ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ

**ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ**
Michael Faraday

ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ , ឆ្នាំ១៩១៣
កើតនៅ	ថ្ងៃទី ២២ កញ្ញា ១៧៩១ ឡិនដិនខាងត្បូង, អង់គ្លេស
មរណភាព	ថ្ងៃទី ២៥ សីហា ១៨៦៧ ឡិនដិន , អង់គ្លេស
សញ្ជាតិ	អង់គ្លេស
ស្នាដៃសំខាន់ៗ	ច្បាប់អាំងឌុចស្យុងរបស់ហ្វារ៉ាដេយ អេឡិចត្រូគីមី ផលហ្វារ៉ាដេយ ខែលហ្វារ៉ាដេយ ថេរហ្វារ៉ាដេយ ពែងហ្វារ៉ាដេយ ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគរបស់ហ្វារ៉ាដេយ បរិមតិរបស់ហ្វារ៉ាដេយ ហ្វារ៉ាដេយរ៉ូថេធើរ រលកហ្វារ៉ាដេយ កង់ហ្វារ៉ាដេយ ខ្សែកំលាំង
រង្វាន់	Royal Medal (១៨៤៦)
ហត្ថលេខា

ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ (Michael Faraday) (២២ កញ្ញា ១៧៩១ - ២៥ សីហា ១៨៦៧) ជារូបវិទូនិងគីមីវិទូអង់គ្លេស ដែលបានរួមចំណែកក្នុងការស្រាវជ្រាវផ្នែកអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចនិងអេឡិចត្រូគីមី។

ហ្វារ៉ាដេយបានសិក្សាអំពីដែនម៉ាញ៉េទិចនៅជុំវិញអង្គធាតុចម្លងដែលមានចរន្តជាប់ឆ្លងកាត់។ គាត់បានបង្កើតគំនិតគ្រឹះអំពីដែនម៉ាញ៉េទិចនៅក្នុងរូបវិទ្យា។ គាត់បានរកឃើញបាតុភូតអាំងឌុចស្យុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច ដ្យាម៉ាញ៉េទិច និង ច្បាប់អគ្គីសនីវិភាគ។ គាត់បានរកឃើញថាម៉ាញ៉េទិចអាចមានឥទ្ធិពលលើកាំពន្លឺនិងបានពោលថា មានទំនាក់ទំនងពិសេសមួយនៅពីក្រោយបាតុភូតទាំងពីរនេះ។ គាត់បានរកឃើញគោលការណ៍ដែលគេប្រើក្នុងម៉ាស៊ីនអគ្គីសនី។

ក្នុងផ្នែកគីមីវិទ្យា ហ្វារ៉ាដេយបានរកឃើញបង់សែន បង្កើតចំពុះប៊ុនសិន និងប្រព័ន្ធចំនួនអុកស៊ីតកម្ម និងបំផុសបំផុលការប្រើប្រាស់ពាក្យ អាណូត កាតូត អេឡិចត្រូត និង អ៊ីយ៉ុង ជាដើម។

ទោះបីជាហ្វារ៉ាដេយមិនបានទទួលការអប់រំជាផ្លូវការបានច្រើន និងមានចំណេះដឹងតិចតួចពីគណិតវិទ្យាថ្នាក់ខ្ពស់ ក៏ដោយ តែគាត់បានក្លាយជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏មានឥទ្ធិពលនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ហ្វារ៉ាដ ដែលជាខ្នាតរបស់កាប៉ាស៊ីតេនៅក្នុងSI ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមគាត់។ ដូចគ្នាផងដែរថេរហ្វារ៉ាដេយ ជាបន្ទុកអគ្គីសនីរបស់អេឡិចត្រុងមួយម៉ូល (ប្រហែល 96 485 គូឡុំ)។ ច្បាប់អាំងឌុចស្យុងរបស់ហ្វារ៉ាដេយបានចែងថាដែនម៉ាញ៉េទិចដែលប្រែប្រួលទៅតាមពេលវេលាបង្កើតជាកម្លាំងចលករអគ្គីសនីដែលសមាមាត្រនឹងបម្រែបម្រួលនោះ។

ជីវប្រវត្តិ

ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ ចាប់កំណើតនៅ ញូវីងតុន បាត់ស៍(Newington Butts) ផ្នែកមួយរបស់ឡិនដិនខាងត្បូង ប្រទេសអង់គ្លេស។ គ្រួសាររបស់គាត់មិនធូរធារប៉ុន្មានទេ។ ឪពុករបស់លោកឈ្មោះ ចេមស៍ ហ្វារ៉ាដេយ (James Faraday) ជាជាងដែក។ ក្នុងគ្រួសារមួយដែលមានកូន៤នាក់ ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយមានលទ្ធភាពរៀនសូត្រកម្រិតមូលដ្ឋានប៉ុណ្ណោះនៅសាលា ហើយក្រៅពីនេះគាត់ត្រូវរៀនសូត្រដោយខ្លួនឯង។ នៅអាយុ១៤ឆ្នាំ គាត់បានទៅធ្វើជាកូនជាងរបស់អ្នកធ្វើនិងលក់សៀវភៅម្នាក់ឈ្មោះ ចច រីបៅ (George Riebau)។ ក្នុងរយៈពេល៧ឆ្នាំនៅទីនោះ ហ្វារ៉ាដេយបានអានសៀវភៅជាច្រើន និងបានបណ្ដុះចំណាប់អារម្មណ៍យ៉ាងពិសេសលើផ្នែកអគ្គីសនី។ ជាពិសេសទៅទៀត គាត់មានការកោតសរសើរយ៉ាងខ្លាំងចំពោះសៀវភៅឈ្មោះ Conversations in Chemistry (បទសន្ទនាក្នុងគីមីវិទ្យា) សរសេរដោយ ចេន ម៉ារសិត (Jane Marcet)។

នៅអាយុ២០ឆ្នាំ ក្នុងឆ្នាំ១៨១២ គាត់បានបញ្ចប់ការងារជាកូនជាង ហើយបានចូលរៀនក្នុងថ្នាក់រៀនរបស់គីមីវិទូអង់គ្លេសដ៏ឧត្តមឈ្មោះ ហាំហ្វ្រី ដាវី (Humphry Davy) របស់ស្ថាប័នរាជវង្ស (Royal Institution) និងសមាគមរាជវង្ស (Royal Society) និងចន តាធូម (John Tatum)។ ហ្វារ៉ាដេយបានទទួលសំបុត្រចូលរៀនពីវិល្លៀម ដានស៍ (William Dance)។ ក្រោយមកទៀត ហ្វារ៉ាដេយ បានផ្ញើសៀវភៅមួយក្បាលដែលមានកម្រាស់៣០០ទំព័រ ដែលគាត់សរសេរក្នុងពេលរៀនក្នុងថ្នាក់នោះ ទៅឲ្យដាវី។ ដាវីបានឆ្លើយតបទៅវិញភ្លាមៗ ប្រកបដោយសប្បុរសនិងអនុគ្រោះ។ នៅពេលដែលដាវីបាត់បង់ចក្ខុវិញ្ញាណក្នុងឧប្បត្តិហេតុពិសោធន៍នីត្រូសែនទ្រីក្លរីត គាត់បានសម្រេចចិត្ត ជួលហ្វារ៉ាដេយឲ្យធ្វើជាលេខារបស់គាត់។ នៅពេលដែលជំនួយការនៅស្ថាប័នរាជវង្ស ឈ្មោះចន ផេយនី (John Payne) ត្រូវបានគេដេញចេញពីការងារ ហាំហ្វ្រី ដាវីត្រូវបានគេស្នើសុំឲ្យជួយរកមនុស្សមកធ្វើការជំនួស។ ដាវីបានជ្រើសតាំងហ្វារ៉ាដេយឲ្យធ្វើជាជំនួយការគីមីវិទ្យានៅទីនោះ នៅថ្ងៃទី១ មីនា។

ហ្វារ៉ាដេយបានរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយនាង សារ៉ា បារណាត (១៨០០-១៨៧៩) នៅថ្ងៃទី២ មិថុនា ១៨២១។ ពួកគេគ្មានកូនចៅទេ។ ពួកគេទាំង២ជួបស្គាល់គ្នានៅវិហារសាសនាគ្រឹស្តនិកាយសេនដឺម៉ានីមួយ។ គាត់បានជាប់ឆ្នោតជាំសមាជិកសមាគមរាជវង្ស នៅឆ្នាំ១៨២៤ ត្រូវគេតែងតាំងជានាយកមន្ទីរពិសោធន៍នៅឆ្នាំ១៨២៥ និងនៅឆ្នាំ១៨៣៣ ត្រូវគេតែងតាំងជាសាស្ត្រចារ្យគីមីវិទ្យា Fullerian ពេញមួយជីវិត ដោយមិនចាំបាច់បង្រៀនទេ។

ស្នាដៃផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រ

គីមីវិទ្យា

ការងារផ្នែកគីមីវិទ្យារបស់ហ្វារ៉ាដេយ ចាប់ផ្ដើមពេលដែលគាត់នៅធ្វើជាជំនួយការរបស់ហាំហ្វ្រី ដារី។ ហ្វារ៉ាដេយបានសិក្សាពិសេសអំពីក្លរ និងបានរកឃើញកាបូនក្លរីត២ប្រភេទ។ គាត់ក៏បានធ្វើការពិសោធន៍ត្រួសៗជាលើកដំបូងអំពីសំនាយឧស្ម័ន។ បាតុភូតនេះត្រូវបានកត់សំគាល់មុនគេដោយ ចន ដាល់តុន និងត្រូវបានពន្យល់បកស្រាយក្បោះក្បាយដោយ ថូម៉ាស់ ហ្គ្រាហាម(Thomas Graham) និង ចូសេហ្វ ឡូស្មីត (Joseph Loschmidt)។ ហ្វារ៉ាដេយបានសំរេចធ្វើកំនរជាអង្គធាតុរាវនូវឧស្ម័នជាច្រើន ដូចជាក្លរជាដើម។ គាត់បានសង្កេតពីសំលោហៈដែកថែប និងបានបង្កើតកែវជាច្រើនប្រភេទសំរាប់ប្រើក្នុងអុបទិច។

ហ្វារ៉ាដេយបានបង្កើតរបស់មួយដែលក្រោយមកប្លែងជាចំពុះប៊ុនសិន ដែលត្រូវបានគេប្រើប្រាស់ជាសាកលនៅក្នុងបន្ទប់ពិសោធវិទ្យាសាស្ត្រ សំរាប់ជាប្រភពកំដៅដែលងាយប្រើ។ ហ្វារ៉ាដេយធ្វើការយ៉ាងទូលំទូលាយលើផ្នែកគីមីវិទ្យា ដោយបានរកឃើញបង់សែននិង បង្កើតប្រព័ន្ធចំនួនអុកស៊ីតកម្ម។ នៅឆ្នាំ១៨២៩ ហ្វារ៉ាដេយបានធ្វើរបាយការអំពីការធ្វើសំយោគអង្គធាតុសមាសជាលើកដំបូងពីកាបូននិងក្លរ គឺ C₂Cl₆ (អិចសាក្លរ៉ូអេតាន) និង C₂Cl₄ (តេត្រាក្លរ៉ូអេតាន)។ និងបានបោះពុម្ពលទ្ធផលនេះនៅឆ្នាំបន្ទាប់។

ហ្វារ៉ាដេយក៏បានរកឃើញច្បាប់នានាទាក់ទងនឹងអគ្គីសនីវិភាគ និងបានបំផុសបំផុលការប្រើប្រាស់ពាក្យ អាណូត កាតូត អេឡិចត្រូត និង អ៊ីយ៉ុង ដែលជាវាក្យស័ព្ទបង្កើតដោយ វិល្លៀម វីវ៉ែល (William Whewell)។

អគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច

ស្នាដៃដ៏អស្ចារ្យជាងគេរបស់ហ្វារ៉ាដេយ ប្រហែលជាស្ថិតក្នុងផ្នែកអគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច។ ពិសោធន៍ដំបូងគេដែលគាត់ធ្វើគឺ ការផលិតថ្មពិលវ៉ុលតាដោយតំរៀបសន្លឹកស័ង្កសី៧ឆ្លាស់គ្នាជាមួយក្រដាសជ្រលក់ទឹកអំបិល៦សន្លឹក។។ ដោយប្រើថ្មពិលនេះ គាត់បានបំបែកម៉ាញ៉េស្យូមស៊ុលផាត។

នៅឆ្នាំ១៨២១ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីរូបវិទូនិងគីមីវិទូដាណឺម៉ាក ហាន់ គ្រីស្ទៀន អឺស្តែដ (Hans Christian Ørsted) បានរកឃើញបាតុភូតអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច ដាវីនិងវិល្លៀម ហាយ វុល្លាស្តុន (William Hyde Wollaston) បានព្យាយាមទាំងមិនបានសំរេចក្នុងការគូរប្លង់ម៉ូទ័រអគ្គីសនី។ ហ្វារ៉ាដេយបានពិភាក្សាជាមួយអ្នកទាំង២នោះ និងបានបន្តផលិតឧបករណ៍២ដែលបង្កើតចលនាដែលគាត់ហៅថាចលនារង្វិលម៉ាញ៉េទិច (ចលនាវង់ដែលកើតពីកំលាំងម៉ាញ៉េទិចវង់ជុំវិញខ្សែចំលង)។ ខ្សែចំលងដែលជ្រលក់ចូលក្នុងផើងបារ៉តដែលមានដាក់មេដែកនៅខាងក្នុង នឹងវិលជុំវិញមេដែកនោះ ប្រសិនបើគេផ្ដល់ចរន្តពីថ្មពិលទៅអោយវានោះ។ ឧបករណ៍នេះគេអោយឈ្មោះថា ម៉ូទ័រអូម៉ូប៉ូល។ ពិសោធន៍និងរបកគំហើញនេះបានក្លាយជាគ្រឹះរបស់បច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចបច្ចុប្បន្ន។ ហ្វារ៉ាដេយបានបោះផ្សាយលទ្ធផលទាំងនេះដោយមិនបានបញ្ជាក់ថាជាការងារបន្តពី ដាវី និង វុល្លាស្តុន ហើយដែលភាពចំរូងចំរាស់នេះបានធ្វើអោយហ្វារ៉ាដេយដកខ្លួនពីការស្រាវជ្រាវអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច ជាច្រើនឆ្នាំ។

នៅក្នុងដំនាក់កាលនេះ គេមានភស្ដុតាងដែលថាដាវីអាចព្យាយាមបង្អាក់ដំនើររបស់ហ្វារ៉ាដេយក្នុងការក្លាយខ្លួនជាអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រ។ ឧទាហរណ៍នៅឆ្នាំ១៨២៥ ដាវីបានអោយហ្វារ៉ាដេយធ្វើពិសោធពីកែវអុបទិច ដែលមិនបានហុចលទ្ធផលធំដុំឡើយក្នុងរយៈពេល៦ឆ្នាំ។ បន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ដាវីនៅឆ្នា១៨២៩ ទើបហ្វារ៉ាដេយឈប់ធ្វើការងារគ្មានបានការបែបនេះ និងងាកមកធ្វើការប្រឹងប្រែងលើអ្វីដែលមានតំលៃអោយធ្វើជាង។ នៅឆ្នាំ១៨៣១ គាត់បានផ្ដើមធ្វើពិសោធជាស៊េរីដ៏អស្ចារ្យរបស់គាត់ ដែលក្នុងនោះគាត់បានរកឃើញបាតុភូតអាំងឌុចស្យុងអេឡិចម៉ាញ៉េទិច។ ចូសេហ្វ ហិនរី តំនងជារកឃើញបាតុភូតអូតូអាំងឌុចស្យុងរយៈពេលពីរបីខែមុននេះ។

នៅពេលដែលហ្វារ៉ាដេយរុំខ្សែរបុំខ្សែចំលងដែលមានអ៊ីសូឡង់ពីគ្នា ជុំវិញកងដែកមួយ គាត់បានរកឃើញថាមានចរន្តអគ្គីសនីមួយប៉ប្រិចកើតឡើងក្នុងរបុំមួយទៀត។ គាត់ហៅបាតុភូតនេះថា អាំងឌុចស្យុងមុយទុយអែល។ នៅក្នុងពិសោធន៍បន្ទាប់ទៀត គាត់បានរកឃើញចរន្តអគ្គីសនីឆ្លងកាត់ខ្សែចំលងប្រសិនបើគាត់ផ្លាស់ទីមេដែកមួយក្នុងរបុំខ្សែចំលង ឬពេលរបុំផ្លាស់ទីលើមេដែកនៅនឹងថ្កល់។ គាត់បានស្រាយបញ្ជាក់ថា ដែលម៉ាញ៉េទិចប្រែប្រួល បង្កើតដែនអគ្គីសនី ដូចមានចែងនៅក្នុងច្បាប់ហ្វារ៉ាដេយ។ ហ្វារ៉ាដេយបានប្រើគោលការណ៍នេះក្នុងការផលិតឌីណាម៉ូអគ្គីសនី ដែលជាបុព្វបុរសរបស់ម៉ាស៊ីនភ្លើងសព្វថ្ងៃ។

នៅឆ្នាំ១៨៣៩ ហ្វារ៉ាដេយបានសំរេចស៊េរីពិសោធន៍ក្នុងគោលដៅស្វែងរកធម្មជាតិគ្រឹះរបស់អគ្គីសនី។ គាត់បានប្រើ អេឡិចត្រូស្តាទិច បាត់តឺរី និង អគ្គីសនីក្នុងសត្វ ដើម្បីបង្កើតបាតុភូតទំនាញអេឡិចត្រូស្តាទិច អគ្គីសនីវិភាគ ម៉ាញ៉េទិច ជាដើម។ គាត់បានធ្វើការសន្និដ្ឋានថា គំនិតនៅសម័យនោះដែលថាមានប្រភេទអគ្គីសនីច្រើនប្រភេទនោះ វាមិនពិតទេ។ ផ្ទុយទៅវិញគាត់បានស្នើឡើងថា មានអគ្គីសនីតែមួយប្រភេទប៉ុណ្ណោះ ហើយបំរែបំរួលតំលៃទំហំ និងអាំងតង់ស៊ីតេ អាចបង្កើតជាបាតុភូតច្រើនយ៉ាង។

នៅចុងអាជីពរបស់គាត់ ហ្វារ៉ាដេយបានស្នើឡើងថាកំលាំងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចរីកចូលទៅក្នុងលំហទទេជុំវិញអង្គធាតុចំលង។ គំនិតនេះត្រុវបានអ្នកវិទ្យសាស្ត្រស្នងគាត់បដិសេដ ហើយហ្វារ៉ាដេយមិនអាចរស់នៅមើលឃើញពេលដែលគំនិតគាត់នេះត្រូវគេទទួលយកទៅពេលក្រោយមកទេ។ គំនិតរបស់ហ្វារ៉ាដេយពីខ្សែហ្វ្លុចចេញពីអង្គធាតុផ្ទុកបន្ទុកអគ្គីសនីនិងមេដែក ជួយអោយគេស្រមើមើលដែនអគ្គីសនីនិងម៉ាញ៉េទិច។

ដ្យាម៉ាញ៉េទិច

នៅឆ្នាំ១៨៤៥ ហ្វារ៉ាដេយបានរកឃើញថារូបធាតុជាច្រើនទទួលរងកំលាំងច្រានចេញយ៉ាងខ្សោយមួយពីដែនម៉ាញ៉េទិច។ គាត់បានហៅបាតុភូតនេះថា ដ្យាម៉ាញ៉េទិច។

ហ្វារ៉ាដេយក៏បានរកឃើញផងដែរថាប្លង់ប៉ូលកម្មរបស់ពន្លឺមានប៉ូលលីនេអ៊ែរ អាចបង្វិលបានដោយប្រើដែលម៉ាញ៉េទិចស្របនឹងទិសដៅរបស់ពន្លឺផ្លាស់ទី។ គេអោយឈ្មោះបាតុភូតនេះថា ផលហ្វារ៉ាដេយ។ បាតុភូតនេះបង្ហាញថាកំលាំងម៉ាញ៉េទិចនិងពន្លឺមានទំនាក់ទំនងជាមួយគ្នា។

នៅឆ្នាំ១៨៦២ ហ្វារ៉ាដេយបានប្រើស្ពិចត្រូទស្សន៍ក្នុងការស្រាវជ្រាវពីទំរង់ផ្សេងៗរបស់ពន្លឺ ក្រោមឥទ្ធិពលដែនម៉ាញ៉េទិច។ ប៉ុន្តែឧបករណ៍ដែលគាត់ប្រើមិនគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការកំនត់បំរែបំរួលស្ពិចច្បាស់លាស់មួយទេ។ ភីធើរ ហ្ស៊ីម៉ាន់ (Pieter Zeeman) ក្រោយមកបានប្រើឧបករណ៍ទំនើបជាងដើម្បីសិក្សាពីបាតុភូតដដែលនេះ និងបានបោះផ្សាយលទ្ធផលនៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងទទួលបានរង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យានោឆ្នាំ១៩០២សំរាប់ស្នាដៃនេះ។

ខែលហ្វារ៉ាដេយ

នៅក្នុងផ្នែកអេឡិចត្រូស្តាទិច ហ្វារ៉ាដេយបានបង្ហាញថាបន្ទុកអគ្គីសនីដែលមាននៅលើផ្ទៃខាងក្រៅឬនៅក្រៅអង្គធាតុចំលងអគ្គីសនីមួយ គ្មានឥទ្ធិពលទៅលើអ្វីៗដែលនៅក្នុងអង្គធាតុចំលងនោះទេ។ នេះបណ្ដាលមកពីបន្ទុកដែលនៅផ្ទៃខាងក្រៅរាយប៉ាយក្នុងរបៀបមួយដែលដែនរបស់វាក្នុងអង្គធាតុនោះទូទាត់គ្នា។ បាតុភូតនេះត្រូវបានគេអោយឈ្មោះថា ខែលហ្វារ៉ាដេយ។

ហ្វារ៉ាដេយជាអ្នកពិសោធដ៏ពូកែដែលពន្យល់គំនិតនានារបស់គាត់បានច្បាស់ដោយប្រើភាសាសមញ្ញៗ។ ប៉ុន្តែសមត្ថភាពគណិតវិទ្យារបស់គាត់បានត្រឹមតែពិជគណិតងាយៗ មិនដល់ត្រីកោណមាត្រផង។ គឺ ចេម ឃ្លើក ម៉ាកស្វែល (James Clerk Maxwell) ដែលបានយកស្នាដៃរបស់ហ្វារ៉ាដេយនិងអ្នកដទៃទៀត ទៅចងក្រងបញ្ចូលគ្នាដើម្បីបង្កើតជាសំនុំសមីការដែលគេស្គាល់ថាជាសមីការម៉ាកស្វែល សំរាប់ពន្យល់រាល់ទ្រឹស្ដីបទទំនើបៗក្នុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច។

សាយ័ន្តវ័យ

នៅខែមិថុនា ១៨៣២ សាកលវិទ្យាអក់ហ្វដបានផ្ដល់សញ្ញាប័ត្របណ្ឌិតផ្នែកច្បាប់ស៊ីវិល (សញ្ញាប័ត្រកិត្តិយស) ដល់ហ្វារ៉ាដេយ។ ក្នុងជីវីតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ គាត់បានបដិសេដងារ knighthood ម្ដងនិង តំនែងជាប្រធាន Royal Society ២ដង។

ហ្វារ៉ាដេយបានបដិសេដមិនចូលរួមផលិអាវុធគីមីសំរាប់ប្រើក្នុងសង្គ្រាមគ្រីមៀ ក្នុងបុព្វហេតុសីលធម៌។

ហ្វារ៉ាដេយបានទទួលមរណភាពនៅក្នុងផ្ទះរបស់លោក នៅ Hampton Court នៅថ្ងៃទី២៥ សីហា ១៨៦៧។

រូបសំនាកនិងការចងចាំ

រូបសំនាក

រូបសំនាកហ្វារ៉ាដេយនៅ Savoy Place ក្រុងឡិនដិន នៅខាងក្រៅ វិទ្យាស្ថានវិស្វកម្មនិងបច្ចេកវិទ្យា។
រួបសំនាកអនុស្សាវរីយ៍ហ្វារ៉ាដេយរចនាឡើយដោយស្ថាបត្យករ Rodney Gordon សាងសង់នៅ ឆ្នាំ១៩៦១ ក្បែរស្រុកកំនើតរបស់ហ្វារ៉ាដេយ។

អាគារសិក្សា

សាលស្នាក់នៅរៀនសូត្រមួយនៅសាកលវិទ្យាល័យប៊្រូណែល ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ។
សាលមួយនៅសាកលវិទ្យាល័យឡូបូរ៉ូដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ សាងសង់ឡើងនៅឆ្នាំ១៩៦០។ នៅក្បែរច្រកចូលអាហារដ្ឋានរបស់មានដាក់តាំងប្រាសាទសំរិទ្ធតំនាងអោយត្រង់ស្វរម៉ាទ័រដែលនៅក្នុងនោះមានតាំងរូបរបស់ហ្វារ៉ាដេយ។
អាគារសិក្សាប្រាំជាន់នៅ ទីតាំងផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្ររបស់សាកលវិទ្យាល័យអេឌីនប៊ើកត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមហ្វារ៉ាដេយ។

ក្រដាសប្រាក់

ពីឆ្នាំ១៩៩១ដល់ឆ្នាំ២០០១ រូបរបស់ហ្វារ៉ាដេយត្រូវគេបោះពុម្ពលើផ្នែកខាងខ្នងនៃក្រដាសប្រាក់ £20 (២០ផោន) Series E បោះផ្សាយដោយធនាគារអង់គ្លេស។

តំនភ្ជាប់ក្រៅ

ជីវប្រវត្តិ

ជីវប្រវត្តិហ្វារ៉ាដេយនៅ Royal Institution of Great Britain Archived 2004-03-12 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.
ហ្វារ៉ាដេយជាអ្នករុករកFaraday as a DiscovererសរសេរដោយJohn Tyndall (សំរាប់ដោយឡូដ)
បុគ្គលិកលក្ខណៈរបស់ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ
ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ នៅលើក្រដាសប្រាក់២០ផោន Archived 2011-12-13 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.
ជីវិតនិងស្នាដៃរបស់ម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ សរសេរដោយ J. A. Crowther, ឆ្នាំ១៩២០

ផ្សេងទៀត

មេរៀនដោយរូបភាពស្ដីពីម៉ូទ័រហ្វារ៉ាដេយឆ្នាំ១៨២១ Archived 2010-09-15 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន. ដោយ National High Magnetic Field Laboratory
"ហ្វារ៉ាដេយ" ក្នុង Britannica Online Encyclopedia
"ការស្រាវជ្រាវពិសោធផ្នែកអគ្គីសនី"ដោយម៉ៃឃើល ហ្វារ៉ាដេយ Archived 2010-10-31 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន. អត្ថបទដើមនិងជីវប្រវត្តិ សរសេរដោយ សាស្ត្រាចារ្យ John Tyndall, នៅឆ្នាំ1914, Everyman edition.

វិគីមេឌាទូទៅមានមេឌាដែលទាក់ទងទៅនឹង: Michael Faraday

របកគំហើញវិទ្យាសាស្ត្រ

គីមីវិទ្យា

ការងារគីមីដំបូងរបស់ផារ៉ាដេគឺ ធ្វើជាជំនួយការរបស់លោក ហាំហ្វ្រី ដាវី ។ ផារ៉ាដេបានចូលរួមក្នុងការសិក្សាអំពីក្លរ ។ គាត់បានរកឃើញសមាសធាតុថ្មីពីរនៃក្លរ និងកាបូន ៖ អិចសាក្លរ៉ូអេតានដែលគាត់បានបង្កើតតាមរយៈដំណើរក្លរនៃអេទីឡែន និងតេត្រាក្លរ៉ូអេទីឡែន ពីការបំបែកនៃសមាសធាតុមុន។ គាត់ក៏បានពិសោធន៍លើកដំបូង លើការសាយភាយឧស្ម័ន ជាបាតុភូតដែលត្រូវបានចង្អុលបង្ហាញលើកដំបូងដោយលោក ចន ដាល់តុន ។ សារៈសំខាន់ខាងរូបវន្តនៃបាតុភូតនេះត្រូវបានបង្ហាញយ៉ាងពេញលេញដោយលោក ថូម៉ាស ក្រាហាំ និងលោក យ៉ូសែប ឡូសមីត។ ផារ៉ាដេទទួលជោគជ័យក្នុងការបំលែងឧស្ម័នជាច្រើនទៅជាអង្គធាតុរាវ បានស៊ើបអង្កេតយ៉ាន់ស្ព័រដែកថែប និងបានផលិតកញ្ចក់ប្រភេទថ្មីជាច្រើនសម្រាប់គោលបំណងអុបទិក។ ក្រោយមក ក្នុងចំណោមកញ្ចក់ទាំងនេះ គំរូនៃកញ្ចក់ធ្ងន់មួយបានក្លាយជារឿងសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ នៅពេលកញ្ចក់ត្រូវបានដាក់ក្នុងដែនម៉ាញេទិក ផារ៉ាដេបានកំណត់ទិសដៅបង្វិលរបស់ប្លង់ប៉ូលនៃពន្លឺ។ គំរូនេះក៏ជាសារធាតុដំបូង ដែលបានរកឃើញថា ត្រូវរុញច្រានដោយប៉ូលនៃមេដែក។ ^[១] ^[២]

ផារ៉ាដេបានបង្កើតទម្រង់ដំបូងនៃអ្វីដែលនឹងក្លាយជា ឧបករណ៍ដុតប៊ុនសិន ដែលនៅតែប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែងនៅក្នុងមន្ទីរពិសោធន៍វិទ្យាសាស្ត្រជុំវិញពិភពលោក ជាប្រភពកំដៅងាយស្រួល។ ^[៣] ផារ៉ាដេបានធ្វើការយ៉ាងទូលំទូលាយក្នុងវិស័យគីមី ដោយបានរកឃើញសារធាតុគីមីដូចជាបេនហ្សេន (ដែលគាត់ហៅថាបីកាបូរ៉េតនៃអ៊ីដ្រូសែន) និងឧស្ម័នរាវដូចជាក្លរីន។ ការរលាយនៃឧស្ម័នបានជួយបញ្ជាក់ថាឧស្ម័នគឺជាចំហាយនៃអង្គធាតុរាវដែលមានចំណុចរំពុះទាប និងផ្តល់មូលដ្ឋានរឹងមាំជាងមុនដល់គោលគំនិតនៃការប្រមូលផ្តុំម៉ូលេគុល។ នៅឆ្នាំ១៨២០ ផារ៉ាដេបានរាយការណ៍ពីការសំយោគសមាសធាតុដំបូងដែលផលិតចេញពីកាបូន និងក្លរីន <sub id="mwAXU">គឺអិចសាក្លរ៉ូអេតាន</sub> និង តេត្រាក្លរ៉ូអេទីឡែន ហើយលទ្ធផលរបស់គាត់បានបោះពុម្ពផ្សាយនៅឆ្នាំបន្ទាប់។ ^[៤] ^[៥] ^[៦] ផារ៉ាដេក៏បានកំណត់សមាសភាពនៃក្លរីន ក្លាត្រាតអ៊ីដ្រាត ដែលត្រូវបានរកឃើញដោយ ហាំហ្វ្រី ដាវី ក្នុងឆ្នាំ ១៨១០។ ^[៧] ^[៨] ផារ៉ាដេក៏ទទួលខុសត្រូវចំពោះការរកឃើញ ច្បាប់នៃអេឡិចត្រូលីស និងសម្រាប់ការធ្វើឱ្យពាក្យបច្ចេកទេសដូចជា អាណូត កាតូត អេឡិចត្រូត និង អ៊ីយ៉ុង មានប្រជាប្រិយភាពផងដែរ ដែលជាពាក្យដែលត្រូវបានស្នើឡើងជាចម្បងដោយ វិលៀម ហ្វេវេល ។ ^[៩]

ផារ៉ាដេ គឺជាមនុស្សដំបូងគេ ដែលបានរាយការណ៍អំពីអ្វីដែលក្រោយមកហៅថា ភាគល្អិតណាណូលោហធាតុ។ នៅឆ្នាំ ១៨៥៧ គាត់បានរកឃើញថា លក្ខណៈសម្បត្តិអុបទិកនៃ កូឡាជែនមាស ខុសពីលោហៈធាតុភាគច្រើនដែលត្រូវគ្នា។ នេះប្រហែលជាការសង្កេតដំបូងដែលបានរាយការណ៍អំពីផលប៉ះពាល់នៃទំហំ កង់ទិច ហើយអាចត្រូវបានចាត់ទុកថាជាកំណើតនៃវិទ្យាសាស្ត្រណាណូ ។ ^[១០]

អគ្គិសនីនិង ម៉ាញេទិក

ផារ៉ាដេ ត្រូវគេស្គាល់ច្បាស់បំផុតសម្រាប់ការងារលើអគ្គិសនី និងម៉ាញេទិក។ ការពិសោធន៍ដែលបានកត់ត្រាដំបូងរបស់គាត់គឺការសាងសង់គំនរវ៉ុលតាក ដែលមានកាក់ពាក់កណ្តាលផេនីអង់គ្លេសចំនួនប្រាំពីរ ដាក់ជង់គ្នាជាមួយនឹងឌីសស័ង្កសីសន្លឹកចំនួនប្រាំពីរ និងក្រដាសចំនួនប្រាំមួយដែលសើមដោយទឹកអំបិល។ ^[១១] ដោយប្រើគំនរនេះ គាត់បានបញ្ជូនចរន្តអគ្គិសនី តាមរយៈសូលុយស្យុងស៊ុលផាតម៉ាញេស្យូម ហើយទទួលបានជោគជ័យក្នុងការបំបែកសមាសធាតុគីមី (បានកត់ត្រានៅក្នុងលិខិតទី ១ ទៅកាន់អាបូត Abbott ថ្ងៃទី 12 ខែកក្កដា ឆ្នាំ ១៨១២)។ ^[១១]

នៅឆ្នាំ ១៨២១ មិនយូរប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីអ្នករូបវិទ្យា និងគីមីវិទ្យា ជនជាតិដាណឺម៉ាក ហាន់ គ្រីស្ទាន អឺស្តេដ បានរកឃើញបាតុភូតនៃ អេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច លោកដាវី និង វិលៀម ហៃដ៍ វូឡាស្តុន បានព្យាយាមរចនាម៉ូទ័រអគ្គិសនី ប៉ុន្តែទទួលបរាជ័យ។ ^[១៣] ផារ៉ាដេ បន្ទាប់ពីបានពិភាក្សាអំពីបញ្ហានេះជាមួយបុរសទាំងពីរនាក់ បានបន្តបង្កើតឧបករណ៍ពីរដើម្បីបង្កើតអ្វីដែលគាត់ហៅថា "ការបង្វិលអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិច"។ មួយក្នុងចំណោមទាំងនេះ ដែលឥឡូវត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាម៉ូទ័រអូម៉ូប៉ូលែ បានបង្កឱ្យមានចលនារង្វិលជុំជាបន្តបន្ទាប់ បង្កើតឡើងដោយកម្លាំងម៉ាញ៉េទិចរង្វង់ជុំវិញខ្សែចម្លង ដែលលាតសន្ធឹងចូលទៅក្នុងអាងបារត ដែលមានមេដែកនៅក្នុងនោះ។ ខ្សែនឹងបង្វិលជុំវិញមេដែក ប្រសិនមានចរន្តពីថ្មគីមីឆ្លងកាត់។ ការពិសោធន៍ និងការច្នៃប្រឌិតទាំងនេះបានបង្កើតជាមូលដ្ឋានគ្រឺះនៃបច្ចេកវិទ្យាអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចទំនើប។ ដោយក្តីរំភើបរបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានបោះពុម្ពផ្សាយលទ្ធផលដោយមិនទទួលស្គាល់ការងារជាមួយវូឡាស្តុន ឬដាវី។ ភាពចម្រូងចម្រាសដែលកើតឡើងនៅក្នុងសមាគមរាជវង្ស បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរបស់គាត់ជាមួយដាវី មានភាពតានតឹង ហើយប្រហែលជាបានរួមចំណែកដល់ការចាត់តាំងរបស់ផារ៉ាដេទៅសកម្មភាពផ្សេងទៀត ជាលទ្ធផលបានរារាំងការចូលរួមរបស់គាត់ក្នុងការស្រាវជ្រាវអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចអស់រយៈពេលជាពីរបីឆ្នាំ។

ចាប់តាំងពីការរកឃើញដំបូងរបស់គាត់នៅឆ្នាំ ១៨២១ ផារ៉ាដេបានបន្តការងារពិសោធន៍ដោយស្វែងយល់ពីលក្ខណៈអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចនៃវត្ថុធាតុ និងអភិវឌ្ឍបទពិសោធន៍ចាំបាច់។ នៅឆ្នាំ ១៨២៤ ផារ៉ាដេបានរៀបចំសៀគ្វីមួយដោយរហ័ស ដើម្បីសិក្សាថាតើដែនម៉ាញ៉េទិចអាចគ្រប់គ្រងលំហូរនៃចរន្តនៅក្នុងខ្សែចម្លងដែលនៅជាប់គ្នាបានដែរឬទេ ប៉ុន្តែគាត់មិនបានរកឃើញទំនាក់ទំនងបែបនេះឡើយ។ ការពិសោធន៍នេះបន្តពីការងារស្រដៀងគ្នា កាលពីបីឆ្នាំមុន ដែលបានធ្វើឡើងជាមួយពន្លឺ និងមេដែក ដែលផ្តល់លទ្ធផលដូចគ្នា។ ក្នុងរយៈពេលប្រាំពីរឆ្នាំបន្ទាប់ ផារ៉ាដេ បានចំណាយពេលភាគច្រើន ក្នុងការធ្វើឲ្យល្អប្រសើរ នូវរូបមន្តរបស់គាត់សម្រាប់កញ្ចក់ (ធ្ងន់) ដែលមានគុណភាពអុបទិក គឺបរូស៊ីលីកាតនៃសំណ ដែលគាត់បានប្រើក្នុងការសិក្សានាពេលអនាគតដោយភ្ជាប់ពន្លឺជាមួយម៉ាញេទិក។ នៅពេលទំនេររបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានបន្តបោះពុម្ពផ្សាយការងារពិសោធន៍លើអុបទិក និងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិក។ គាត់បានឆ្លើយឆ្លងជាមួយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដែលធ្លាប់ជួប ក្នុងដំណើរឆ្លងកាត់ទ្វីបអឺរ៉ុបជាមួយ ដាវីដែលកំពុងធ្វើការលើអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិកផងដែរ។ ពីរឆ្នាំបន្ទាប់ពីមរណភាពរបស់ដាវី នៅឆ្នាំ ១៨៣១ គាត់បានចាប់ផ្តើមចង្វាក់នៃការពិសោធន៍ដ៏អស្ចារ្យ ដែលគាត់បានរកឃើញ អាំងឌុចស្យុងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិក ត្រូវកត់ត្រានៅក្នុងកំណត់ហេតុមន្ទីរពិសោធន៍នៅថ្ងៃទី 28 ខែតុលា ឆ្នាំ ១៨៣១ ថាគាត់ "កំពុងធ្វើការពិសោធន៍ជាច្រើនជាមួយមេដែកដ៏អស្ចារ្យរបស់សមាគមរាជវង្ស"។ ^[១៤]

ការបោះជំហានដ៏ធំធេងរបស់ផារ៉ាដេ បានកើតឡើងនៅពេល គាត់បានរុំរបុំពីរដែលមានអ៊ីសូឡង់ ជុំវិញដែកមួយកង ហើយបានសង្កេតឃើញថា នៅពេលចរន្តឆ្លងកាត់របុំមួយ ចរន្តមួយភ្លែតត្រូវបង្កើតនៅក្នុងរបុំមួយទៀត។ ^[១៣] ឥឡូវនេះ បាតុភូតនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថា អាំងឌុចស្យុងអន្តរកម្ម ។ ^[១៥] ឧបករណ៍រុំកងដែកនៅតែ ដាក់តាំងបង្ហាញនៅវិទ្យាស្ថានរាជវង្ស។ នៅក្នុងការពិសោធន៍ជាបន្តបន្ទាប់ គាត់បានរកឃើញថា ប្រសិនបើគាត់ផ្លាស់ទីមេដែកឆ្លងកាត់របុំខ្សែចម្លង ចរន្តអគ្គិសនីនឹងហូរក្នុងខ្សែចម្លងនោះ។ ចរន្តក៏ហូរដែរ ប្រសិនបើរបុំត្រូវបានផ្លាស់ទីលើមេដែក។ ការបង្ហាញរបស់គាត់បានបង្ហាញថា ការផ្លាស់ប្តូរនៃដែនម៉ាញេទិកបង្កើតដែនអគ្គិសនី។ ទំនាក់ទំនងនេះត្រូវបានធ្វើគំរូគណិតវិទ្យាដោយជេមស៍ ឃ្លើក ម៉ាក់ស្វែល ហៅថាច្បាប់ផារ៉ាដេ ដែលក្រោយមកបានក្លាយជាសមីការម៉ាក់ស្វែល មួយក្នុងចំណោមសមីការទាំងបួន ដែលបានវិវត្តទៅជាធ្វី ដែលគេស្គាល់សព្វថ្ងៃនេះថាជាទ្រឹស្តីដែន ។ ^[១៦] ក្រោយមកផារ៉ាដេ បានប្រើគោលការណ៍ដែលគាត់បានរកឃើញដើម្បីបង្កើតឌីណាម៉ូ អគ្គិសនី ដែលជាបុព្វបុរសនៃម៉ាស៊ីនភ្លើងទំនើប និងម៉ូទ័រអគ្គិសនី។ ^[១៧]

នៅឆ្នាំ ១៨៣២ លោកបានបញ្ចប់ការពិសោធន៍បន្តបន្ទាប់ ដោយមានគោលបំណងស៊ើបអង្កេតពីលក្ខណៈជាមូលដ្ឋាននៃអគ្គិសនី។ ផារ៉ាដេបានប្រើ ឋិតិវន្ត អាគុយ និង អគ្គិសនីសត្វ ដើម្បីបង្កើតបាតុភូតអេឡិចត្រូស្តាទិច អេឡិចត្រូលីស ម៉ាញេទិក ជាដើម។ លោកបានសន្និដ្ឋានថា ផ្ទុយពីគំនិតវិទ្យាសាស្ត្រនៅសម័យនោះ ការបែងចែករវាង "ប្រភេទ" ផ្សេងៗនៃអគ្គិសនីគឺជាការបំភាន់។ ផ្ទុយទៅវិញ ផារ៉ាដេ បានស្នើថា មានតែ"អគ្គិសនី" តែមួយប៉ុណ្ណោះ ហើយការផ្លាស់ប្តូរតម្លៃនៃបរិមាណ និងអាំងតង់ស៊ីតេ (ចរន្ត និងវ៉ុល) នឹងបង្កើតក្រុមបាតុភូតផ្សេងៗគ្នា។ ^[១៣]

នៅចុងបញ្ចប់នៃអាជីពរបស់គាត់ ផារ៉ាដេ បានស្នើឡើងថា កម្លាំងអេឡិចត្រូម៉ាញ៉េទិចបានលាតសន្ធឹងចូលទៅក្នុងចន្លោះទទេជុំវិញឧបករណ៍បញ្ជូន។ ^[១៦] គំនិតនេះត្រូវបានបដិសេធដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រដទៃទៀត ហើយផារ៉ាដេមិនបានរស់នៅ រហូតដល់សហគមន៍វិទ្យាសាស្ត្រទទួលយកសំណើរបស់គាត់នៅទីបំផុតនោះទេ។ វានឹងចំណាយពេលកន្លះសតវត្សទៀត មុនពេលអគ្គិសនីត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងបច្ចេកវិទ្យា ជាមួយនឹងរោងមហោស្រពសាវូយ របស់វេសន៍ អេន ដែលបំពាក់ដោយ អំពូលភ្លើងកម្តៅ ដែលបង្កើតឡើងដោយលោកជូសែហ្វ ស៉្វាន ជាអគារសាធារណៈដំបូងបង្អស់នៅលើពិភពលោក ដែលត្រូវបានបំភ្លឺដោយអគ្គិសនី។ ^[១៨] ដូចដែលបានកត់ត្រាដោយស្ថាប័នរាជវង្ស "ផារ៉ាដេបានបង្កើតម៉ាស៊ីនភ្លើងនៅឆ្នាំ ១៨៣១ ប៉ុន្តែវាត្រូវចំណាយពេលជិត ៥០ ឆ្នាំ មុនពេលបច្ចេកវិទ្យាទាំងអស់ រួមទាំងអំពូលភ្លើងសរសៃកម្តៅ របស់ជូសែហ្វ ស៉្វាន ដែលប្រើនៅទីនេះ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ទូទៅ"។ ^[១៩]

ដ្យាម៉ាញ៉េទិក

នៅឆ្នាំ ១៨៤៥ ផារ៉ាដេ បានរកឃើញថា វត្ថុធាតុជាច្រើនបង្ហាញពីការច្រានចេញខ្សោយពីដែនម៉ាញេទិក៖ ឥទ្ធិពលដែលគាត់ហៅថា ដ្យាម៉ាញេទិក ។ ^[២១]

ផារ៉ាដេ ក៏បានរកឃើញថា ប្លង់ប៉ូលែកម្ម នៃពន្លឺលីនេអ៊ែរប៉ូលៃ អាចបង្វិលបាន ដោយការអនុវត្តដែនម៉ាញេទិកខាងក្រៅដែលតម្រឹមទៅនឹងទិសដៅនៃចលនារបស់ពន្លឺ។ ឥឡូវនេះត្រូវបានគេហៅថា ឥទ្ធិពលផារ៉ាដេ ។ ^[១៦] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៨៤៥ គាត់បានសរសេរនៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រាថា "ទីបំផុតខ្ញុំទទួលបានជោគជ័យក្នុង ការបំភ្លឺខ្សែកោងម៉ាញេទិក ឬ ខ្សែកម្លាំង និងក្នុង ការធ្វើឲ្យ កាំរស្មីពន្លឺ ក្លាយជាម៉ាញេទិក "។ ^[២២]

ក្រោយមកទៀតក្នុងជីវិតរបស់គាត់ នៅឆ្នាំ១៨៦២ ផារ៉ាដេ បានប្រើស្ពិចត្រូទស្សន៍ ដើម្បីស្វែងរកបម្រែបម្រួលផ្សេងៗនៃពន្លឺ ពោលគឺការផ្លាស់ប្តូរខ្សែវិសាលគមដោយសារឥទ្ធិពលនៃដែនម៉ាញេទិក។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឧបករណ៍ដែលមានសម្រាប់លោក នៅពេលនោះ មិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បីកំណត់ឲ្យបានច្បាស់លាស់នូវបម្រែបម្រួលការនៃខ្សែវិសាលគមនោះទេ។ ក្រោយមកភីធើរ ហ្ស៊ីម៉ានបានប្រើឧបករណ៍កែលម្អ ដើម្បីសិក្សាពីបាតុភូតដូចគ្នា ហើយបានបោះផ្សាយលទ្ធផលរបស់គាត់នៅឆ្នាំ១៨៩៧ និងទទួលបានរង្វាន់ណូបែលផ្នែករូបវិទ្យាឆ្នាំ១៩០២ សម្រាប់ភាពជោគជ័យរបស់គាត់។ ទាំងនៅក្នុងឯកសារឆ្នាំ១៨៩៧របស់គាត់ ^[២៣] និងសុន្ទរកថាទទួលយករង្វាន់ណូបែលរបស់គាត់ ហ្ស៊ីម៉ានបានសំដៅទៅលើការងាររបស់ផារ៉ាដេ។ ^[២៤]

ទ្រុងផារ៉ាដេ

នៅក្នុងការងាររបស់គាត់លើអគ្គិសនីឋិតិវន្ត ការពិសោធន៍ធុងទឹកកករបស់ផារ៉ាដេ បានបង្ហាញថា បន្ទុកអគ្គិសនីស្ថិតនៅតែលើផ្ទៃខាងក្រៅនៃអង្គធាតុចម្លងដែលមានបន្ទុកប៉ុណ្ណោះ ហើយបន្ទុកខាងក្រៅនេះ មិនមានឥទ្ធិពលទៅលើអ្វីដែលរុំព័ទ្ធអង្គធាតុចម្លងនោះទេ។ នេះគឺដោយសារតែបន្ទុកខាងក្រៅ ចែកចាយឡើងវិញ ដែលអាចធ្វើឲ្យដែនអគ្គិសនីខាងក្នុងដែលលេចចេញពីពួកវាបន្សាបគ្នាទៅវិញទៅមក។ ឥទ្ធិពលការពារនេះត្រូវបានប្រើនៅក្នុងអ្វីដែលឥឡូវនេះត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ទ្រុងផារ៉ាដេ ។ ^[១៦] នៅខែមករា ឆ្នាំ១៨៣៦ ផារ៉ាដេ បានដាក់ស៊ុមឈើមួយ មានប្រវែង 12 ហ្វីតការេ លើជើងទ្រកញ្ចក់ចំនួនបួន និងបានបន្ថែមជញ្ជាំងក្រដាស និងសំណាញ់លួស។ បន្ទាប់មកគាត់បានបោះជំហានចូលទៅក្នុង ហើយបានបញ្ចូលចរន្តអគ្គិសនីទៅក្នុងវា។ ពេលគាត់បោះជំហានចេញពីទ្រុងដែលផ្ទុកចរន្តអគ្គិសនី ផារ៉ាដេបានបង្ហាញថា ចរន្តអគ្គិសនីគឺជាកម្លាំង មិនមែនជាសារធាតុរាវដែលមិនអាចថ្លឹងថ្លែងដូចដែលគេជឿនាសម័យនោះទេ។ ^[២៥]

↑ Hadfield, Robert Abbott (1931). "A research on Faraday's 'steel and alloys'". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical or Physical Character 230 (681–693): 221–292. DOI:10.1098/rsta.1932.0007.
↑ Akerlof, Carl W. "Faraday Rotation" (PDF). Archived from the original (PDF) on 23 ធ្នូ 2023. Retrieved 29 November 2023.
↑ Jensen, William B. (2005). "The Origin of the Bunsen Burner". Journal of Chemical Education 82 (4). DOI:10.1021/ed082p518.
↑ Faraday, Michael (1821). "On two new Compounds of Chlorine and Carbon, and on a new Compound of Iodine, Carbon, and Hydrogen". Philosophical Transactions 111 (111): 47–74. DOI:10.1098/rstl.1821.0007.
↑ Experimental Researches in Chemistry and Physics. London. 1859. pp. 33–53. ល.ស.ប.អ. 978-0-85066-841-4.
↑ Michael Faraday: A Biography. New York. 1965. pp. 122–123. ល.ស.ប.អ. 978-0-306-80299-7. https://archive.org/details/michaelfaradaybi0000will_g3v0/page/122.
↑ Faraday, Michael (1823). "On Hydrate of Chlorine". Quarterly Journal of Science 15.
↑ Experimental Researches in Chemistry and Physics. London. 1859. pp. 81–84. ល.ស.ប.អ. 978-0-85066-841-4.
↑ Ehl, Rosemary Gene (1954). "Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights". Journal of Chemical Education 31 (May): 226–232. DOI:10.1021/ed031p226.
↑ "The Birth of Nanotechnology". Nanogallery.info. 2006. Archived from the original on 5 ធ្នូ 2019. Retrieved 25 July 2007. Faraday made some attempt to explain what was causing the vivid coloration in his gold mixtures, saying that known phenomena seemed to indicate that a mere variation in the size of gold particles gave rise to a variety of resultant colors.
1 2 Mee, Nicholas (2012). Higgs Force: The Symmetry-breaking Force that Makes the World an Interesting Place. p. 55. https://archive.org/details/higgsforcesymmet0000meen.
↑ Faraday, Michael (1844). Experimental Researches in Electricity. 2. Courier Corporation. ល.ស.ប.អ. 978-0-486-43505-3. See plate 4.
1 2 3 "Archives Michael Faraday biography – The IET". theiet.org.
↑ Gooding, David; Pinch, Trevor; Schaffer, Simon (1989). The Uses of Experiment: Studies in the Natural Sciences. Cambridge University Press. ISBN 0-521-33768-2. p. 212.
↑ Van Valkenburgh (1995). Basic Electricity. Cengage Learning. ISBN 0-7906-1041-8. pp. 4–91.
1 2 3 4 Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger). World Scientific. 2015. pp. 85, 86.
↑ "Michael Faraday's generator". The Royal Institution. 15 October 2017. http://www.rigb.org/our-history/iconic-objects/iconic-objects-list/faraday-generator.
↑ "The Savoy is one of the best places to stay in London". USA Today. https://10best.usatoday.com/destinations/uk-england/london/london/hotels/the-savoy-1/. "The first public building in the world to be lit entirely by electricity, The Savoy has a history rich in both invention and scandal."
↑ "A tour of Michael Faraday in London". The Royal Institution. https://www.rigb.org/explore-science/explore/collection/tour-michael-faraday-london.
↑ "Detail of an engraving by Henry Adlard, based on earlier photograph by Maull & Polyblank ca. 1857". National Portrait Gallery, UK: NPR.
↑ James, Frank A.J.L (2010). Michael Faraday: A Very Short Introduction. Oxford University Press. ISBN 0-19-161446-7. p. 81.
↑ Day, Peter (1999). The Philosopher's Tree: A Selection of Michael Faraday's Writings. CRC Press. ISBN 0-7503-0570-3. p. 125.
↑ Zeeman, Pieter (1897). "The Effect of Magnetisation on the Nature of Light Emitted by a Substance". Nature 55 (1424). DOI:10.1038/055347a0.
↑ "Pieter Zeeman, Nobel Lecture". Retrieved 29 May 2008.
↑ "The Faraday cage: from Victorian experiment to Snowden-era paranoia". The Guardian. 22 May 2017. https://www.theguardian.com/science/2017/may/22/michael-faraday-lost-better-call-saul-genius.

[1] Hadfield, Robert Abbott (1931). "A research on Faraday's 'steel and alloys'". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A, Containing Papers of a Mathematical or Physical Character 230 (681–693): 221–292. DOI:10.1098/rsta.1932.0007.

[2] Akerlof, Carl W. "Faraday Rotation" (PDF). Archived from the original (PDF) on 23 ធ្នូ 2023. Retrieved 29 November 2023.

[3] Jensen, William B. (2005). "The Origin of the Bunsen Burner". Journal of Chemical Education 82 (4). DOI:10.1021/ed082p518.

[4] Faraday, Michael (1821). "On two new Compounds of Chlorine and Carbon, and on a new Compound of Iodine, Carbon, and Hydrogen". Philosophical Transactions 111 (111): 47–74. DOI:10.1098/rstl.1821.0007.

[5] Experimental Researches in Chemistry and Physics. London. 1859. pp. 33–53. ល.ស.ប.អ. 978-0-85066-841-4.

[6] Michael Faraday: A Biography. New York. 1965. pp. 122–123. ល.ស.ប.អ. 978-0-306-80299-7. https://archive.org/details/michaelfaradaybi0000will_g3v0/page/122.

[7] Faraday, Michael (1823). "On Hydrate of Chlorine". Quarterly Journal of Science 15.

[8] Experimental Researches in Chemistry and Physics. London. 1859. pp. 81–84. ល.ស.ប.អ. 978-0-85066-841-4.

[9] Ehl, Rosemary Gene (1954). "Faraday's Electrochemical Laws and the Determination of Equivalent Weights". Journal of Chemical Education 31 (May): 226–232. DOI:10.1021/ed031p226.

[10] "The Birth of Nanotechnology". Nanogallery.info. 2006. Archived from the original on 5 ធ្នូ 2019. Retrieved 25 July 2007. Faraday made some attempt to explain what was causing the vivid coloration in his gold mixtures, saying that known phenomena seemed to indicate that a mere variation in the size of gold particles gave rise to a variety of resultant colors.

[First_experiment-11] 1 2 Mee, Nicholas (2012). Higgs Force: The Symmetry-breaking Force that Makes the World an Interesting Place. p. 55. https://archive.org/details/higgsforcesymmet0000meen.

[12] Faraday, Michael (1844). Experimental Researches in Electricity. 2. Courier Corporation. ល.ស.ប.អ. 978-0-486-43505-3. See plate 4.

[IEEUK-13] 1 2 3 "Archives Michael Faraday biography – The IET". theiet.org.

[14] Gooding, David; Pinch, Trevor; Schaffer, Simon (1989). The Uses of Experiment: Studies in the Natural Sciences. Cambridge University Press. ISBN 0-521-33768-2. p. 212.

[15] Van Valkenburgh (1995). Basic Electricity. Cengage Learning. ISBN 0-7906-1041-8. pp. 4–91.

[Pioneers-16] 1 2 3 4 Lives and Times of Great Pioneers in Chemistry (lavoisier to Sanger). World Scientific. 2015. pp. 85, 86.

[17] "Michael Faraday's generator". The Royal Institution. 15 October 2017. http://www.rigb.org/our-history/iconic-objects/iconic-objects-list/faraday-generator.

[18] "The Savoy is one of the best places to stay in London". USA Today. https://10best.usatoday.com/destinations/uk-england/london/london/hotels/the-savoy-1/. "The first public building in the world to be lit entirely by electricity, The Savoy has a history rich in both invention and scandal."

[19] "A tour of Michael Faraday in London". The Royal Institution. https://www.rigb.org/explore-science/explore/collection/tour-michael-faraday-london.

[20] "Detail of an engraving by Henry Adlard, based on earlier photograph by Maull & Polyblank ca. 1857". National Portrait Gallery, UK: NPR.

[21] James, Frank A.J.L (2010). Michael Faraday: A Very Short Introduction. Oxford University Press. ISBN 0-19-161446-7. p. 81.

[22] Day, Peter (1999). The Philosopher's Tree: A Selection of Michael Faraday's Writings. CRC Press. ISBN 0-7503-0570-3. p. 125.

[23] Zeeman, Pieter (1897). "The Effect of Magnetisation on the Nature of Light Emitted by a Substance". Nature 55 (1424). DOI:10.1038/055347a0.

[24] "Pieter Zeeman, Nobel Lecture". Retrieved 29 May 2008.

[Field-25] "The Faraday cage: from Victorian experiment to Snowden-era paranoia". The Guardian. 22 May 2017. https://www.theguardian.com/science/2017/may/22/michael-faraday-lost-better-call-saul-genius.

[១]

[២]

[៣]

[៤]

[៥]

[៦]

[៧]

[៨]

[៩]

[១០]

[១១]

[១២]

[១៣]

[១៤]

[១៥]

[១៦]

[១៧]

[១៨]

[១៩]

[២០]

[២១]

[២២]

[២៣]

[២៤]

[២៥]