២៤បច្ច៍យ

សេចក្ដី​សង្ខេប

បច្ច័យ២៤ ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងក្នុងគម្ពីរមហាបដ្ឋាន [អភិធម្មបិដក] ប្រែថាគ្រឿងអាស្រ័យនៃធម៌ទាំងឡាយមានដូចតទៅ៖ [1] ហេតុប្បច្ច័យ (Root Condition), [2] អារម្មណប្បច្ច័យ (Object Condition), [3] អធិបតិប្បច្ច័យ (Predominance Condition), [4] អនន្តរប្បច្ច័យ (Proximity Condition), [5] សមនន្តរប្បច្ច័យ (Contiguity Condition), [6] សហជាតប្បច្ច័យ (Co-nascence Condition), [7] អញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ (Mutuality Condition), [8] និស្សយប្បច្ច័យ (Dependence Condition), [9] ឧបនិស្សយប្បច្ច័យ (Decisive Dependence Condition), [10] បុរេជាតប្បច្ច័យ (Pre-existence Condition), [11] បច្ឆាជាតប្បច្ច័យ (Post-existence Condition), [12] អាសេវនប្បច្ច័យ (Repetition Condition), [13] កម្មប្បច្ច័យ (Kamma Condition), [14] វិបាកប្បច្ច័យ (Resultant Condition), [15] អាហារប្បច្ច័យ (Nutriment Condition), [16] ឥន្រ្ទិយប្បច្ច័យ (Faculty Condition), [17] ឈានប្បច្ច័យ (Jhana/Meditation Condition), [18] មគ្គប្បច្ច័យ (Path Condition), [19] សម្បយុត្តប្បច្ច័យ (Association Condition), [20] វិប្បយុត្តប្បច្ច័យ (Dissociation Condition), [21] អត្ថិប្បច្ច័យ (Presence Condition), [22] នត្ថិប្បច្ច័យ (Absence Condition), [23] វិគតប្បច្ច័យ (Disappearance Condition), [24] អវិគតប្បច្ច័យ (Non-disappearance Condition)។

សេចក្តីពន្យល់លម្អិតអំពីបច្ច័យ ២៤

[1] ហេតុប្បច្ច័យ (Root Condition): ប្រៀបដូចជាឫសនៃដើមឈើ ដែលផ្តល់នូវការទ្រទ្រង់ និងធ្វើឱ្យដុះដាល។ សំដៅលើហេតុ ៦ គឺ៖ លោភៈ ទោសៈ មោហៈ (អកុសលហេតុ) និង អលោភៈ អទោសៈ អមោហៈ (កុសលហេតុ/អព្យាក្រឹត) ដែលជាអ្នកកំណត់សភាពចិត្ត និងសកម្មភាពកាយវាចា។

[2] អារម្មណប្បច្ច័យ (Object Condition): ប្រៀបដូចជាមនុស្សចាស់ទប់ឈើច្រត់។ ចិត្តនិងចេតសិកមិនអាចកើតឡើងបានទេ បើគ្មានអារម្មណ៍ (វត្ថុសម្រាប់ដឹង)។ រួមមាន រូប សំឡេង ក្លិន រស ផោដ្ឋព្វៈ និងធម្មារម្មណ៍ (គំនិត/ព្រះនិព្វាន)។

[3] អធិបតិប្បច្ច័យ (Predominance Condition): ប្រៀបដូចជាស្តេច ឬមេដឹកនាំ។ សំដៅលើធម៌ដែលជាធំក្នុងការដឹកនាំចិត្តឱ្យសម្រេចគោលដៅ មាន ៤ គឺ៖ ឆន្ទៈ (សេចក្តីប្រាថ្នា), វីរិយៈ (សេចក្តីព្យាយាម), ចិត្តៈ (ការយកចិត្តទុកដាក់) និង វិមំសា (ការពិចារណា/បញ្ញា)។

[4] អនន្តរប្បច្ច័យ (Proximity Condition): ប្រៀបដូចជាការសោយរាជ្យបន្តគ្នានៃព្រះរាជា។ សំដៅលើសភាពដែលចិត្តដួងមុនរលត់ទៅ ដើម្បីឱ្យចិត្តដួងបន្ទាប់កើតឡើងភ្លាមៗ ដោយគ្មានចន្លោះ។

[5] សមនន្តរប្បច្ច័យ (Contiguity Condition): មានន័យប្រហាក់ប្រហែលនឹង អនន្តរប្បច្ច័យ ដែរ ប៉ុន្តែសង្កត់ធ្ងន់លើការកើតបន្តគ្នានៃចិត្តយ៉ាងមានរបៀបរៀបរយបំផុត និងមិនមានអ្វីមកជ្រែកកណ្តាលបាន។

[6] សហជាតប្បច្ច័យ (Co-nascence Condition): ប្រៀបដូចជាអណ្តាតភ្លើង និងពន្លឺនៃចង្កៀង។ សំដៅលើធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រមគ្នា ហើយជួយឧបត្ថម្ភគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងខណៈជាមួយគ្នានោះ (ដូចជា មហាភូតរូបទាំង ៤ ជាដើម)។

[7] អញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ (Mutuality Condition): ប្រៀបដូចជាឈើបីដើមដែលបញ្ឈរផ្អែកគ្នាទៅវិញទៅមក ទើបអាចឈរទៅបាន។ សំដៅលើធម៌ដែលមិនត្រឹមតែកើតព្រមគ្នាទេ ប៉ុន្តែត្រូវតែអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកជាដាច់ខាត ទើបអាចមានវត្តមានបាន។

[8] និស្សយប្បច្ច័យ (Dependence Condition): ប្រៀបដូចជាផែនដីដែលទ្រទ្រង់ដើមឈើ ឬផ្ទាំងក្រណាត់ដែលទ្រទ្រង់រូបគំនូរ។ សំដៅលើរូបធម៌ ឬនាមធម៌ដែលជាទីតាំង ឬជាទីអាស្រ័យឱ្យដួងចិត្តកើតឡើង (ដូចជា ចក្ខុប្រសាទ ជាទីអាស្រ័យនៃចក្ខុវិញ្ញាណ)។

[9] ឧបនិស្សយប្បច្ច័យ (Decisive Dependence Condition): ប្រៀបដូចជាភ្លៀងខ្លាំងដែលធ្វើឱ្យដំណាំដុះលូតលាស់។ គឺជាការអាស្រ័យដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា រួមមានទម្លាប់ពីអតីតកាល សេចក្តីប្រាថ្នាខ្លាំងក្លា ឬសូម្បីតែធាតុអាកាស និងអាហារ ដែលមានឥទ្ធិពលខ្លាំងលើសភាពចិត្តបច្ចុប្បន្ន។

[10] បុរេជាតប្បច្ច័យ (Pre-existence Condition): ប្រៀបដូចជាពន្លឺព្រះអាទិត្យដែលកើតមុនពន្លឺដែលយើងឃើញ។ សំដៅលើរូបធម៌ (ដូចជា ភ្នែក ឬរូបារម្មណ៍) ដែលត្រូវតែកើតឡើងមុន ទើបចិត្តដែលដឹងរូបនោះអាចកើតឡើងតាមក្រោយបាន។

[11] បច្ឆាជាតប្បច្ច័យ (Post-existence Condition): ប្រៀបដូចជាសេចក្តីឃ្លានអាហារដែលកើតក្រោយ ប៉ុន្តែជួយទ្រទ្រង់រាងកាយដែលកើតមុនឱ្យរស់នៅបាន។ សំដៅលើចិត្តដែលកើតក្រោយៗ ដែលជួយឧបត្ថម្ភទ្រទ្រង់ដល់រូបកាយដែលកើតមុនឱ្យមានកម្លាំងរស់នៅតទៅទៀត។

[12] អាសេវនប្បច្ច័យ (Repetition Condition): ប្រៀបដូចជាសិស្សដែលសូត្រមេរៀនដដែលៗដើម្បីឱ្យចាំ។ សំដៅលើការធ្វើដដែលៗនៃចិត្ត (ក្នុងជវនចិត្ត) ដែលធ្វើឱ្យចិត្តដួងបន្ទាប់ៗមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា និងស្ទាត់ជំនាញឡើង។

[13] កម្មប្បច្ច័យ (Kamma Condition): ប្រៀបដូចជាគ្រាប់ពូជ។ គឺសំដៅលើ "ចេតនា" ដែលជាអ្នកតាក់តែង និងបង្កើតនូវផល។ វាពន្យល់ពីរបៀបដែលបំណងប្រាថ្នារបស់យើងនាំឱ្យមានផល (វិបាក) ក្នុងពេលអនាគត។

[14] វិបាកប្បច្ច័យ (Resultant Condition): ប្រៀបដូចជាខ្យល់ត្រជាក់ដែលបក់មកក្នុងម្លប់ឈើ។ សំដៅលើសភាពចិត្តដែលជា "ផល" នៃកម្មពីអតីតកាល។ វាជាសភាពចិត្តដែលស្ងប់ មិនបាច់ប្រឹងប្រែង ព្រោះវាជាផលដែលទុំជោរមកពីអំពើមុនៗ។

[15] អាហារប្បច្ច័យ (Nutriment Condition): ប្រៀបដូចជាសសរដែលទ្រទ្រង់ដំបូលផ្ទះ។ មានអាហារ ៤ យ៉ាង៖ អាហារដែលជាពំនូត (ទ្រទ្រង់រាងកាយ) និងអាហារផ្លូវចិត្ត ៣ ទៀត (ផស្សៈ, មនោសញ្ចេតនា, និងវិញ្ញាណ) ដែលទ្រទ្រង់ជីវិត។

[16] ឥន្រ្ទិយប្បច្ច័យ (Faculty Condition): ប្រៀបដូចជាសេនាបតីដែលគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែន។ សំដៅលើធម៌ ២២ យ៉ាង (ដូចជា ភ្នែក, សតិ, ឬបញ្ញា) ដែលធ្វើជាធំ ឬជាអ្នកត្រួតត្រាក្នុងមុខងាររៀងៗខ្លួន។

[17] ឈានប្បច្ច័យ (Jhana/Meditation Condition): ប្រៀបដូចជាមនុស្សដែលឈរមើលពីលើកំពូលភ្នំ។ សំដៅលើអង្គធម៌ (ដូចជា វិតក្ក វិចារ បីតិ សុខ ឯកគ្គតា) ដែលធ្វើឱ្យចិត្តសម្លឹងទៅលើអារម្មណ៍យ៉ាងជិតដិត ឬជ្រមុជចុះក្នុងអារម្មណ៍។

[18] មគ្គប្បច្ច័យ (Path Condition): ប្រៀបដូចជាផែនទី ឬផ្លូវ។ សំដៅលើអង្គធម៌ទាំងឡាយ (ដូចជា សម្មាទិដ្ឋិ ឬសម្មាវាយាមៈ) ដែលជាផ្លូវនាំសត្វទៅកាន់ទីដៅណាមួយ មិនថាទៅកាន់សេចក្តីរុករាលដាល ឬទៅកាន់ការត្រាស់ដឹងឡើយ។

[19] សម្បយុត្តប្បច្ច័យ (Association Condition): ប្រៀបដូចជាទឹកដោះគោ និងទឹកដែលលាយចូលគ្នា។ សំដៅលើនាមធម៌ (ចិត្តនិងចេតសិក) ដែលកើតព្រមគ្នា រលត់ព្រមគ្នា មានអារម្មណ៍ជាមួយគ្នា និងមានទីអាស្រ័យជាមួយគ្នា រហូតបំបែកគ្នាមិនដាច់។

[20] វិប្បយុត្តប្បច្ច័យ (Dissociation Condition): ប្រៀបដូចជាទឹកនៅលើស្លឹកឈូក។ សំដៅលើធម៌ដែលជួយឧបត្ថម្ភគ្នា ប៉ុន្តែមានសភាពខុសគ្នា (ដូចជា នាមធម៌ជួយរូបធម៌ ឬរូបធម៌ជួយនាមធម៌ គឺវានៅជាមួយគ្នា ប៉ុន្តែមិនលាយឡំគ្នា)។

[21] អត្ថិប្បច្ច័យ (Presence Condition): ប្រៀបដូចជាពន្លឺដែលមានវត្តមានដរាបណាមានចង្កៀង។ សំដៅលើធម៌ដែល "កំពុងមានវត្តមាន" ទើបអាចជួយឧបត្ថម្ភដល់ធម៌ដទៃទៀតឱ្យកើតឡើងបាន។

[22] នត្ថិប្បច្ច័យ (Absence Condition): ប្រៀបដូចជាចង្កៀងដែលរលត់ទៅ ទើបភាពងងឹតអាចលេចឡើងបាន។ សំដៅលើចិត្តដែល "មិនមានវត្តមាន" (គឺត្រូវតែរលត់ទៅសិន) ទើបចិត្តដួងបន្ទាប់អាចកើតឡើងបាន។

[23] វិគតប្បច្ច័យ (Disappearance Condition): ប្រៀបដូចជាការរលាយបាត់ទៅនៃពន្លឺព្រះអាទិត្យ ធ្វើឱ្យគេឃើញពន្លឺផ្កាយ។ មានន័យដូចនឹង នត្ថិប្បច្ច័យ ដែរ ដោយសង្កត់ធ្ងន់លើការ "ចាកចេញទៅ" នៃធម៌មុន។

[24] អវិគតប្បច្ច័យ (Non-disappearance Condition): ប្រៀបដូចជាមហាសមុទ្រដែលមិនរីងស្ងួត ទើបត្រីអាចរស់នៅបាន។ មានន័យដូចនឹង អត្ថិប្បច្ច័យ ដែរ ដោយសង្កត់ធ្ងន់ថា ដរាបណាធម៌ជាបច្ច័យ "មិនទាន់រលាយបាត់ទៅ" ទេ នោះធម៌ជាផលនៅតែអាចកើតមានបាន។

ឯកសារយោង

នេះគឺជាប្រភពឯកសារយោង និងមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសេចក្តីពន្យល់លម្អិតអំពីបច្ច័យ ២៤ ខាងលើ៖

១. គម្ពីរមហាបដ្ឋាន (ប្រភពដើមក្នុងព្រះត្រៃបិដក)

បញ្ជីឈ្មោះបច្ច័យទាំង ២៤ នេះ មានប្រភពដើមចេញពី គម្ពីរមហាបដ្ឋាន ដែលជាគម្ពីរទី ៧ និងជាគម្ពីរចុងក្រោយនៃ អភិធម្មបិដក។ នៅក្នុងខ្លឹមសារដើម ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់សម្តែងពីទំនាក់ទំនងតក្កវិជ្ជារវាងធម៌ និងធម៌ ប៉ុន្តែសេចក្តីពន្យល់បែបឧបមា (ដូចជា "ឫសឈើ" ឬ "ឈើច្រត់") ត្រូវបានពង្រីកសេចក្តីបន្ថែមដោយព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ ដើម្បីឱ្យអ្នកសិក្សាងាយយល់។

២. គម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ (The Path of Purification)

តាក់តែងដោយ ព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ (Achariya Buddhaghosa) ក្នុងសតវត្សទី ៥។ នេះគឺជាប្រភពដ៏សំខាន់បំផុតនៃ "សេចក្តីឧបមា" ដែលប្រើក្នុងសេចក្តីពន្យល់ខាងលើ៖

បរិច្ឆេទទី ១៧ (បញ្ញាភូមិនិទ្ទេស): គឺជាផ្នែកដ៏សំខាន់បំផុត ដែលព្រះអង្គបានពន្យល់អំពីបដិច្ចសមុប្បាទ និងបច្ច័យ ២៤ ដោយប្រើការឧបមាផ្សេងៗ (ដូចជា ស្តេច, ពន្លឺចង្កៀង, ផែនទី) ដើម្បីបញ្ជាក់ពីលក្ខណៈនៃតក្កវិជ្ជាដ៏ស្មុគស្មាញរបស់មហាបដ្ឋាន។

៣. គម្ពីរអភិធម្មត្ថសង្គហៈ (Manual of Abhidhamma)

តាក់តែងដោយ ព្រះអនុរុទ្ធាចារ្យ (ប្រហែលសតវត្សទី ១១-១២)។ គម្ពីរនេះគឺជាសៀវភៅគោលសម្រាប់សិស្សដែលរៀនអភិធម្មនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ថៃ និងភូមា។

បរិច្ឆេទទី ៨ (បច្ច័យសង្គហៈ): ផ្នែកនេះបានបូកសរុប និងបែងចែកក្រុមបច្ច័យទាំង ២៤ ឱ្យងាយយល់ និងងាយចងចាំ ដែលគ្រូឧទ្ទេសចារ្យសម័យទំនើបតែងតែយកមកប្រើប្រាស់ក្នុងការបង្រៀន។

៤. ព្រះត្រៃបិដកខ្មែរ និងឯកសារស្រាវជ្រាវរបស់មហាថេរខ្មែរ

នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ចំណេះដឹងទាំងនេះត្រូវបានរក្សាទុកយ៉ាងល្អតាមរយៈ៖

ព្រះត្រៃបិដកខ្មែរ (ភាគ ៨០ ដល់ ៨៥): ដែលជាផ្នែកមហាបដ្ឋាន រួមជាមួយសេចក្តីពន្យល់ក្នុងមហាអដ្ឋកថា។

វចនានុក្រមខ្មែរ និងសៀវភៅធម៌របស់សម្តេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត: ព្រមទាំងព្រះមហាថេរ និងអ្នកប្រាជ្ញខ្មែរដទៃទៀត ដែលបានសម្រាយន័យបាលីមកជាភាសាខ្មែរ ដោយផ្អែកលើការឧបមាបែបបុរាណ ដើម្បីឱ្យពុទ្ធបរិស័ទងាយយល់នូវ "ធម៌ជម្រៅ" ទាំងនេះ។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាននៃប្រភពនៃការឧបមា៖

ឫសឈើ (ហេតុ): មកពីគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ និងអដ្ឋសាលិនី។

ឈើបីដើមផ្អែកគ្នា (អញ្ញមញ្ញៈ): មកពីគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ (ឧបមាអំពី តិទណ្ឌៈ)។

ចង្កៀង និងពន្លឺ (សហជាតៈ): មកពីគម្ពីរដីកា (សេចក្តីពន្យល់បន្ថែមលើអដ្ឋកថា)។

សិស្សទន្ទេញមេរៀន (អាសេវនៈ): ជាការឧបមាដ៏ពេញនិយមក្នុងសៀវភៅអភិធម្មត្ថសង្គហៈ។