ជយវម៌្មទី៣

ដោយវិគីភីឌា
(ត្រូវបានបញ្ជូនបន្តពី ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២)
ជយវម៌្មទី៣
វ្រះបាទ
រជ្ជកាល ៨០២ – ៨៥០ (រឺ មុននេះ)
រាជ្យបន្ត ជយវម៌្មទី៤
ស្វាមី/មហេសី ម្ចាស់ក្សត្រីធរណីន្ទ្រទេវី, ហ្យង្គអម្រិត
បុត្រ ព្រះជយវម៌្មទី៤
ព្រះនាមពេញ
ធុលិ វ្រះបាទធូលិជេង វ្រះ កម្រតេង អញ ឝ្រិ ជយវម៌្មទេវ
បច្ឆាមរណនាម
វ្រះបាទ បរមេឝ្វរ
សន្តតិវង្ស កៅណ្ឌិន្យ
ប្រសូត ប្រ. ៧៧០
សុគត 850 (អាយុ 79–80)
អង្គរ កម្វុជទេឝ
សាសនា ព្រហ្មញ្ញសាសនា

វ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ (ប្រ. គ.ស ៧៧០-៨៥០) រជ្ជកាល (គ.ស ៨០២-៨៥០) [១] ជាក្សត្រនៅសតវត្សទី៩នៃកម្វុជទេឝ ដែលគេបានទទួលស្គាល់យ៉ាងពេញទីថាជាស្ថាបនិកនៃចក្រភពកម្វុជទេឝ ដែលត្រួតត្រាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកមួយភាគធំអស់រយៈពេលជាងប្រាំមួយរយឆ្នាំ។ ក្រោយទទួលរាជសម្បត្តិទ្រង់មានព្រះបរមនាមថា ធុលិ វ្រះបាទធូលិជេង វ្រះ កម្រតេង អញ ឝ្រិ ជយវម៌្មទេវ ជាភាសាខ្មែរបច្ចុប្បន្ន ធូលី ព្រះបាទធូលីជើង កម្រតែង អញ ស្រីជយវម៌្មទេវ។ ពួកប្រវត្តិវិទូដើមឡើយបានកំណត់កាលបរិច្ឆេទរជ្ជកាលទ្រង់ចាប់ពី គ.ស ៨០២ ដល់ គ.ស ៨៥០ ប៉ុន្តែអ្នកប្រាជ្ញខ្លះ បច្ចុប្បន្នបានកំណត់ថាត្រូវនឹងឆ្នាំគ.ស ៧៧០[សង្ស័យ ]–គ.ស ៨៣៥ ទៅវិញទេ។[២] មុនពេលជយវម៌្មទី៣បានកាន់អំណាច ធ្លាប់មានការប្រយុទ្ធគ្នាជាច្រើនក្នុងចំណោមអតីតស្ដេចត្រាញ់ក្នុងតំបន់ ដែលជាអ្នកបានត្រួតត្រាលើទឹកដីកម្វុជក្នុងភូមិភាគផ្សេងៗ។ ប្រទេសនេះកាលណោះមិនត្រូវបានបង្រួបបង្រួមក្រោមព្រះមហាក្សត្រតែមួយអង្គនោះឡើយ។ ក្នុងអត្ថបទវិគីភីឌានេះ យើងបានដាក់ថា ជយវម៌្មទី៣ ដើម្បីធ្វើឱ្យរៀងគ្នាតាមលំដាប់ដូចតទៅ ជយវម៌្មទី១ ជាស្ដេចនៃចេនឡាទាំងមូល ជយវម៌្មទី២ សំដៅលើស្ដេច ជយវម៌្មទី១ ស្ទួនដែលបានរកឃើញដោយលោកហ្សកសឺដេស ដោយលោកខ្ជិលរុះរើទើបដាក់ថា ជយវម៌្មទី១ស្ទួន ចំណែកជយវម៌្មទី៣ នេះសំដៅលើជ័យវរ្ម័នទី២ ដែលគេខ្ជិលរុះរើនេះឯង សូមមើលក្នុងបញ្ជីរាយនាយព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា

ការតស៊ូរំដោះជាតិ[កែប្រែ]

វ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ ត្រូវជាចៅមីងវ្រះបាទបុឝ្ករាក្ឝបើគិតទៅតាមខ្សែខាងម្តាយ។ ក្នុងពេលកើតព្រឹត្តការណ៏ ពួកជា្វចោរសមុទ្រចូលមកលួចប្លន់ ដុតផ្ទះសំបែង ទីក្រុងសម្ភុបុរ​ ព្រះអង្គព្រមទាំងព្រះញាតិវង្ស ត្រូវខ្មាំងចាប់យកជាឈ្លើយ នាំទៅកោះជ្វា។ កាលនោះ ព្រះអង្គនៅជាកុមារភាពនៅឡើយ។ នៅប្រទេសជា្វ ព្រះអង្គខំប្រឹងរៀនសូត្រគ្រប់មុខវិជ្ជាទាំងក្នុងសាសនា ទាំងក្នុងការរៀបចំនគរ ដែលជាមូលដ្ឋានបានជំរុញធ្វើអោយប្រទេសជ្វា ក្លាយទៅជាមហាអំណាច មួយក្នុងភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ថ្ងៃមួយក្នុងគ.ស ៨០០ វ្រះរះបាទជយវម៌្មទី៣ ដោយមានសេនាពលអាមាត្យជាទីទុកចិត្ត ជួនដំណើរផង បានលបលួចធ្វើដំណើរ ត្រឡប់ចូលមកស្រុកខ្មែរវិញ។ ព្រះអង្គបានតាំងទីមូលដ្ឋាននៅ ខេត្តក្រចេះក្នុងតំបន់ចន្លោះអតីតព្រះរាជធានី សម្ភុបុរនិង ស្រុកត្បូងឃ្មុំ។ កន្លែងនោះមានឈ្មោះថា ឥន្រ្ទបុរ ដែលគេចាត់ទុកជាព្រះរាជធានីមួយ ក្នុងរជ្ឋកាលព្រះអង្គ។ ព្រះអង្គបានពន្យល់បញ្ចុះបញ្ចូលដឹកនាំព្រះញាតិវង្សានុវង្ស នាម៉ឺនមន្ត្រីមេទ័ព និង ស្តេចដែលធ្លាប់ចំណុះនគរចេនឡាទឹកលិចអោយសុខចិត្តសុខកាយយល់ព្រមរួបរួមកំលាំង វាយកំចាត់ពួកសត្រូវចោរជ្វា​។ ក្នុងការតស៊ូរំដោះជាតិពីនឹមប្រទេសជា្វ វ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ មានសហការីពួកែចំណានចំណាប់មានវិជ្ជា និង សមត្ថភាពយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ជ្រោះជ្រៅជាច្រើនជាជំនួយ។ មេទ័ពដ៏ល្បីល្បាញជាងគេឈ្មោះ វ្រឹទិ្ធឥន្រ្ទវម៌្មដែលបានរំដោះបង្ក្រាប​ និង​រៀនចំនគរដែលស្ថិតនៅនគរភាគខាងត្បួង ខេត្តបាត់ដំបង អោយមានសនិ្តភាពសន្តិសុខ។ ស្នាដៃនេះជាកត្តាមួយយ៉ាងសំខាន់ដែលអនុញ្ញាតផ្តល់ដល់ព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ នូវលទ្ធភាពកសាងព្រះរាជធានីក្នុងតំបន់បឹងទន្លេសាប ដែលជាជង្រុកស្រូវ និង​ ត្រីសាច់។ ហើយលើផ្នែកយុទ្ធសាស្រ្តវិញ ទីក្រុងកម្ពុជា ក៏ស្ថិតនៅឆ្ងាយពីច្រកចូលរបស់កងទ័ពជា្វនិង​ ចាមទន្លេមេគង្គខាងត្បូង មកតាំងទីរាជធានី នៅខាងជើងបឹងទន្លេសាប

ស្ដេចចក្រ[កែប្រែ]

លទ្ធិទេវរាជ

ជយវម៌្មទី៣ ត្រូវបានគេចាត់ទុកយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាស្ដេចដែលបានបង្កើតឫសគល់នៃសម័យអង្គរក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ចាប់ផ្ដើមឡើងជាមួយក្បួនរីត៍ប្រសិទ្ធីយ៉ាងឱឡារិកធ្វើឡើងដោយជយវម៌្មទី៣ (រជ្ជកាល ៧៩០-៨៥០) ក្នុងឆ្នាំ ៨០២ លើភ្នំពិសិដ្ឋ មហេន្ទ្របវ៌ត បច្ចុប្បន្នត្រូវគេស្គាល់ថាជាភ្នំគូលែន ដើម្បីធ្វើពិធីប្រកាសឯករាជ្យពីការត្រួតត្រារបស់ជ្វា[៣] ក្នុងពិធីនេះ ព្រះអង្គម្ចាស់ជយវម៌្មទី៣បានប្រកាសខ្លួនជា កម្រតេង ជគទ្តរាជ ជាភាសាខ្មែរ រឺ ទេវរាជ ជាភាសាសំស្ក្រឹត។ តាមរយៈប្រភពឯកសារខ្លះ ថាជយវម៌្មទី៣បានគង់នៅជ្វាក្នុងពេលណាមួយកំឡុងរជ្ជកាលនៃពួកសៃលេន្ទ្រ រឺ ពួកស្ដេចភ្នំ ហេតុនេះហើយលទ្ធិទេវរាជ ត្រូវបាននាំចូលពីជ្វាត្រូវបានព្រះអង្គប្រកាសជាឱឡារិក។ ក្នុងសម័យនោះ ពួកសៃលេន្ទ្រតាមមើលទៅបានគ្រប់គ្រងលើកោះជ្វា កោះសមុទ្រៈ ទៀបកោះម៉ាឡេនិងប៉ែកមួយចំនួននៃកម្វុជ។[៤]

ទ្រឹស្ដី​នេះ​សមហេតុសមផល​ត្រឹមត្រូវ​ណាស់​។ តែ​បើ​យើង​យក​ទ្រឹស្ដី​ទេវរាជ ដោយ​សំអាង​ទៅ​លើ​សិលាចារឹក​ស្តុកកក់ធំ មក​សិក្សា​រិះគិត​ពិចារណា​ឲ្យ​បាន​វែងឆ្ងាយ​បន្តិច ជំនឿ​និង​ការ​គោរព​ទេវរាជ មិនមែន​កំរិត​ឈប់​ចប់​ត្រឹមតែ​លើ​សាសនា និង​លើ​រូប​ព្រះមហាក្សត្រ​ប៉ុណ្ណោះ​នោះ​ទេ​។ ថ្ងៃ​ធ្វើ​ពិធីបុណ្យ​សក្ការៈបូជា​គោរព​ថ្វាយ ចំពោះ​ព្រះ​ទេវរាជ​នៅ​ភ្នំ​គូលែន ក្នុង គ.ស ៨០២ អាច​ចាត់​ទុក​ជា​ទិវា​ខ្មែរ​ឯករាជ្យ​រំដោះ​ចាក​ផុត​ពី​អាណានិគម​ជ្វា​ និង​ក៏​ជា​ថ្ងៃ​ដែល​ខ្មែរ​បាន​ប្រកាស​អនុវត្ត​គោរព ទ្រឹស្ដី គោលការណ៍ នយោបាយ​ថ្មី​សំរាប់​កសាង​ប្រទេសជាតិ​ដែរ​។ ទេវរាជ ជា​ឈ្មោះ​គម្ពីរ​ក្បួនខ្នាត ទ្រឹស្ដី​នយោបាយ​ខ្មែរ សំរាប់​រៀបចំ​គ្រប់គ្រង ប្រទេសជាតិ​។

សិលាចារឹកមួយមកពីប្រាសាទស្ដុកកក់ធំបានរៀបរាប់ថានៅលើកំពូលភ្នំគូលែន ជយវម៌្មបានបញ្ជាឱ្យព្រាហ្មណ៍នាម ហិរណ្យទាម ធ្វើពិធីទេវរាជ ដែលតែងតាំងទ្រង់ជា ចក្រវរ្តិន ស្ដេចចក្រ។

លទ្ធិនេះបានធ្វើឱ្យព្រះអង្គក្លាយជាកំពូលក្សត្រនៅលើដែនដី ដូច្នេះហើយទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យដើម្បីបង្រួបបង្រួមប្រទេសនេះឡើងវិញ។[ត្រូវការបញ្ជាក់] ប៉ុន្តែអរិយធម៌ព្រហ្មញ្ញមានរួចស្រេចទៅហើយអស់រយៈពេលរាប់សតវត្សក្នុងតំបន់នេះ ការពិតនោះជយវម៌្មគឺជាក្សត្រទីពីរដែលយកព្រះនាមនោះគឺជាភស្តុតាងថាធ្លាប់មានព្រះមហាក្សត្រមួយអង្គផ្សេងទៀតប្រកបដោយឫទ្ធានុភាពក្នុងជំនាន់មុនដែរ។

ការស្ថាបនាហរិហរាលយក្បែររលួស បច្ចុប្បន្ន គឺជាការតាំងនៅលើកដំបូងត្រង់កន្លែងមួយក្រោយមកបានក្លាយជាចក្រភពអង្គរ។ ទោះបីជាមានរំលឹកថាទ្រង់ជាតួអង្គគន្លឹះក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរក៏ដោយ ក៏ការពិតជាក់ស្ដែងដែលនិយាយពីព្រះរាជជីវប្បវត្តិរបស់វ្រះបាទជយវម៌្មត្រូវបានគេដឹងតិចតួចណាស់។ គ្មានសិលាចារឹកដែលនិពន្ធដោយទ្រង់បានរកឃើញឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ត្រូវបានគេវែកញែកក្នុងសិលាចារឹកផ្សេងៗទៀត សិលាចារឹកខ្លះបានសរសេរក្រោយយូរមកបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ទ្រង់។ បានរៀបរាប់ថា ព្រះអង្គចេញពីវណ្ណៈអភិជន ចាប់ផ្ដើមដំណើរក្នុងការសញ្ជ័យរបស់ទ្រង់នៅភាគអាគ្នេយ៍នៃកម្ពុជាសព្វថ្ងៃនេះ។ ទ្រង់ប្រហែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាជយវម៌្មស្ទួន ក្នុងសម័យនោះដែរ។ “ដោយសារវិបុលភាពនៃមនុស្សក្នុងត្រកូលក្សត្រដ៏បរិសុទ្ធពេញដោយបារមី មហាបទុមដែលលែងមានដើម ទ្រង់បានផុសឡើងដូចជាបុប្ផាថ្មីមួយទង” ប្រកាសដោយសិលាចារឹកមួយផ្ទាំង។[៥] ព័ត៌មានលំអិតផ្សេងត្រូវបានគេរ៉ាយរ៉ាប់ទៀតក្នុងសិលាចារឹកមួយចំនួនថា: ទ្រង់បានរៀបអភិសេកនឹងស្ត្រីម្នាក់នាម ហ្យង្គអម្រិត[៦] ដែលទ្រង់បានឧទ្ទិសថ្វាយប្រាសាទមួយដល់់នាងនៅល្បើកស្រុត នៅភាគអាគ្នេយ៍។

សរុបតាម ការកត់ត្រាបានពន្យល់ថាជយវម៌្ម និង បរិវាររបស់ទ្រង់បានរើរាជធានីជាច្រើនដងក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំពីភាគអាគ្នេយ៍កម្ពុជាទៅកាន់ភាគពាយព្យដោយកំរាបក្សត្របុរីផ្សេងៗតាមរយៈផ្លូវនៃការផ្លាស់ប្ដូររាជធានីតៗមក។ ប្រវត្តិវិទូក្លូដ-ហ្សាក់សរសេរថាទ្រង់មុនដំបូងបានដណ្ដើមបានវ្យាធបុរ នៅភាគអាគ្នេយ៍ ក្រោយមកបានរុលឡើងទៅតាមទន្លេមេគង្គរហូតដណ្ដើមបានសម្ភុបុរ។ ក្រោយមកទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យនៅរដ្ឋបុរីមួយផ្សេងទៀត បច្ចុប្បន្នត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាបន្ទាយព្រៃនគរ ក្បែរកំពង់ចាមសព្វថ្ងៃនេះ។ លោកហ្សាក់យល់ថាចាប់ពីនោះមកទ្រង់បានគង់នៅវត្តភូ ដែលជារាជបល្លង្កនៃបុរី-រដ្ឋមួយនៅភាគខាងត្បូងលាវសព្វថ្ងៃនេះ ក្រោយមកបានធ្វើដំណើរតាមបណ្ដោយជួរភ្នំដងរែកទៅដល់តំបន់អង្គរ។ បន្ទាប់មកទ្រង់បានបង្ក្រាបពួកមេដឹកនាំខ្មែរក្នុងតំបន់នៅភាគខាងលិច ប៉ុន្តែពួកគេបានតយុទ្ធវិញ និងរុញច្រានទ្រង់រហូតដល់ទ្រង់គង់នៅលើកំពូលភ្នំគូលែនសព្វថ្ងៃនេះ ប្រហែល ៥០ សហាតិមាត្រភាគខាងកើតអង្គរ ជាទីដែលទ្រង់បានប្រកាសជារដ្ឋឯករាជ្យ។ លោកហ្សាក់បានលើកឡើងថាដំណាក់កាលនេះអាចជាដំណាក់កាលដើម្បីផ្ដល់អំណាចដល់ជយវម៌្មយ៉ាងពិតប្រាកដដើម្បីប្រឈមនឹងការតស៊ូដ៏ខ្លាំងក្លា។

គ្រាដែលបានស្ថាបនាតំបន់អង្គរ ទ្រង់បានបង្ហាញព្រះអង្គឯងថាបានសោយរាជ្យមិនត្រឹមតែហរិហរាលយ ប៉ុណ្ណោះទេ ទ្រង់ក៏បានសោយរាជ្យនៅភាគខាងជើងបឹងទន្លេសាបដែរ ក៏ប៉ុន្តែក៏មានកន្លែងមួយដែលសិលាចារឹកហៅថា អមរេន្ទ្របុរ។ វាមិនត្រូវបានគេកំណត់ទីតាំងបានត្រឹមត្រូវនៅឡើយទេ ទោះបីជាយ៉ាងណាប្រវត្តិវិទូមួយចំនួនមានជំនឿថាវាជាទីតាំងរស់នៅដែលបានបាត់បង់នាពេលឥឡូវ នៅភាគខាងលិចនៃបារាយណ៍ខាងលិច អាងទឹកពិសិដ្ឋដែលមានប្រវែងប្រាំបីសហាតិមាត្រដែលត្រូវបានកសាងឡើងប្រហែលពីរសតវត្សក្រោយពីការចូលទិង្គតរបស់ទ្រង់។ គ្មានប្រាសាទណាដែលកសាងដោយជយវម៌្មតែអង្គឯងឡើយ ប៉ុន្តែអ្នកប្រវត្តិវិទូខ្លះលើកឡើងថាព្រះអង្គប្រហែលជាបានកសាងប្រាសាទអកយំ ឥដ្ឋត្រូតលើគ្នាជារាងសាជីជ្រុង បច្ចុប្បន្នត្រូវបែកបាក់ខូចខាតភាគច្រើន នៅមាត់បារាយណ៍ខាងលិចភាគខាងត្បូងនៃបារាយណ៍ខាងលិច។ ប្រាសាទនេះគឺជាប្រាសាទនាំមុខមួយក្នុងទំរង់ស្ថាបត្យកម្មប្រាសាទភ្នំក្នុងសម័យព្រះមហាក្សត្រក្រោយៗមកទៀត។

លទ្ធិទេវរាជ[កែប្រែ]

  • ១. ការ​បែងចែក​អំណាច សាសនា​ដែល​តំណាង​ទៅ​ដោយ​វណ្ណៈ ព្រាហ្មណ៍​គ្រាន់តែ​ជា មូលដ្ឋាន​សំរាប់​ប្រមូលផ្ដុំ​ប្រជានុរាស្ត្រ និង​ជា​ប្រភព សំរាប់​បង្កើត​បញ្ចេញ​ច្បាប់​ទ្រឹស្ដី​គោលគំនិត នយោបាយ​ប៉ុណ្ណោះ។ ឯ​ព្រះមហាក្សត្រ​ដែល​ជា​ទេវរាជ ជា​អ្នក​យក​ច្បាប់​យក​គោលគំនិត ទ្រឹស្ដី​នយោបាយ ទាំង​នោះ​មក​អនុវត្ត​ប្រតិបត្តិ​។ បើ​យើង​និយាយ និង​ប្រើ​តាម​ភាសា​ទំនើប​ថ្មី បច្ចុប្បន្ន​ក្រុម​ព្រាហ្មណ៍​បុរោហិត ដែល​តំណាង​ដោយ​ព្រាហ្មណ៍​សិវកៃវល្យ ជា​អ្នក​ធ្វើ​ច្បាប់ ឬ ជា​រដ្ឋសភា​។ ចំណែក ព្រះមហាក្សត្រ​វិញ ព្រះអង្គ​មិន​ធ្វើ​ច្បាប់​ទេ​។ ព្រះអង្គជា​អ្នក​គោរព និង​អនុវត្ត​ធ្វើតាម​សេចក្ដី​បញ្ញត្តិ​របស់​ច្បាប់​។ ព្រះមហាក្សត្រ ស្ថិតនៅ​ក្រោម​អំណាច​ច្បាប់​។ ព្រះអង្គ​ជាតំណាងអំណាច​នីតិប្រតិបត្តិ​។ ដូច្នេះក្នុង​ការ​រៀបចំ​គ្រប់គ្រង​ប្រទេសកម្វុជទេឝ អ្នក​គ្រប់គ្រង​ឬ អ្នក​ដឹកនាំ​ខ្មែរ ជំនាន់​វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៣ បាន​បែងចែក​អំណាច​ជា​ពីរ៖ អំណាចនីតិបញ្ញត្តិ និង​នីតិប្រតិបត្តិ​។ របៀប​បែងចែក​អំណាច​ត្រូវ​បាន​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ ធ្វើ​សច្ចាប្រណិធាន​ថា​គោរព​អនុវត្ត​ធ្វើតាម​តរៀងទៅ​អនាគត​។ នេះ​គឺជា​មូលដ្ឋាន និង​ជា​គ្រឹះ​នគរ​ខ្មែរ​។
  • ២. ការ​រៀបចំ​ស្ថាប័នជាតិ ការ​បែងចែក​អំណាច​នាំមក​នូវ​ការរៀបចំ​ស្ថាប័ន​។ ស្ថាប័ននេះ​មាន​ទាក់ទង​ទៅ​នឹង​ការកំណត់ មុខងារ​កិច្ចការ​របស់​ក្រុម​ព្រាហ្មណ៍​បុរោហិត និង​ព្រះមហាក្សត្រ​។ ក្រុម​ព្រាហ្មណ៍ មាន​ភារកិច្ច​ក្នុង​ការ​គោរព​រៀបចំ​ធ្វើ​ពិធីបុណ្យ ឲ្យ​បាន​ត្រឹមត្រូវទៅ​តាម​ច្បាប់​វិន័យ​។ ព្រាហ្មណ៍​ក៏​ត្រូវ​ពិនិត្យ ត្រួតត្រា​ការអនុវត្ត​ទាំងនោះ​ដែរ​។ ហើយ​ករណីយកិច្ច​ដ៏​ធំ​មួយទៀត​របស់​ព្រាហ្មណ៍​គឺ​ការអប់រំ​បង្ហាត់បង្រៀន ព្រះរាជវង្សានុវង្ស និង​ផ្ដល់​យោបល់​គោលគំនិត​ល្អ​ដល់​ព្រះមហាក្សត្រ​។ រួមសេចក្ដី​មក ក្រុម​ព្រាហ្មណ៍​ជា​អ្នកថែរក្សា​ការពារ​ច្បាប់ ធម៌​វិន័យក្រឹត្យក្រម​ក្បួនខ្នាត​គម្ពីរ​របស់​ខ្មែរ​។ ទិដ្ឋភាព​ត្រង់​នេះ សិលាចារឹក​ស្តុកកក់ធំ បាន​បញ្ជាក់​យ៉ាងច្បាស់លាស់​។ រីស្ថាប័ន​ដែល​ជាប់ទៅនឹង​ព្រះមហាក្សត្រ ឬ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ យើង​ឃើញ​មាន​ការ​បង្កើត​ក្រុម​នាម៉ឺន​មន្ត្រី ការរៀបចំ​សង្គម ការបែងចែក​រៀបចំ​ទឹកដី​ភូមិ​ស្រុក និង​ការបែងចែក​ធនធាន​
  • ៣. ការស្ថាបនា​ជាតិ ក្នុង​ទ្រឹស្ដី​ទេវរាជ​ក្នុង​សិលាចារឹក​ស្តុកកក់ធំ ពាក្យ​ស្ថាបនា​ជា​ពាក្យ​សំខាន់​មាន​តំលៃ និង​អត្ថន័យ​ធ្ងន់​ធំ​ទូលំទូលាយ​ជាងគេ​។ ពាក្យ​ស្ថាបនា​ជា គន្លឹះ​ធំ​ក្នុង​ទិសដៅ​នយោបាយ​កសាង​ជាតិ​របស់​ខ្មែរ​។ អ្នកដឹកនាំ​ខ្មែរ ត្រូវ​ស្ថាបនា​ធ្វើ​ដូចម្ដេច​ឲ្យ​ប្រទេស​ចំរុងចំរើន​ឲ្យ​ពលរដ្ឋ មាន​បាន​សំបូរសប្បាយ​ចាក​ផុត​ពី​ភាព​ទុគ៌ត ក្រីក្រ​តោកយ៉ាក​ព្រាត់ប្រាស​ក្រុម​ញាតិ​គ្រួសារ​។ ការបែងចែក​អំណាច រៀបចំ​ស្ថាប័ន​ដាក់​គោលការណ៍​នយោបាយ​ថ្មី ឲ្យ​សមស្រប ស៊ី​សង្វាក់ ប្រទាក់ប្រទង​ប្រទាញ​គ្នា​ទៅវិញ​ទៅមក​ត្រូវ​ធ្វើ​ឡើង​ក្នុង​គោលបំណង​ស្ថាបនាកសាង​ជាតិ​។ ការ​កសាង​ទាំងនេះ មិនមែន​អនុវត្តដោយ​មិន​បាន​គិតគូរ​ល្អ​ល្អិតល្អន់​នោះ​ទេ​។ គេ​ក៏​មិនមែន​ធ្វើឲ្យ​ឃើញ​ចេញ​មាន​តែ​រូបរាង​ទុកសំរាប់បង្អួត​ឲ្យ​គេ​កោតសរសើរ​ឡើយ​។ ការស្ថាបនា​នេះ​ស្ថិតនៅ​លើ​ការ​គាស់​ឆ្ការព្រៃ​ទឹកដី​ថ្មី ឲ្យ​ក្លាយទៅជា​ស្រែចំការ​ជា​ស្រុក​ភូមិ​ថ្មី សំរាប់​បង្កបង្កើន​ភោគផល​សម្បត្តិ សង្គមជាតិ​។ មុននឹង​បាន​សំរេច​ជោគជ័យ​តាម​ការ​គ្រោង ព្រះមហាក្សត្រ និង​អ្នកដឹកនាំ​ខ្មែរ បាន​ជួយឧបត្ថម្ភ ប្រជាពលរដ្ឋ ដោយ​មាន​ចែក​ទឹក​ចែក​ដី​ទ្រព្យ​ធនធាន​សត្វ​ពាហនៈ គោក្របី​ប្រដាប់ប្រដា​ឧបករណ៍​កសិកម្ម និង​ខ្ញុំ​កំដរ​ទាសាទាសី​។ សក្ខីភាព​នេះ​អាច​បង្ហាញ​ថា​ព្រះមហាក្សត្រ និង​អ្នកដឹកនាំ​ជាតិ​ខ្មែរ​យល់​អំពី​ជំរៅ​សេដ្ឋកិច្ច ដែល​ផ្អែក​ទាំងស្រុង​ទៅលើ​កសិកម្ម​។ ដូច្នេះ កំលាំងនគរ​ស្ថិតនៅ​លើ​កសិកម្ម​។ ឯ​ការស្ថាបនា​កសាងជាតិ ស្ថិតនៅ​លើ​ការ​ស្ថាបនា​កសិកម្ម​។ ហើយ​ការបែងចែក​ទឹកដី​ភូមិ​ស្រុក ការ​ជួយ​ឧបត្ថម្ភ និង​បញ្ជូន​ប្រជាពលរដ្ឋឲ្យ​ទៅកាន់​ភាព​រស់នៅ​លើ​ទឹកដី​ថ្មី ក៏​ជា​នយោបាយ​មួយ​យ៉ាង​ល្អ​ដែរ​ក្នុង​ការ​ថែរក្សា​ការពារ​ជាតិ​មាតុភូមិដែរ​។

សាវតារ[កែប្រែ]

សិលាចារឹកស្តុកកក់ធំ បានហៅព្រះអង្គតាមព្រះមរណនាមថា បរមេស្វរ និងគ្រាន់តែបានឲ្យយើងដឹងថា "ព្រះអង្គយាង មកពីកោះជ្វា មកសោយរាជ្យនៅនគរឥន្រ្ទបុរ (មានន័យថា រាជធានីរបស់ព្រះឥន្រ្ទ)"។ ព្រះអង្គ ទ្រង់យាងមកជាមួយនិង ព្រះរាជគ្រូរបស់ព្រះអង្គ គឺ"បណ្ឌិត កម្រតេងអញសិវកៃវល្យ"។ សិលាចារឹកស្តុកកក់ធំបានរៀបរាប់តែប៉ុណេ្ណះ ហើយមិនបាននិយាយថា តើព្រះរាជាអង្គនេះ ជានរណាមានសិទ្ធិ ដូចមេ្តចខ្លះ មកលើរាជបល្លង្កកម្វុជទេឝទេ។ តាមពិតទៅ ព្រះអង្គមានសិទ្ធិនេះ តែសិទ្ធិនេះ វាកើតមានឡើងជាយថាហេតុ និងមិនចំពោះ ព្រោះថា ព្រះអង្គត្រូវជាចៅក្មួយរបស់វ្រះបាទឝ្រីបុឝ្ករាក្ឝ ដែលជាប់ខែ្សស្រឡាយទៅនឹងរាជវង្សអនិន្ទត្តបុរ ដែលជាព្រះរាជាទីមួយនៃសម្ភុបុរ ក្រោយពេលបែកគ្នារួចមក។ សិទ្ធិទទួលរាជសម្បត្តិនេះ នឹងទៅជាសិទ្ធិចំពោះបាន លុះត្រាណាតែរាជវង្សជាបុរសទាំងអស់ ដែលជាប់ខែ្សលោហិតជិតនឹងព្រះរាជាកំពុងសោយរាជ្យបានត្រូវបាត់ខ្លួនអស់ ពីព្រោះថា ថ្វីបើព្រះរាជាអាចត្រូវគេលើកឲ្យសោយរាជ្យសម្បត្តិបានក៏ដោយ ក៏ការជ្រើសរើសនោះ អាចប្រព្រឹត្តទៅបានតែលើ ព្រះអង្គម្ចាស់មួយអង្គនៃរាជវង្សកំពុងសោយរាជ្យ (អនុជ, បិតុលាអនុជជីដូនមួយ) ប៉ុណ្ណោះដូចដែលគេធ្លាប់អនុវត្តនៅ នគរចាម៉្បាពីមុននិងនៅកម្ពុជាសព្វថៃ្ងដែរ។ គេអាចជ្រើសរើសអនុវង្សម្នាក់បានតែកាលណា គ្មានវង្សសេ្តចសោយរាជ្យម្នាក់សោះ។ តាមមើលទៅ វ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ ទ្រង់ត្រូវជាសមាជិកមួយអង្គនៃ អនុវង្សរបស់ព្រះរាជាដែល សោយរាជ្យនៅសម្ភុបុរ និងនៅវ្យាធបុរ ក្រោយពេលបែកពីគ្នា។ តើគ្មានអង្គម្ចាស់ណាម្នាក់ទៀតទេឬ នៅក្នុងរាជវង្ស? តាមសិលាចារឹកវ្រះបាទបានបញ្ជាក់ថា វ្រះបាទមហីបតិវម៌្មទ្រង់មានបុត្រីមួយព្រះអង្គ គឺព្រះនាងឥន្រ្ទទេវី ដែលត្រូវជាព្រះមាតារបស់វ្រះបាទយឝោវម៌្មទី១ ក៏ប៉ុនែ្តមិនបានបញ្ជាក់ថា តើព្រះអង្គមានរាជបុត្រមួយអង្គដែរឬក៏អត់ទេ?។ ដូចេ្នះ គ្មានរជ្ជទាយាទមួយអង្គណាទេ នៅរាជបល្លង្កកម្ពុជាពេលដែលវ្រះបាទជយវម៌្មយាងមកពីកោះជ្វា។

ម៉្យាងទៀត ប្រសិនបើវ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ គ្មានសិទ្ធិសោយរាជសម្បត្តិនៅលើ រាជបល្លង្កកម្ពុជាតាមរយៈរាជវង្សសម្ភុបុរៈ ឬក៏រាជវង្សវ្យាធបុរទេ ព្រះអង្គប្រហែលជា មានសិទ្ធិនេះតាម រយៈខែ្សស្រឡាយមុននោះ គឺថាព្រះរាជបិតា ឬព្រះអយ្យកោរបស់ព្រះអង្គ បានត្រូវគេបំបែកចេញពីរាជបល្លង្កក្រោយពេលដែលវ្រះបាទជយវម៌្មទី១ សុគតទៅ ដោយទ្រង់ភៀសព្រះកាយទៅនៅឯកោះជ្វា ឬក៏ត្រូវគេនាំយកទៅ។

យើងមិនបានដឹងច្បាស់ ពីហេតុការណ៍នៃការបាក់បែកនោះកើតឡើងយ៉ាងដូចមេ្តច ហើយថាតើដោយសារព្រឹត្តិការណ៍អ្វីទេដែរ។ ក៏ប៉ុនែ្តយើងដឹងថា នៅសម័យ ជាមួយគ្នានោះ ពួកម៉ាឡេ និងពួកអ្នកស្រុកកោះ ពូឡូកុងឌ័រ ដែលមានកំណើតដើមជាម៉ាឡេដែរ បានទៅវាយដុតបំផ្លាញតុងកឹង ហើយ ពួកចិន-អណ្ណាម ត្រូវប្រើទ័ពមួយកងធំ ដើម្បីបណេ្តញពួកនោះចេញពី បណ្តាខែត្រដែលគេដណ្តើមបាន គឺនៅឆ្នាំ ៧៦៥។ យើងក៏បានដឹងដែរថា នៅឆ្នាំ ៧៧៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ពួកមនុស្ស "ខ្មៅព្រីក និងស្គម" ដែលមើលទៅ គឺពួកម៉ាឡេមកពីកោះជ្វា "បានមកដល់តាមនាវាបែ្លកៗ" មកវាយដុត បំផ្លាញនគរចាម៉្បា ហើយពួកនេះបានមកម្តងទៀត នៅឆ្នាំ ៧៨៧។ វ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ (៨០២-៨៦៩)៖ គេមិនបានដឹងអំពីដើមកំណើតរបស់វ្រះបាទជយវម៌្មទី៣នេះទេ តែព្រះអង្គបានប្រាកដខ្លួនឡើងជាអ្នកកសាងរាជវង្សមួយថ្មី ឬក៏ថា ទ្រង់ជាអ្នក ដែលធ្វើឲ្យរាជវង្សមុនរុងរឿងឡើងវិញ។ សិលាចារឹកស្តុកកក់ធំ បានហៅព្រះអង្គតាមព្រះមរណនាមថា បរមេស្វរៈ និងគ្រាន់តែបានឲ្យយើងដឹងថា "ព្រះអង្គយាង មកពីកោះជ្វា មកសោយរាជ្យនៅនគរឥន្រ្ទបុរៈ (មានន័យថា រាជធានីរបស់ព្រះឥន្រ្ទ)"។ ព្រះអង្គ ទ្រង់យាងមកជាមួយនឹង ព្រះរាជគ្រូរបស់ព្រះអង្គ គឺ"បណ្ឌិត សែ្តងអញសិវកៃវល្យ"។ សិលាចារឹកស្តុកកក់ធំបានរៀបរាប់តែប៉ុណេ្ណះ ហើយមិនបាននិយាយថា តើព្រះរាជាអង្គនេះ ជានរណាមានសិទ្ធិ ដូចមេ្តចខ្លះ មកលើរាជ បល្លង្កនគរ កម្វុជទេឝទេ។ តាមពិតទៅ ព្រះអង្គមានសិទ្ធិនេះ តែសិទ្ធិនេះ វាកើតមានឡើងជាយថាហេតុ និងមិនចំពោះ ព្រោះថា ព្រះអង្គត្រូវជាចៅក្មួយរបស់វ្រះបាទឝ្រីបុឝ្ករក្ឝ ដែលជាប់ខែ្សស្រឡាយទៅ នឹងរាជវង្សអនិន្ទត្តបុរ ដែលជាព្រះរាជាទីមួយនៃសម្ភុបុរ ក្រោយពេលបែកគ្នារួចមក។ សិទ្ធិទទួលរាជសម្បត្តិនេះ នឹងទៅជាសិទ្ធិចំពោះបាន លុះត្រាណាតែរាជវង្សជាបុរសទាំងអស់ ដែលជាប់ខែ្សលោហិតជិតនឹងព្រះរាជាកំពុងសោយរាជ្យបានត្រូវបាត់ខ្លួនអស់ ពីព្រោះថា ថ្វីបើព្រះរាជាអាចត្រូវគេលើកឲ្យសោយរាជ្យសម្បត្តិបានក៏ដោយ ក៏ការជ្រើសរើសនោះ អាចប្រព្រឹត្តទៅបានតែលើ ព្រះអង្គម្ចាស់មួយអង្គនៃរាជវង្សកំពុងសោយរាជ្យ (អនុជ, បិតុលាឬអនុជជីដូនមួយ) ប៉ុណ្ណោះដូចដែលគេធ្លាប់អនុវត្តនៅ នគរចាម៉្បាពីមុននិងនៅកម្ពុជាសព្វថៃ្ងដែរ។ គេអាចជ្រើសរើសអនុវង្សម្នាក់បានតែកាលណា គ្មានវង្សសេ្តចសោយរាជ្យម្នាក់សោះ។ តាមមើលទៅ វ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ ទ្រង់ត្រូវជាសមាជិកមួយអង្គនៃ អនុវង្សរបស់ព្រះរាជាដែល សោយរាជ្យនៅសម្ភុបុរ និងនៅវ្យាធបុរ ក្រោយពេលបែកពីគ្នា។ តើគ្មានអង្គម្ចាស់ណាម្នាក់ទៀតទេឬ នៅក្នុងរាជវង្ស? តាមសិលាចារឹក វ្រះបាទបានបញ្ជាក់ថា វ្រះបាទមហីបតិវម៌្មទ្រង់មានបុត្រីមួយព្រះអង្គ គឺព្រះនាងឥន្រ្ទទេវី ដែលត្រូវជាព្រះមាតារបស់វ្រះបាទយឝោវម៌្មទី១ ក៏ប៉ុនែ្តមិនបានបញ្ជាក់ថា តើព្រះអង្គមានរាជបុត្រមួយអង្គដែរឬក៏អត់ទេ?។ ដូចេ្នះ គ្មានរជ្ជទាយាទមួយអង្គណាទេ នៅរាជបល្លង្កកម្ពុជាពេលដែលវ្រះបាទជយវម៌្មយាងមកពីកោះជ្វា

ម៉្យាងទៀត ប្រសិនបើវ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ គ្មានសិទ្ធិសោយរាជសម្បត្តិនៅលើ រាជបល្លង្កកម្វុជទេឝតាមរយៈរាជវង្សសម្ភុបុរ ឬក៏រាជវង្សវ្យាធបុរទេ ព្រះអង្គប្រហែលជា មានសិទ្ធិនេះតាម រយៈខែ្សស្រឡាយមុននោះ គឺថាព្រះរាជបិតា ឬព្រះអយ្យកោរបស់ព្រះអង្គ បានត្រូវគេបំបែកចេញពីរាជបល្លង្ក ក្រោយពេលដែលវ្រះបាទជយវម៌្មទី១ សុគតទៅ ដោយទ្រង់ភៀសព្រះកាយទៅនៅឯកោះជ្វា ឬក៏ត្រូវគេនាំយកទៅ។

យើងមិនបានដឹងច្បាស់ ពីហេតុការណ៍នៃការបាក់បែកនោះកើតឡើងយ៉ាងដូចមេ្តច ហើយថាតើដោយសារព្រឹត្តិការណ៍អ្វីទេដែរ។ ក៏ប៉ុនែ្តយើងដឹងថា នៅសម័យ ជាមួយគ្នានោះ ពួកម៉ាឡេ និងពួកអ្នកស្រុកកោះ ពូឡូកុងឌ័រ ដែលមានកំណើតដើមជាម៉ាឡេដែរ បានទៅវាយដុតបំផ្លាញតុងកឹង ហើយ ពួកចិន-អណ្ណាម ត្រូវប្រើទ័ពមួយកងធំ ដើម្បីបណេ្តញពួកនោះចេញពី បណ្តាខែត្រដែលគេដណ្តើមបានគឺនៅឆ្នាំ ៧៦៥។ យើងក៏បានដឹងដែរថា នៅឆ្នាំ ៧៧៤ នៃគ្រិស្តសករាជ ពួកមនុស្ស "ខ្មៅព្រីក និងស្គម" ដែលមើលទៅ គឺពួកម៉ាឡេមកពីកោះជ្វា "បានមកដល់តាមនាវាបែ្លកៗ" មកវាយដុត បំផ្លាញនគរចាម៉្បា ហើយពួកនេះបានមកម្តងទៀតនៅឆ្នាំ ៧៨៧។

ការបកប្រែអំពីពាក្យ "ជវ"[កែប្រែ]

ពាក្យនៅក្នុងសិលាចារឹកដែលត្រូវបានបកប្រែជាញឹកញាប់ថាជា "ជវ" បានធ្វើឱ្យមានការជជែកពិភាក្សាតទល់គ្នាគ្មានទីបញ្ចប់។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញដើមមួយចំនួន ដូចជាលោកហ្សក-សឺដេស និងលោកឡរិន-ផាម៉ឺ-ប៊្រិហ្គស៍បានធ្វើការកត់សំគាល់ថាវាសំដៅលើកោះជ្វានៅឥណ្ឌូណេស៊ីសព្វថ្ងៃនេះ។ រឿងរ៉ាវទេវកថានៃការប្រយុទ្ធរវាងខ្មែរ និងជ្វាដែលត្រូវនឹងទស្សនៈរបស់ពួកលោកអំពីពួកសៃលេន្ទ្រ ដែលបានគ្រប់គ្រងឝ្រីវិជយលើកោះជ្វា និង សមុទ្រ (សាក់មុតទ្រៈ)។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញក្រោយៗដូចជា លោកឆាលស៍-ហីហ្គហ៊ែមសង្ស័យដែលថាពាក្យនេះសំដៅលើកោះទាំងពីរនេះ។[៧] លោកម៉ៃឃើល-វិខ្ខឺរីបានបកប្រែពាក្យនេះឡើងវិញថាពាក្យនេះ មានន័យថា "ពួកចាម" ប្រទេសជិតខាងខ្មែរនៅភាគខាងកើតទៅវិញ។

ចំពោះអក្សរ ជ និង ល ក្នុងកម្វុជាក្សរខ្មែរបុរាណគឺពិតជាស្រដៀងគ្នាណាស់។ ដូច្នេះហើយ "ជវ" ជាការពិតទៅជា "លវ" ដែលជាអតីតឈ្មោះនៃនគរលវោ ដែលត្រូវនឹងចង្វាតលវបុរីនៅប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ននេះ។ គួរសំគាល់ថាលវគឺជានគរមានអំណាចកំឡុងសម័យនោះដែរ។[ត្រូវការអំណះអំណាង]

អ្នកប្រាជ្ញផ្សេងទៀត ដូចជាលោកតាកាឝ៊ិ-ស៊ឹហ៊្សឹគិបានលើកឡើងថាជវគឺស្ថិតនៅលើទៀបកោះម៉ាឡេស៊ីទៅវិញទេ[៨] រឺជាពិសេសថាត្រូវនឹងកត្តហដែលត្រូវចំកណ្ដាលនៃអាណាចក្រឝ្រីវិជយក្រោមរាជវង្សសៃលេន្ទ្រ

រង្វាយតំលៃតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ[កែប្រែ]

កាន់តែទូលំទូលាយ ការជជែកពិភាក្សាបានបន្តថារាជ្យរបស់វ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ បានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវចំណុចរបត់យ៉ាងសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរយ៉ាងពិតប្រាកដ ការបង្កើតរដ្ឋបង្រួបបង្រួមឯករាជ្យមួយពីបណ្ដាក្សត្របុរីសក្ដិភូមិតូចៗ រឺ ក៏ការបែកបាក់ដ៏យូរលង់បានមកដល់ទីបញ្ចប់ត្រឹមជំនាន់ព្រះអង្គសោយរាជ្យនេះមក។ សិលាចារឹកមួយចំនួនបានបញ្ជាក់ថាព្រះមហាក្សត្រខ្មែរក្រោយៗបានរាប់ថា ទ្រង់បានឡើងសោយរាជ្យនៅថ្ងៃទីមួយខែសីហា ក្នុងខ្សែ និងពុម្ពនៃភាពស្របច្បាប់ផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ពួកទ្រង់។ ប៉ុន្តែអរិយធម៌របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនាបានមានអត្ថិភាពអស់រយៈពេលច្រើនសតវត្សមកហើយក្នុងតំបន់នេះ ជាក់ស្ដែងដែលថាជយវម៌្មជាក្សត្រទីពីរដែលយកព្រះនាមនេះជាសញ្ញាមួយបញ្ជាក់ថាធ្លាប់មានខ្សែស្រឡាយក្សត្រនៃរដ្ឋសំខាន់ៗទាំងនេះក្នុងតំបន់នេះរួចទៅហើយ។[៩]

នៅ​លើ​ភ្នំគូលែន ឬ​ព្រះរាជធានីមហេន្ទ្របវ៌ត ក្នុង គ.ស ៨០២ ដែល ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៣ បាន​ប្រកាស​ឯករាជ្យ​កម្វុជ ចេញ​ពីក្រញាំ អាណានិគម​ស្ដេច​ជ្វា​នៅកោះ​ជ្វា​។ ប្រវត្តិ​រំដោះ និង​ប្រកាស​ឯករាជ្យ​កម្វុជ ត្រូវ​បាន​បុព្វបុរស​ខ្មែរ​សរសេរ​ឆ្លាក់​ចារ​លើ ផ្ទាំង​សិលា​ក្នុង គ.ស ១០៥២ ដែល​គេ​ដាក់​ឈ្មោះថា "សិលាចារឹក​ស្តុកកក់ធំ"​។ សិលាចារឹក​នេះ​គេ​បាន​រក​ឃើញ នៅ​ក្នុង​ប្រាសាទ​ស្តុកកក់ធំ​ដែល​ស្ថិតនៅ​ទិស​ខាងជើង​ឆៀង​ខាងលិច ចំងាយប្រមាណ ២៥ គីឡូមាត្រពី​ទីក្រុង​សិរីសោភ័ណ ខេត្តបាត់ដំបង​។ បច្ចុប្បន្ន​សិលាចារឹក​ស្តុកកក់ធំ​ត្រូវ គេ​យក​ទៅ​តំកល់ទុក​នៅ​សារមន្ទីរសៀម​ឯ​បាងកក​។ តាមរយៈ សិលាចារឹក​ស្តុកកក់ធំ យើង​អាច​ស្គាល់​យល់ និង​ដឹង​ពី​ប្រវត្តិសាស្ត្រ វប្បធម៌‌ អរិយធម៌‌​ខ្មែរ​មួយ​ផ្នែក​ធំ​ក្នុង​សម័យ​អង្គរ​។

ដើម្បី​ឲ្យ​ឯករាជ​ភាព​កម្វុជមាន​ឥទ្ធិពល​ជ្រួត​ជ្រាប ទៅ​គ្រប់ទិសទី​ទាំង​ក្នុង​ស្រទាប់​ជាន់​ថ្នាក់​ប្រជាជន ទាំង​ទៅ​លើ​ប្រទេស​ជិត​ឆ្ងាយ វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៣ បាន​រៀបចំ​បង្កើត​ធ្វើ​ឲ្យ​មាន​ពិធីបុណ្យ​សាសនា យ៉ាង​ឧត្ដុង្គឧត្ដម​ធំ​ឱឡារិក​នៅភ្នំ​គូលែន​។ ព្រះអង្គ​បាន​និមន្ត​ព្រាហ្មណ៍​មួយ​អង្គ ព្រះនាម​ហិរណ្យទាម គង់នៅ​អាស្រម​ជនបទ​ហើយ​ដែលចេះ​គ្រប់វិជ្ជា​សិល្បសាស្ត្រ មន្តអាគម​គាថាឲ្យ​មក​ចំរើន​រៀបចំ​ពិធីបុណ្យ​គោរព​បូជា​ព្រហ្មញ្ញសាសនា ទៅតាម​តំរា​ក្បួន​ទ្រឹស្ដី​ទេវរាជ​។

ព្រាហ្មណ៍​ព្រះ​គ្រូ​ហិរណ្យទាម បាន​បង្ហាត់បង្រៀន​សាស្ត្រ​ទាំងបួន​ក្នុង​គម្ពីរ​ព្រះឥសូរ (សាស្ត្រា​ទាំង បួន មាន ៖ វិន័យ សិក្ខានយោត្តរៈ សម្មោអៈ និង សិររិឆេ) ដល់ ព្រាហ្មណ៍​សិវកៃវល្យ ទីប្រឹក្សា​ជំនិត ព្រះមហាក្សត្រ ដើម្បី​ឲ្យ​ចេះចាំ​ក្បួន​វិធី រៀបចំ​ធ្វើ​សក្ការៈបូជា គោរព​ទេវរាជ​។ ធម៌‌​ទាំងនេះ​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​ត្រូវ​រៀន​សូត្រ សូត្រ​ស្វាធ្យាយ និង​ត្រូវ​រៀបចំ​ធ្វើ​ពិធី​ផ្សេងៗ ដើម្បី​កំចាត់​សត្រូវ ដើម្បី​ប្រកាស​តាំង​ខ្លួន​ជា​អ្នកជា​មាន​ឯករាជ​ភាព មាន​ឥស្សរភាព និង​បួងសួង​សុំ​ឲ្យ​មាន​នូវ​សេចក្ដី​ចំរុងចំរើន សំបូរសប្បាយ ដល់​ប្រជាជាតិ​។ គឺ​អាច​ជា​ទ្រឹស្ដី ជា​ក្បួន​តំរា​គម្ពីរ​សំរាប់ រៀបចំ​កសាង​នគរ ឲ្យ​មាន​ឯកភាព​ខ្លាំងពូកែ​ល្អ​។ ជា​គុណបំណាច់​ដល់ ព្រាហ្មណ៍សិវកៃវល្យ ព្រះមហាក្សត្រ បាន​សច្ចា​ប្រគល់​សិទ្ធិ​ផ្ដាច់មុខ​ដល់​គ្រួសារ​ព្រាហ្មណ៍​តពូជ ពី​ជំនាន់​មួយ​ទៅ​ជំនាន់​មួយ​ជាលំដាប់លំដោយ តាម​ត្រកូល​ខាង​ម្ដាយ ឲ្យ​មាន​ឋានៈជា​អ្នក​ទទួលបន្ទុករៀបចំ​ពិធី​បូជា ទេវរាជ​តទៅ​អនាគត​។ ដូច្នេះ​ហើយ បាន​ជា​យើង​ឃើញ​មាន ក្រុម​ព្រាហ្មណ៍​បាគូបុរោហិត​នៅ​ជិត​ជាប់​ព្រះមហាក្សត្រដើម្បីជា​សក្ខីភាព​នៃ​ការ​គោរព​ប្រពៃណី​។ តែ​ក្រុម​ព្រាហ្មណ៍​បុរោហិត ដែល​មាន​ពូជពង្ស​ចុះ​មក​ពី​ព្រាហ្មណ៍ សិវកៃវល្យ ប្រហែល​ជា​ផុតពូជ​ក្នុង​សម័យស្ដេច​ត្រសក់ផ្អែម ពីព្រោះ​ស្ដេច​អង្គ​នេះ​គ្មាន​បញ្ចក្សត្រ គ្មាន​ព្រះខ័នរាជ គ្មាន អ្វី​ជា​សំគាល់​ជា​ស្ដេច​ពេញ​គ្រប់​លក្ខណៈ តាម​ច្បាប់​ក្រឹត្យក្រម វិន័យ​ខ្មែរ​ឡើយ (ពូជពង្ស វង្សត្រកូល ព្រាហ្មណ៍ សិវកៃវល្យ ប្រហែល​ជា​ត្រូវរលត់​ផុត​អស់​លែង​មាន​ក្នុង​សម័យ​ព្រឹត្តិការណ៍​តាត្រសក់ផ្អែម ដណ្ដើមរាជ្យ ដែល​បាន​កាប់សំលាប់បំផ្លាញ​អ្វី​ជា​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ ដូច្នេះ​ហើយ ទើប​បាន​ជា​ស្ដេច​ត្រសក់​ផ្អែមបញ្ជា​ឲ្យ​បង្កើត​ក្រុម​ព្រាហ្មណ៍​បុរោហិត និង​បញ្ចក្សត្រ​សំរាប់​តំណាង​រាជបល្លង្ក)​។ ឯ​ពិធី​ធ្វើ​សក្ការៈបូជា ទេវរាជ​ត្រូវ​បាន​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ជំនាន់​ក្រោយ គោរព​ប្រណិប័តណ៍​អនុវត្ត​ធ្វើ​តាម​រហូតមកដល់​សព្វថ្ងៃ​។ មិន​តែ​ប៉ុណ្ណោះ ព្រាហ្មណ៍​សិវកៃវល្យ បាន​ទទួល​ឋានៈ ជា​ព្រះរាជគ្រូ​របស់​ព្រះមហាក្សត្រ​។

ក្នុង​ការ​គោរព​បូជា​ទេវរាជ គេ​យក​លិង្គ​មក​ធ្វើជា​តំណាង​។ លិង្គ​នេះ​គេ​យក​ទៅ​តំកល់ទុក​លើ​ភ្នំ​មួយ​យ៉ាង​ខ្ពស់ ដែល​ជា​តំណាង​ភ្នំព្រះសុមេរុ​។ ឯ​ភ្នំ​ដែល​តំណាង ភ្នំព្រះសុមេរុ គឺ​ភ្នំ​គូលែន​។ ដូច្នេះ​ហើយ​បានជា​វ្រះបាទ​ជយវម៌្មទី​៣ បាន​ប្រារព្ធ​ពិធី​គោរព​បូជា​ទេវរាជ និង​យក​លិង្គ​ទៅ​តំកល់​នៅ​ទីនោះ​។ លិង្គ​ជា​តំណាង ព្រះឥសូរ ជា​តំណាង​ការ​កើត​។ ឯ​ក្នុង​ការ​គោរព​ទេវរាជ លិង្គ​ជា​តំណាង​ព្រះមហាក្សត្រ ដែល​មាន​ភារកិច្ច​ការពារ គ្របដណ្ដប់​ប្រជាជាតិ ទាំង​តាម​ផ្លូវចិត្ត ទាំង​តាម​ផ្លូវកាយ​។ លិង្គ​តំណាង​ទេវរាជ គេ​អាច​លើក​ផ្លាស់ប្ដូរ​ទីកន្លែង​បាន​ទៅ​តាម​កាលៈទេសៈ​។

ដោយសារ​ពិធី​ធ្វើ​សក្ការបូជា​ទេវរាជ វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៣ បាន​ប្រកាស​តាំង​ខ្លួន​ជា​ស្ដេច​អាទិទេព មាន​តេជៈបារមី​ដូច​ទេវរាជ មិន​ចាញ់​ស្ដេច​ជ្វា នៅ​កោះ​ជ្វា​ឡើយ​។ ដែល​ជា​លក្ខណៈ​បញ្ជាក់ អំពី​ឯករាជ​ភាព ពិតប្រាកដ របស់​ប្រទេស​កម្ពុជា​។

សិលាចារឹកស្ដុកកក់ធំ[កែប្រែ]

សិលាចារឹកដ៏មានតំលៃបំផុតផ្ដោតលើវ្រះបាទជយវម៌្មទី៣គឺជាសិលាចារឹកមួយដែលបានចុះកាលក្នុង គ.ស ១០៥២ ពីរសតវត្សបន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតរបស់ព្រះអង្គ និងបានរកឃើញនៅប្រាសាទស្ដុកកក់ធំនៅប្រទេសថៃសម័យសព្វថ្ងៃនេះ។ “នៅពេលវ្រះបាទសម្ដេច បរមេឝ្វរ បានយាងមកពីជ្វាដើម្បីសោយរាជ្យនៅរាជធានីឥន្ទ្របុរ ឝិវកៃវល្យ មហាព្រាហ្មណ៍ចេះដឹងតត្រកូល បានបំរើជារាជគ្រូរបស់ព្រះអង្គនិងបានកាន់មុខនាទីជាព្រាហ្មណ៍របស់ព្រះករុណា” ពោលក្នុងសិលាចារឹកនេះ ដោយប្រើនូវបច្ឆាមរណនាមរបស់ព្រះអង្គ។[១០] នៅក្នុងសំរង់សេចក្ដីចុងក្រោយ អត្ថបទនិយាយថា ព្រាហ្មណ៍នាម ហិរណ្យទាម “មានជំនាញខាងឫទ្ធិវេទមន្ត បានមកពីជនបទតបនឹងការអញ្ជើញរបស់ព្រះករុណាដើម្បីបដិបត្តិក្បួនយ៉ាងមហាឡារិក ដែលអាចនឹងរំដោះកម្វុជទេសពីការស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ជ្វាដ៏យូរយារមកនេះ។” អត្ថបទនេះក៏បានរៀបរាប់ឡើងវិញពីការបង្កើតលទ្ធិទេវរាជ ពិធីសាសនាសំខាន់ក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់វ្រះបាទជយវម៌្ម និង ជនជាតិខ្មែរក្រោយមកទៀត។

ការ​កសាង និង​ស្នាដៃ[កែប្រែ]

វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៣ ទោះបី​ជា​ព្រះអង្គ​មាន​បេសកកម្ម​ធំ ត្រូវ​រំដោះ​ជាតិ​ក៏ដោយ ក៏​ព្រះអង្គ យក​ចិត្ត​ទុក​ដាក់ ខំ​រិះគិត​រក​មធ្យោបាយ​រៀបចំ​ទីក្រុង​ឲ្យ​បាន​នឹងន​មាន​ស្ថិរភាព និង មាន​ការ​រីកចំរើន​ដែរ​។ ដូច្នេះ​ហើយ បានជា​ព្រះអង្គ​រុះរើ​លើក​ព្រះរាជធានី​ចុះឡើង​។ តែ​ព្រះរាជធានី​របស់​ព្រះអង្គ​ស្ថិតនៅ​ជានិច្ច​តែ​ក្នុង​រង្វង់ តំបន់​បឹងទន្លេសាប ដែល​ជាការ​ចាប់ផ្ដើម​កំណត់​ទីតាំង​ព្រះរាជធានី​នគរធំ ឬ​មហានគរ​ទៅ​ក្នុង​អនាគតកាល​។

ក្នុង​រជ្ជកាល​វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៣ គេ​ពុំសូវ​ឃើញ​មាន​ការ​កសាង​ប្រាង្គ​ប្រាសាទ​ធំ​ៗ​ទេ​។ ឯ​ទីក្រុង​ព្រះរាជធានី​ផ្សង​ៗ ដែល​ព្រះអង្គ​បាន​តាំងទី​ក៏​មិន​បាន​ទុក នូវ​សំណៅ​អ្វី​ជា​ធំដុំ មាន​ជាប់​មក​ដល់​បច្ចុប្បន្ន​ដែរ ពីព្រោះ​សំណង់​ទាំងនោះ​ធ្វើ​អំពី​ឈើ ឬ​ដោយ​សំភារៈ​មិន​សូវ​ជាប់​មាំមួន​។ បុព្វហេតុ​នេះ​គឺបណ្ដាល​ពី​ស្រុក​មាន​សង្គ្រាម ព្រះអង្គ​គិត​តែ​ខំ​ប្រឹងប្រែង​រៀបចំការ​តស៊ូ​រំដោះ​ជាតិ​ពី​អាណានិគម​ជ្វា កោះជ្វា​។ ម៉្យាងទៀត​សន្តិសុខ​ក៏​ពុំ​ទាន់​មាន​ជាស្ថាពរ​ក្នុង​នគរ​ដែរ​។

ប្រាសាទ​ដែល​បាន​សង់​ក្នុង​រាជ្យ​ព្រះអង្គ​មាន​ជាអាទិ៍ ៖

ប្រាសាទ​រំចែងត្រូវ​បាន​កសាង​នៅ​ភ្នំ​គូលែនក្នុង​គ្រា​ដែល​ព្រះរាជធានីបាន​រើ​ទៅ​តាំង​នៅទីនោះ​។ ប្រាសាទ​អកយំដែល​ស្ថិតនៅ​ម្ដុំ​បារាយ​ណ៍ខាងលិចត្រូវ​បាន​កសាង​ដោយ​ឥដ្ឋ​។

ប្រាសាទ​ទាំងនេះ មាន​រូបរាង​ទំហំ​តូច​មែន តែ​គេ​អាច​ចាត់​ទុក​ជា​យុគ​ថ្មី​មួយរបស់​ខ្មែរក្នុង​វិស័យ​សិល្បៈ និង​សាងសង់​ប្រាសាទ​។ យើង​បាន​ឃើញ ប្រាសាទ​ខ្មែរ​ជំនាន់​ក្រោយ​ជាច្រើនកសាង​ទៅ​តាម​លំនាំ​ប្រាសាទ​រំចែង និង​អកយំ​។

ក្រោយ​ដែល​បាន​ទៅ​តាំង​ព្រះរាជធានីនៅ​ភ្នំ​គូលែន ឬ​ មហេន្ទ្របវ៌ត វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៣ បាន​យាង​ត្រឡប់​មក​គង់នៅ​ឯ​រលួស ទីក្រុង​ចាស់ ហរិហរាលយ​។ ព្រះអង្គបាន​ចូលទិវង្គត​នៅ​ទីក្រុង​នេះ ក្នុង គ.ស ៨៥៤ ក្នុង​ព្រះជន្ម​ប្រហែល​ជា ៩០ ព្រះវស្សា​។

ព្រះអង្គជា​ព្រះមហាក្សត្រ​ខ្មែរ​ដ៏​អស្ចារ្យ​មួយ​អង្គនៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ​។ ព្រះអង្គ​បាន​រំដោះ​ជាតិ​ពី​នឹម​ជ្វា បាន​បង្រួបបង្រួម​ប្រទេសកម្ពុជា ឲ្យ​មាន​ឯកភាព ហើយព្រះអង្គ​ក៏​ជា​ក្សត្រ​ខ្មែរដែល​បាន​ស្ថាបនាកសាង​ទឹកដី​ខ្មែរឲ្យ​ធំធាត់​មាន​កិត្យានុភាពជា​មហានគរ​ដែរ​។ វ្រះបាទ​ជយវម៌្ម​ទី​៣ ព្រះអង្គ​ជា​មហាក្សត្រ​ខ្មែរ​មួយ​អង្គ​ខ្លាំងពូកែ អង់អាច​ក្លាហាន ព្យាយាម​តស៊ូ មាន​ចិត្តអំណត់ មាន​ចំណេះវិជ្ជា​ជ្រៅជ្រះ មាន​ប្រាជ្ញា​ភ្លឺ​ថ្លា ឈ្លាសវៃ ដែល​បាន​ធ្វើ​ពលិកម្ម​គ្រប់​បែបយ៉ាង ដើម្បី​ស្រុក​ខ្មែរ និង​កូនចៅ​ជំនាន់​ក្រោយ​។

បច្ឆាមរណនាម[កែប្រែ]

ជយវម៌្មទី៣ បានសោយទិវង្គតនៅប្រហែលឆ្នាំគ.ស. ៨៣៤/៨៣៥[ត្រូវការអំណះអំណាង] និងទទួលបានបច្ឆាមរណនាមថា បរមេស្វរ ជា"ព្រះសិវដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម ដ៏ប្រសើរ។" តពីព្រះអង្គ រាជបល្លង្កត្រូវបានសោយរាជ្យដោយបុត្រារបស់ទ្រង់ ជយវម៌្មទី៤ និងក្សត្រផ្សេងពីរអង្គទៀតនៃរាជត្រកូលនេះដែលក្នុងនោះទ្រង់បានរៀបអភិសេករួចទៅហើយ។ ទ្រង់ត្រូវបានផ្ដល់ព្រះកិត្តិយសជាផ្លូវការរួមនឹងក្សត្រពីរអង្គនេះ និង មហេសី នៅក្នុងប្រាសាទព្រះគោ នៅរលួស បានសាងសង់ដោយវ្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ និងបានសម្ពោធនៅឆ្នាំគ.ស ៨៨០។

កំណត់[កែប្រែ]

  1. "birth and death dates, Britannica.com, Retrieved 11-23-2010"។ Britannica.comhttp://www.britannica.com/EBchecked/topic/301937/Jayavarman-II។ បានយកមក 2012-03-17 
  2. Mabbett & Chandler, The Khmers p. 261
  3. Albanese, Marilia (2006)។ The Treasures of Angkor។ Italy: White Star។ ទំ. 24។ ល.ស.ប.អ. 88-544-0117-X 
  4. Widyono, Benny (2008)។ Dancing in shadows: Sihanouk, the Khmer Rouge, and the United Nations in Cambodia។ Rowman & Littlefield Publisherhttp://books.google.co.id/books?id=mhkw4Psq0SQC&pg=PA56&lpg=PA56&dq=Angkor+Borobudur+Jayavarman+II+Java&source=bl&ots=abREpPSAuh&sig=BIdxrUZV_UHb1JX8LYQbal3Q0UE&hl=id&sa=X&ei=__RaT_mVDYXprQe2iom4BA&ved=0CDYQ6AEwAw#v=onepage&q=Angkor%20Borobudur%20Jayavarman%20II%20Java&f=false។ បានយកមក 25 February 2013 
  5. Briggs, The Ancient Khmer Empire p. 83.
  6. DiBiasio, Jame (2013)។ "Chapter 1: King of the Gods"The Story of Angkor។ Silkworm Books។ ល.ស.ប.អ. 978-1-6310-2259-3http://books.google.com/books?id=fg4LBAAAQBAJ&pg=PT7&lpg=PT7&dq=Hyang+Amrita#v=onepage&q=Hyang%20Amrita&f=false។ បានយកមក 2 December 2014 
  7. Higham, page 56
  8. Takashi Suzuki (25 December 2012). "Śrīvijaya―towards ChaiyaーThe History of Srivijaya". http://www7.plala.or.jp/seareview/newpage6Sri2011Chaiya.html
  9. Mabbett and Chandler, The Khmers’’ pp. 87-89.
  10. Sak-Humphry, “The Sdak Kok Thom Inscription,” p. 46.

ឯកសារ​យោង (គន្ថនិទ្ទេស)[កែប្រែ]

រស់-ចន្ទ្រាបុត្រ ៖ ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ខ្មែរ ភាគ​រឿងព្រេង​និទាន និង​តាមរយៈ​សិលាចារឹក​ប្រទេស​បារាំង Harmattan ១៩៩៧, ២៩០ ទំព័រ​។

  • Sak-Humphry, Chhany. The Sdok Kak Thom Inscription. The Edition of the Buddhist Institute 2005.
  • Higham, Charles. The Civilization of Angkor. University of California Press 2001.
  • Briggs, Lawrence Palmer. The Ancient Khmer Empire. Transactions of the American Philosophical Society 1951.
  • Mabbett, Ian and Chandler, David. The Khmers. Blackwell Publishers Ltd. 1996.
  • Coedès, Georges. Les capitales de Jayavarman II.. Bulletin de l'EFEO (Paris), 28 (1928).
  • Wolters, O.W. Jayavarman II.'s Military Power: The Territorial Foundation of the Angkor Empire. Journal of the Royal Asiatic Society (London), 1973: 21-30.
  • Jacques, Claude and Lafond, Philippe. The Khmer Empire: Cities and Sanctuaries from 5th to 13th Century. River Books [2007].
  • Jacques, Claude. La carrière de Jayavarman II., Bulletin de l'EFEO (Paris), 59 (1972): 205-220.
  • Jacques, Claude. On Jayavarman II., the Founder of the Khmer Empire. Southeast Asian Archaeology 3 (1992): 1-5.

តំណខាងក្រៅ[កែប្រែ]

ជយវម៌្មទី៣
ប្រសូត/កើត: ៧៧០? សុគត/ស្លាប់: ៨៣៥
មុនដោយ
ចក្រវរ្តិននៃកម្វុជទេឝ
៧៧០–៨៣៥
តដោយ
ជយវម៌្មទី៤