ប្រ៊ុយណេ

ដោយសព្វវចនាធិប្បាយសេរីវិគីភីឌា

ប្រទេសប៊្រុយណេដារូសាឡឹម ជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅភាគខាងជើងកោះបរនេអូ នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ប៊្រុយណេមានព្រំដែនជាប់ មហាសមុទ្រចិនខាងត្បួង និង រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់របស់ប្រទេសម៉ាឡេស៊ី។ ដែនដីប៊្រុយណេមានភូមិសាស្ត្រចែកចេញជា២ផ្នែកដោយតំបន់លីមបាង របស់រដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់។ ប៊្រុយណេជារាជាណាចក្រស៊ុលតង់។ ប៊្រុយណេទទួលឯករាជ្យពីរាជាណាចក្ររួមនៅថ្ងៃទី ១ មករា ១៩៨៤។

[កែប្រែ] ប្រវត្តិសាស្ត្រ

រាជាណាចក្រស៊ុលតង់នៃប៊្រុយណេធ្លាប់ជារដ្ឋមានអំនាចខ្លាំងនៅសតវត្សរ៍ទី១៤ដល់ទី១៦។ រាជាណាចក្រនេះលាតសន្ឋឹងលើកោះបរនេអូទាំងមូលនិងតំបន់និរតីហ្វីលីពីនបច្ចុប្បន្ន។ ការមកដល់នៃពួកអឺរ៉ុបបានធ្វើអោយរាជាណាចក្រនេះទន់ខ្សោយជាបណ្ដើរៗ។ ចក្រភពប៊្រុយណេធ្លាក់ទន់ខ្សោយបំផុតនៅសតវត្សរ៍ទី១៩ ពេលដែលប្រទេសនេះបាត់បង់ដែនដីមួយភាគធំរបស់ខ្លួនទៅពួក White Rajahs នៃរដ្ឋសារ៉ាវ៉ាក់ រួចក៏រួមតូចនិងដាច់ជា២ដូចបច្ចុប្បន្ន។ ប៊្រុយណេស្ថិតក្រោមអាណាព្យាបាលអង់គ្លេសពីឆ្នាំ ១៨៨៨ ដល់ឆ្នាំ ១៩៨៤។

មានកាបះបោរតូចមួយប្រឆាំងនឹងរាជានិយមនាទសវត្សរ៍៦០ ដែលត្រូវបង្ក្រាបដោយរាជាណាចក្ររួម។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះត្រូវបានគេអោយឈ្មោះថា «បដិវត្តន៍ប៊្រុយណេ» ដែលបានរួមចំនែកក្នុងការបង្អាក់ការបង្កើតសហព័ន្ឋបរនេអូខាងជើង។

[កែប្រែ] នយោបាយ

ព្រះចៅស៊ុលតង់ហាសាណាល់ បុលគៀស

ព្រះចៅស៊ុលតង់ហាសាណាល់ បុលគៀស របស់ប៊្រុយណេ (ងារនេះត្រូវបានបន្តរាប់តំនក្នុងរាជវង្ស) គឺជាប្រមុខរដ្ឋ និងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលប៊្រុយណេ។ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងប្រទេសដោយប្រឹក្សាជាមួយក្រុមប្រឹក្សាជាច្រើន និង គណរដ្ឋមន្ត្រី។ បណ្ដាញផ្សព្វផ្សាយសារពត៌មានកាន់ជើងរដ្ឋាភិបាលទាំងស្រុង។ គ្រួសាររាជវង្សនៅតែជាឋានៈដែលត្រូវបានប្រជាជនទូទាំងប្រទេសគោរព។ គ្មានអង្គការនីតិបញ្ញត្តិដែលជ្រើសឡើងដោយការបោះឆ្នោតសកលទេ។ នៅខែសីហា ២០០៤ ព្រះចៅស៊ុលតង់បានតែងតាំងសភា១ តែតាមពិតសភានោះមិនមានអំណាចគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការផ្តល់យោបល់ដល់ព្រះមហាក្សត្រទេ។

គ្មានសេរីភាពសារពត៌មានក្នុងប្រទេសប៊្រុយណេទេ។ គេកំរឃើញការរិះគន់រដ្ឋាភិបាលឬព្រះមហាក្សត្រណាស់។

[កែប្រែ] ភូមិវិទ្យា

ផែនទីរដ្ឋបាលប៊្រុយណេ

ប៊្រុយណេមានដែនដីដាច់ចេញជា២ផ្នែក និងមានផ្ទៃដីសរុប ៥ ៧៦៥ គ.ម២។ ប្រជាជន៩៧%រស់នៅផ្នែកខាងលិច(ផ្នែកធំ) ខណៈមានប្រជាជនតែ១ម៉ឺននាក់ប៉ុណ្ណោះរស់នៅផ្នែកខាងកើតដែលជាតំបន់ភ្នំ(ស្រុកតេមប៊ូរ៉ុង)។ ប្រជាជនសរុបមាន ៣៨៣ ០០០នាក់ ដែលក្នុងនោះ ៤៦ ០០០នាក់រស់នៅរាជធានីបង់ដារសិរីបេហ្គាវ៉ាន់ (Bandar Seri Begawan)។ ទីក្រុងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតមាន ទីក្រុងកំពង់ផែ មួរ៉ា ទីក្រុងផលិតប្រេងកាត សេរៀ និងទីក្រុង កូឡាបេឡៃ។

ប៊្រុយណេមានស្រុក៤គឺ៖

បេឡៃ (Belait)
ប៊្រុយណេ និង មួរ៉ា (Brunei and Muara)
តេមប៊ូរ៉ុង (Temburong)
ទូតុង (Tutong)

ប៊្រុយណេមានអាកាសធាតុត្រូពិចអេក្វាទ័រ ដោយមានសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ សំនើមខ្ពស់ សំបូរកំដៅថ្ងៃនិងភ្លៀង។

[កែប្រែ] សេដ្ឋកិច្ច

ប៊្រុយណេជាប្រទេសតូចតែមាន។ ចំនួលពាក់កណ្ដាលបានមកពីផលិតកម្មប្រេងកាតឆៅនិងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ រដ្ឋាភិបាលផ្ដល់នូវសេវាសុខភាព ស្បៀងអាហារ និងទីជំរក។ រដ្ឋមានគំរោងនាពេលអនាគតក្នុងការលើកកំពស់ពលកម្មការងារ កាត់បន្ថយអត្រានៃភាពអត់ការងារធ្វើ ពង្រឹងវិស័យធនាគារនិងទេសចរណ៍ និងពង្រីកមូលដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ច។ ក្រុមហ៊ុនអាកាសចរណ៍ជាតិភូមិន្ទប៊្រុយណេ (Royal Brunei) កំពុងព្យាយាមធ្វើអោយប៊្រុយណេក្លាយជាច្រកឆ្លងកាត់អន្តរជាតិរវាងអឺរ៉ុប និងអូស្ត្រាលី/ញូហ្សៀលែន។

[កែប្រែ] វិស័យសុខាភិបាល

ប៊្រុយណេផ្ដល់សេវាសុខភាពឥតគិតថ្លៃដល់ពលរដ្ឋទាំងអស់ តាមរយៈមន្ទីរពេទ្យសាធារណៈ។ មកទល់ឆ្នាំ២០០៨ គ្មានមន្ទីរពេទ្យណាមួយនៅប៊្រុយណេដែលទទួលបានការទទួលស្គាល់ការថែទាំសុខភាពអន្តរជាតិទេ។ បច្ចុប្បន្នគ្មានសាលាវេជ្ជសាស្ត្រនៅក្នុងប្រទេសទេ។ អ្នកដែលមានបំនងក្លាយជាគ្រូពេទ្យត្រូវតែទៅសិក្សានៅបរទេស។ ដើម្បីធានាបាននូវការថែទាំសុខភាពសាធារណៈ រដ្ឋចាំបាច់ត្រូវជួលគ្រូពេទ្យមានជំនាញពីបរទេស។ សាលាគិលានុបដ្ឋាយិកាមួយត្រូវបានបង្កើតក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៣។

[កែប្រែ] ប្រជាសាស្ត្រនិងវប្បធម៌

ប្រហែល២ភាគ៣នៃប្រជាជនប៊្រុយណេមានដើមកំនើតពីជនជាតិម៉ាឡេ។ ភាសាផ្លូវការគឺភាសាម៉ាឡេ និង ភាសាអង់គ្លេស។ មានប្រជាជននិយាយភាសាចិនមួយក្រុមតូចដែរ។

សាសនាឥស្លាមជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ សាសនាផ្សេងទៀតមាន ពុទ្ឋសាសនា និង គ្រឹស្តសាសនា និងសាសនាជនជាតិដើមតូចៗជាច្រើនទៀតនៅតំបន់ដាច់ស្រយ៉ាល។

ប៊្រុយណេហាមមិនអោយមានការជួញដូរនិងការផឹកគ្រឿងស្រវឹងជាសាធារណៈទេ។ ជនបរទេសនិងជនមិនមែនមូស្លីមត្រូវបានអនុញ្ញាតអោយយកចូលជាអតិបរមា ១២កំប៉ុងចំពោះស្របៀ និងចំនុះ២លីតចំពោះគ្រឿងស្រវឹងផ្សេងទៀត។ តាំងពីមានការហាមឃាត់នោះមក ហាងស្រានិងបារទាំងអស់ត្រូវបានបង្ខំអោយបិទទ្វារ។ ទោះជាបែបនេះក៏ដោយ នៅមានភោជនីយដ្ឋានមួយចំនួននៅតែផ្ដល់សេវាកម្មគ្រឿងស្រវឹងក្នុងប៉ាន់តែ ដោយខុសច្បាប់។

[កែប្រែ] តំនភ្ជាប់ខាងក្រៅ

វិគីមេឌាទូទៅ មានពហុមេឌា និងចំណាត់ថ្នាក់ក្រុមទាក់ទងនឹង ប្រទេសប៊្រុយណេ។

[កែប្រែ] សូមមើលផងដែរ

ម・ពិ・កែ・ប្រ

សមាគមន៏ប្រជាជាតិអាស៊ីអាគ្នេយ៍

កម្ពុជា
ប្រ៊ុយណេ

Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)

ម・ពិ・កែ・ប្រ ប្រទេសនៅទ្វីបអាស៊ី
អាស៊ីខាងកើត	កូរ៉េខាងត្បូង \| កូរ៉េខាងជើង \| ចិន \| ជប៉ុន \| ម៉ុងហ្គោល \| តៃវ៉ាន់^២ \| ហុងកុង(ចិន)
អាស៊ីអាគ្នេយ៍	កម្ពុជា \| ភូមា \| ប្រ៊ុយណេ \| ឡាវ \| ម៉ាឡេស៊ី \| ហ្វីលីពីន \| សិង្ហបុរី \| ថៃ \| ឥណ្ឌូនេស៊ី ^៤ \| វៀតណាម
អាស៊ីខាងត្បូង	ឥណ្ឌា \| នេប៉ាល់ \| បង់ក្លាដែស្ស \| ស្រីលង្កា \| ប៉ាគីស្ថាន \| ប៊ូតាន \| អាហ្វហ្គានីស្ថាន \| ម៉ាឌីវ \| អ៊ឺរង់
អាស៊ីកណ្តាល	កាហ្សាក់ស្ថាន ^១ \| គីរ៍ហ្គីហ្ស៍ \| តាជីគីស្ថាន \| តូមិននីស្ថាន \| អ៊ុយប៊ែគីស្ថាន
អាស៊ីខាងជើង	រុស្ស៊ី ^១
អាស៊ីខាងលិច	ក្វាតា \| គុយវែត \| ចចចៀ ^១ \| តួគី ^១ \| បារ៉េន \| ប៉ាឡេស្ទីន \| យ៉េម៉េន^៣ \|សហភាពអារ៉ាបអេមីរ៉េត \| ស៊ីប \| ហ្សកដង់ \| ឡេបាណន់ \| អារមឺនៀ \| អារ៉ាប៊ីសាអូឌីត \| អាហ្សែបែហ្សង់ ^១ \| អូម៉ង់ \| អ៊ីរ៉ាក់ \| អ៊ីស្រាអែល \| អេហ្សីប^៣
សំគាល់ ^១ ជាផ្នែកមួយនៃសហគមន៍អ៊ឺរ៉ុប។ ^២ តៃវ៉ាន់នៅមិនទាន់បានទទួលស្គាល់ដោយអ.ស.បនៅឡើយទេ។ ^៣ ផ្នែកមួយក្នុងទ្វីបអាព្រិក ^៤ ប្រទេសជាកោះ