លង្វែក
លង្វែក គឺជារាជធានីនិងបន្ទាយដ៏រឹងមាំមួយនៃកម្ពុជានាសតវត្សទី ១៦ ដែលស្ថិតនៅ ឃុំលង្វែក ស្រុកកំពង់ត្រឡាច ខេត្តកំពង់ឆ្នាំង មានទីតាំងស្ថិតនៅច្រាំងខាងលិចទន្លេសាប មានចម្ងាយប្រមាណ៤០គីឡូម៉ែត្រពីរាជធានីភ្នំពេញ។[១] ទីក្រុងនេះបម្រើជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រយោធាដ៏រឹងមាំមួយរបស់ខ្មែរក្រោយសម័យអង្គរ និងត្រូវបានស្គាល់ដោយពួកបស្ចិមប្រទេសដំបូងៗថា "កម្ពុជា"។ នៅឆ្នាំ ១៥២៧ ព្រះបាទចន្ទរាជាបានឱ្យគេសាងសង់បន្ទាយលង្វែក រហូតដល់ឆ្នាំ ១៥២៩ ទើបបន្ទាយនេះត្រូវបានកសាងបញ្ចប់ដែលមានរយៈពេល ៣ឆ្នាំ ។ នៅពេលដែលព្រះចន្ទរាជាបានផ្លាស់ទីពីបន្ទាយមានជ័យនៅពោធិ៍សាត់ទៅបន្ទាយលង្វែក ទីនេះបានក្លាយជារាជធានីប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែររហូតដល់ដល់ចុងសតវត្សទី ១៦ ។
លង្វែក ត្រូវបានជ្រើសរើសទីតាំងដោយព្រះបាទចន្ទរាជា បន្ទាប់ពីព្រះអង្គទទួលបានជ័យជម្នះលើស្ដេចកននៅឆ្នាំ ១៥២៦ ។ កម្ពុជាត្រូវបានគេហៅជាញឹកញាប់ថាលង្វែកដោយអ្នកធ្វើដំណើរជនជាតិបរទេស ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាក្រុងមួយក្នុងចំណោមក្រុងខ្លាំងបំផុតនៅកម្ពុជា។ លង្វែក ជាមជ្ឍមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មដ៏សំខាន់មួយជាមួយនឹងបរទេសដូចជា ព័រទុយហ្គាល់ អេស្ប៉ាញ ហុល្លង់ និងចិន ។
និរុត្តិសាស្ត្រ
[កែប្រែ]យោងតាមវចនានុក្រមខ្មែររបស់សម្ដេចព្រះសង្ឃ ជួន ណាត ពាក្យថា លង្វែក មានន័យថា កាល ឬ សម័យជាចន្លោះ,ទីឬច្រកជាចន្លោះ,ជារវាង ។ បើ វចនានុក្រម នេះដែរ ពាក្យ លង្វែក គឺជាឈ្មោះខែត្រមួយក្នុងកម្ពុជរដ្ឋពីសម័យបុរាណ, តមក តាំងជាស្រុកហៅថា ស្រុកលង្វែក នៅក្នុងខែត្រកំពង់ឆ្នាំង, លុះចំណេរតមកក្រោយទៀត ដាក់ទៅជា ស្រុកកំពង់ត្រឡាច វិញ នៅក្នុងខែត្រដដែល ដរាបដល់សព្វថ្ងៃ ។ លង្វែក ជាឈ្មោះបន្ទាយមួយជារាជធានីចាស់របស់កម្ពុជរដ្ឋ ឋិតនៅខាងទិសឥសាននៃបន្ទាយឧដុង្គមានជ័យ ។[២] ចំពោះពួកបស្ចិមប្រទេស គេតែងតែហៅ លង្វែក ដើម្បីសម្ដៅទៅលើប្រទេសកម្ពុជានាអំឡុងសតវត្សទី ១៦-១៧ ។
ប្រវត្តិសាស្ត្រ
[កែប្រែ]បន្ទាយលង្វែក ត្រូវបានបង្កើតឡើងប្រហែលឆ្នាំ ១៥២៧ ដល់ ១៥២៩ នៅរជ្ជកាលរបស់ព្រះបាទ ចន្ទរាជា បន្ទាប់ពីទ្រង់បានយកឈ្នះស្តេចកន និងស្តារឡើងវិញនូវឯករាជ្យរបស់ប្រទេស។ បន្ទាយនេះក្លាយជារាជធានីថ្មីបន្ទាប់ពីរាជធានីអង្គរបានចាកចេញ ដោយសារការវាយលុកពីបរទេស និងស្ថានភាពសង្គ្រាមនៅភាគខាងជើង។ ក្នុងរាជ្យព្រះអង្គចន្ទរាជា រាជធានីតាំងនៅបន្ទាយមានជ័យ ខេត្តពោធិ៍សាត់ រួចប្តូរមកក្រុងលង្វែកវិញ។ ព្រះបាទ ចន្ទរាជា ទ្រង់ក៏ជាស្តេចមួយអង្គដែរមានឈ្មោះល្បីល្បាញ ក្រៅពីបន្ទាយលង្វែក ទ្រង់ក៏បានកសាងវត្តអារាមជាច្រើនកន្លែងនៅ ខេត្តពោធិ៍សាត ជួសជុលវត្តនៅឧដុង្គ លើភ្នំរាជទ្រព្យជាដើម (ព្រះពុទ្ធរូបចូលព្រះនិពា្វន) វត្តត្រឡែងកែងនៅក្នុងបន្ទាយលង្វែក ដែលស្ថិតនៅលើទួលមួយកន្លែង មានរាងជាជើងក្អែកក្នុងវិហារនេះតម្កល់ព្រះពុទ្ធរូបត្រឡែងកែងគឺ ព្រះពុទ្ធរូបបួនអង្គ គង់ឈរទល់ព្រះខ្នងនឹងគ្នា ហើយបែរព្រះភ័ក្ត្រទៅទិសទាំងបួន ហើយនឹងបានកសាងបដិមា ត្រឡែងកែងរូបព្រះគោ។ ព្រះអង្គបានប្រមែប្រមូលកវី ប្រាជ្ញបណ្ឌិត ឱ្យចងក្រងនិងសរសេរឯកសារគ្រប់ប្រភេទ ដូចនេះ លង្វែក គឺជាឃ្លាំងវប្បធម៌ដ៏សំខាន់មួយរបស់ខ្មែរនាសតវត្សទី ១៦ ។
សម័យលង្វែក ជាសម័យកាលដែលកម្ពុជាបន្តភាពរុងរឿងពីសម័យអង្គរ និង បានបង្កើតជំនួញសេដ្ឋកិច្ចផ្លូវទឹកយ៉ាងមមាញឹកជាមួយជនបរទេសនៅរាជធានីលង្វែកនៅសតវត្សទី១៦ ក្រុងលង្វែក បានប្រែក្លាយកម្ពុជាជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ច និងវប្បធម៌សំខាន់។ ព្រះរាជាណាចក្រខ្មែរ បានទទួលការទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសបរទេស ដូចជា ព័រទុយហ្គាល់ អេស្ប៉ាញ និងចិន។ អ្នកសរសេរបរទេសមួយចំនួនបានកត់សម្គាល់ថា បន្ទាយលង្វែកជាទីក្រុងសម្បូរទ្រព្យសម្បត្តិ មានសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មល្អប្រណិត និងជាគន្លងពាណិជ្ជកម្មសំខាន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។
ទោះជាយ៉ាងណា នៅឆ្នាំ ១៥៩៣ បន្ទាយលង្វែកបានធ្លាក់ចូលក្នុងអំណាចនៃសៀម បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមធំមួយ។ ការបែកបាក់នេះបានបណ្ដាលឲ្យប្រទេសកម្ពុជាបាត់បង់ឥទ្ធិពលយូរជាយូរមក និងបង្ហាញពីការបញ្ចប់នៃសម័យលង្វែក។
ទំនាក់ទំនង
[កែប្រែ]ទំនាក់ទំនងជាមួយអឺរ៉ុប
[កែប្រែ]នៅឆ្នាំ ១៥៥៥ បព្វជិតព័រទុយហ្គាល់ ឈ្មោះ ហ្គស្ប៉ដាគ្រុស បានមកដល់ក្រុងលង្វែក ដែលមានបេសកកម្មផ្សព្វផ្សាយសាសនាគ្រិស្តក្នុងប្រទេសខ្មែរ តែមិនទទួលបានជោគជ័យលើការផ្សព្វផ្សាយសាសនានៅប្រទេសខ្មែរ លោកបានសម្រេចចិត្តធ្វើដំណើរទៅប្រទេសចិនវិញ ក្នុងឆ្នាំ ១៥៥៦។[៣][៤] នៅសម័យលង្វែក មានពួកអ្នកផ្សព្វផ្សាយសាសនា និងអ្នកផ្សងព្រេងបានធ្វើដំណើរមកកាន់ស្រុកខ្មែរ ហើយបានរាយការណ៍សំខាន់ៗលើកំណត់ហេតុរបស់ពួកគេ តួយ៉ាងលោក ឌីយូហ្គោ ដូ ឃូទូ ដែលបានសរសេរអំពីអង្គរវត្តថា ៖[៣][៥]
ប្រមាណជាក្នុងឆ្នាំ១៥៥០ ឬ ១៥៥១ នៅពេលដែលព្រះមហាក្សត្រិយ៍នៃប្រទេសកម្ពុជាទ្រង់យាងទៅទាក់ដំរីនៅក្នុងព្រៃស្បាតនៅក្នុងរាជាណាចក្រនោះ បរិវាររបស់ព្រះអង្គដោយលុកចូកព្រៃដើម្បីដេញសត្វ ក៏ប្រទះនឹងសំណង់យ៉ាងសម្បើមៗដែលមានព្រៃគម្ពោតដុះពេញខាងក្នុង ហើយដែលគេមិនអាចកាប់ឆ្ការដើម្បីចូលទៅខាងក្នុងបាន ។ ដំណឹងនេះទ្រង់ជ្របដល់ព្រះរាជា ព្រះអង្គក៏យាងទៅដល់ទីនោះ ហើយទ្រង់ទតឃើញវិសាលភាព និងកម្ពស់នៃជញ្ជាំងខាងក្រៅ ទ្រង់បញ្ជាអោយកាប់ឆ្ការ និងដុតព្រៃភ្លាមមួយរំពេច ដើម្បីទ្រង់ទ្រតឃើញខាងក្នុង ។ ក្រោយដែលព្រៃគម្ពោតត្រូវបានបោសសម្អាតអស់ហើយព្រះរាជាក៏ទ្រង់យាងទតគ្រប់សព្វទីកន្លែងហើយ ទ្រង់មានសេចក្ដីស្ញប់ស្ញែងចំពោះទំហំធំធេងនៃសំណង់ទាំងនោះ ។ ហើយដោយហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់បញ្ជាអោយនាំពួកបរិវារទៅគង់នៅទីនោះវិញ ។
ទោះបីជាកំណត់ត្រានេះលោកមិនបានឃើញអង្គរដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែលោកបានកត់ត្រាដោយផ្អែកលើការរៀបរាប់របស់អ្នកដែលបានទៅដល់ គឺលោកសង្ឃ អង់តូនីញ៉ូ ដឺ ម៉ាដាឡេណា ដែលជាអ្នករុករកប្រាសាទបុរាណនៅឆ្នាំ ១៥៨៦។ លោកបានស្រង់សម្ដីលោកសង្ឃម៉ាដាឡេណា ដែលលោកបានរៀបរាប់និងស្ញើចសរសើរអំពីអង្គរថា ៖[៦]
ចម្ងាយកន្លះលីគ (ប្រហែល ២,៤ គីឡូម៉ែត្រ) ពីទីក្រុងនេះ មានប្រាសាទមួយហៅថា អង្គរ (Angar)។ វាមានសំណង់ដ៏អស្ចារ្យខុសពីធម្មតា ដែលមិនអាចពណ៌នាដោយចុងប៊ិចបានឡើយ ជាពិសេសដោយសារតែវាគ្មានសំណង់ណាផ្សេងក្នុងលោកមកប្រៀបផ្ទឹមបាន។ ប្រាសាទនេះមានប៉មខ្ពស់ៗ មានការតុបតែងលម្អ និងមានភាពផ្ចិតផ្ចង់គ្រប់បែបយ៉ាងដែលបញ្ញាខ្ពស់បំផុតរបស់មនុស្សអាចនឹកស្មានដល់។ នៅទីនោះក៏មានប៉មតូចៗជាច្រើនទៀតដែលមានរចនាបថស្រដៀងគ្នា ធ្វើពីថ្មប្រភេទដូចគ្នា និងត្រូវបានស្រោបដោយមាស។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយគូទឹក ហើយការចូលទៅកាន់ទីនោះគឺតាមរយៈស្ពានតែមួយគត់ ដែលការពារដោយរូបខ្លាថ្ម (តោថ្ម) ចំនួនពីរយ៉ាងអស្ចារ្យ និងគួរឱ្យខ្លាចក្រែង ដែលធ្វើឱ្យអ្នកចូលទស្សនាមានអារម្មណ៍តក់ស្លុតជាខ្លាំង។
ភូមិសាស្ត្រ
[កែប្រែ]នៅទីតាំងលង្វែកបច្ចុប្បន្ន ឃើញមានការស្នាក់នៅរបស់មនុស្សនៅទីនេះមានតាំងពីសម័យបុរេប្រវត្តិរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន មានន័យថាការរស់នៅទីនេះតាំងពីមុនប្រវត្តិសាស្ត្រ សម័យប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យអង្គរ និងសម័យក្រោយអង្គរដល់បច្ចុប្បន្ន ។[៧] រាជធានីខ្មែរនាដើមសតវត្សទី ១៦ ដែលស្ថាបនាដោយស្ដេចកន គឺ ក្រុងស្រឡប់ពិជ័យព្រៃនគរ ដែលស្ថិតនៅខេត្តត្បូងឃ្មុំ ត្រូវបានផ្លាស់ទីមកលង្វែកវិញ ក្រោយពីទទួលបានជ័យជម្នះលើ ព្រះស្រីជេដ្ឋាធិរាជរាមាធិបតី (ស្ដេចកន) រួចមក ព្រះបាទចន្ទរាជា ទ្រង់ឈ្វេងយល់ថា កន្លែងលង្វែកនេះជាចំណុចយុទ្ធសាស្ត្រមួយស្រួលការពារខ្លួន ព្រោះនៅជិត ទន្លេ បឹង ដែលមានព្រៃក្រាស់ឃ្មឹកទៀតផង ទើបទ្រង់ចាត់ឱ្យគេសាងរាជធានីថ្មីនៅត្រង់តំបន់លង្វែក ដោយទ្រង់បានបញ្ជាឲ្យមេការ មន្រ្តី ឧកញ៉ាបតី ចាត់ចែង កេណ្ឌប្រជានុរាស្រ្តកាប់ឈើ ជញ្ជូនថ្ម រែកដី ដើម្បីសាងសង់បន្ទាយលង្វែក និងព្រះបរមរាជវាំង ។ ក្រុមមេការបានឲ្យគេជីកបុកគ្រឹះ រៀបថ្ម៦ហត្ថ ជុំវិញបន្ទាយជាបីជ្រុង ហើយលើកដីច្រុះក្តារធ្វើបន្ទាយនេះកំពស់១៧ហត្ថកម្រាស់ខ្នងលើ១០ហត្ថជើងទេរខាងក្រោម២២ហត្ថ ឯជ្រុងទី៤គឺទន្លេ ។ ព្រះអង្គធ្វើកំពែងការពារប្រាំជាន់ ព្រមទាំងដាំឬស្សីយ៉ាក្រាស (កម្រាស២សិន ) ហើយមានទ្វាធំ ក្នុងទ្វានីមួយៗមានសើនមួយ ។ សើនទាំង៨ មានកំពស់២២ហត្ថសម្រាប់ដាក់កាំភ្លើងធំ ។ រីឯខាងក្នុងបន្ទាយទាំង៥ជាន់ ដាក់សុទ្ធតែទាហាន កាំភ្លើងច្រូង ( កាំភ្លើងវែង ) ហើយនៅមុខកំពែងនេះមានរោងដំរីនិង រោងសេះ ។ កំពែងទី២ដាក់សុទ្ធតែទាហានកងកាំភ្លើងវែង និងសាលាជំនុំ សាលាដំបូង ។ ក្នុងកំពែងទី៣ដាក់សុទ្ធតែទាហានមានអាវុធវែងខ្លី ដាវ ផ្គាក់ កាំបិត ។ ក្នុងកំពែងទី៤ ដាក់សុទ្ធតែទាហានរក្សាព្រះអង្គ រោងល្ខោនព្រះពន្លាទតល្ខោន ។ ក្នុងកំពែងទី៥ ដាំរោងបញ្ចាក្សេត្រនិងសំណាក់សំរិទ្ធិ៍ វិមានកំសាន្ត ភិរម្យក្រុមបាគូ នុរោហិត និង ក្រុមមហាលិកស្នាក់នៅ ។ នៅក្នុងកំពែងនេះដែរមានព្រះបរមរាជវាំងកំពូលប្រាំបិតមាស និងលាបម្ស័ក្សគឺសម្រាប់មហាក្សត្រាធិរាជិផ្ទុំ ហើយមាននដំកល់វត្ថុសក្តិសិទ្ធិគឺព្រះកែវឬ ព្រះត្រឡែងកែង និងព្រះគោចំនួន១២ដែលនៅក្នុងពោះគោទាំងនោះមាន រក្សា គម្ពីរ ក្បួនសាស្រ្ត... ដ៏មានតម្លៃលើសលប់ហើយក៏មានផ្ទះស្រីស្នំក្រមការ បុត្រាបុត្រី និងមានឃ្លាំងធំៗដូចជា ឃ្លាំងស្រូវអង្ករ អំបិល ប្រហុក ត្រីងៀត ត្រីឆ្អើរ និងឃ្លាំងសាស្រ្តវុធ ។ បន្ទាយលង្វែក មានទទឹង២គ.ម និងបណ្តោយប្រវែង៣គ.ម រាងបួនជ្រុងទ្រវែង ហើយចំណាយពេលសាងសង ៣ឆ្នាំ ( ១៥២៧ ដល់ ១៥២៩ ) ។[៨][៩] តាមឯកសារប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ ដោយសាស្រ្តាចារ្យ វង់ សុធារ៉ា និង ណុប សុខា បានសរសេរថា[១០] :
ការស្ថាបនាបន្ទាយ ឬរាជធានីនេះត្រូវចំណាយរយៈពេល៣ឆ្នាំ (១៥២៧-១៥២៩)។ ការជ្រើសរីសទីតាំងថ្មីសម្រាប់រាជធានីថ្មី ដើម្បីការពារពីការឈ្លានពានរបស់សត្រូវ។ បន្ទាយនេះមានរាង៤ជ្រុងទ្រវែង គឺទទឹងមានប្រវែងពីរគីឡូម៉ែត្រ និងបណ្តោយជិតបីគីឡូម៉ែត្រ ដែលចែកចេញជា៥កំពែងហ៊ុមព័ទ្ធដោយដើមឬស្សី កម្រាស់១៦០ម៉ែត្រ នៅតាមជ្រុងទាំងបី លើកលែងតែជ្រុងខាងកើតដែលមានបឹងប៉ុណ្ណោះ។
ឯកសារខ្លះបញ្ជាក់ថា នៅកណ្ដាលរាជធានីនេះ គេបានសាងបដិមាព្រះភគណេស ដ៏ធំ “ខ្លួនមនុស្សក្បាលដំរី” ដែលជាអាទិទេពតំណាងខាងអក្សរសាស្ត្រ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ទុកជាអ្នកតារក្សាក្រុង។ ម៉្យាងទៀត មានការនិយាយតៗគ្នាថា នៅក្នុងបន្ទាយលង្វែកនេះ គេបានតម្កល់បដិមាព្រះគោមួយអង្គ និងព្រះកែវមួយអង្គ ដែលជាបងប្អូនបង្កើត។ អ្នកស្រុកតែងតែគោរពបូជា ដោយចាត់ទុកថាជាវត្ថុស័ក្តិសិទ្ធិរបស់ជាតិថែមទៀតផង។ គេជឿថា គម្ពីរក្បួនច្បាប់ដែលសំខាន់បំផុតរបស់ជាតិ ត្រូវគេយកមករក្សាទុកក្នុងពោះព្រះគោនោះឯង។[១០]
លង្វែក ជាក្រុងត្រូវបានការពារដោយកំពែងគុម្ពឫស្សីយ៉ាងក្រាស់ដែលមានកម្រាស់២សិន (១៦០ ម) ព័ទ្ធជុំវិញ កំពែងបន្ទាយ និងគូទឹកព័ទ្ធជុំវិញ ដែលធ្វើឱ្យសត្រូវពិបាកវាយលុក ។ តាមពាក្យដំណាលតៗមក គេថា
លង្វែកជាបន្ទាយមួយធំសម្បើមអស្ចារ្យណាស់ សូម្បីតែសេះដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាក៏ដោយ ក៏មិនអាចបោលអោយជុំបន្ទាយនេះបានឡើយ ។
នៅចំកណ្ដាលក្រុង ព្រះបាទចន្ទរាជា បានឱ្យគេកសាងវត្តត្រឡែងកែង មានឈ្មោះថា ព្រះវិហារមណ្ឌល ដើម្បីឧទ្ទិសដល់ជ័យជំនះរបស់ទ្រង់ ក្នុងការធ្វើសឹក សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងការគ្រងរាជ្យសម្បត្តិរបស់ស្តេចកន និងជ័យជំនះលើពួកបច្ចាមិត្តបរទេសដែលចូលមកលុកលុយប្រទេសខ្មែរនាសម័យនោះ[១១] និងពោរពេញទៅដោយភាពស័ក្តិសិទ្ធិយ៉ាងអស្ចារ្យនៃព្រះពុទ្ធបដិមាត្រឡែងកែងឈរទល់ខ្នងគ្នាជាបួនទិសដែលជាវត្ថុសិទ្ធិបំផុតប្រចាំក្រុង ហើយវត្តនេះនៅមានវត្តមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ។[១២] លង្វែក ជាមជ្ឈមណ្ឌលពាណិជ្ជកម្មយ៉ាងសំខាន់មួយរបស់ខ្មែរ ព្រោះនៅខាងក្រៅកំពែងលង្វែកបានរកឃើញថា នៅទីនេះមានការផ្លាស់ប្ដូរទំនិញដែលមានលក្ខណៈជាប្រចាំ និងជារៀងរាល់ថ្ងៃ ដោយបានរកឃើញថា មានសេរ៉ាមិច ដែលគេបានផ្លាស់ប្ដូរគ្នានៅទីនេះ របៀបជាពាណិជ្ជកម្មទិញដូរគ្នា ។[៧]អ្នកបុរាណវិទូដែលធ្វើការនៅទីនោះនិយាយថា វាមិនមែនជារឿងចៃដន្យទេដែលលង្វែកត្រូវបានសាងសង់នៅលើទន្លេមេគង្គក្បែរសមុទ្រ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យមានការជួញដូរនៅអាស៊ីបូព៌ា។ អ្នកស្រាវជ្រាវដែលធ្វើការជីកកកាយលើកដំបូងបានរកឃើញប៉សឺឡែននៅក្នុងលង្វែកពីប្រទេសចិន ជប៉ុន និងភូមិភាគអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។[១៣] ជាពិសេស លង្វែកបានបើកចំហទំនាក់ទំនងជាបស្ចិមប្រទេសដូចជា អេស្ប៉ាញ ព័រទុយហ្គាល់ និងក្រោយមកគឺហូឡង់ ។ នៅក្នុងក្រុងលង្វែកភាគច្រើនបំផុតនៃសំណង់ត្រូវបានធ្វើឡើងពីឈើជារបស់ដែលឆាប់ពុកផុយ និងងាយរងនូវការបាត់បង់ តួយ៉ាងលោកបណ្ឌិត Martin Polkinghome សាស្ត្រាចារ្យជំនួយផ្នែកបុរាណវិទ្យានៅ សាកលវិទ្យាល័យ Flinders នៃទីក្រុង Adelaide ប្រទេសអូស្ត្រាលី ថា[១៤] ៖
បន្ទាប់ពីចប់សម័យអង្គរទៅ កម្ពុជាលែងមានធ្វើជាសំណង់ធំៗដូចសម័យអង្គរ ហើយចូលដល់សម័យកណ្ដាលនេះ ពិសេសនៅសម័យលង្វែក ជាទូទៅគឺប្រើតែសំណង់ឈើ។
បណ្ឌិត Martin Polkinghome មានប្រសាសន៍បន្តថា ៖
ដូចយើងដឹងស្រាប់ហើយ សំណង់ឈើមិនអាចមានអាយុកាលវែងរហូតដល់ឥឡូវទេ។ ឯការរកឃើញតាមកំណាយរបស់យើង យើងរកឃើញរន្ធសរសរ ជាពិសេសនៅតំបន់ទួលបាយក្អែក យើងរកឃើញ ដែកគោល ប្រហោងសរសេរជាដើមហ្នឹង យើងសន្និដ្ឋានថា ទីកន្លែងហ្នឹងជារាជវាំង”។
មកដល់បច្ចុប្បន្ន គេពិតជាពិបាកស្រមៃថា អតីតរាជធានីដ៏អស្ចារ្យមួយដែលព័ទ្ធដោយជញ្ជាំងនៅខាងកើតមានស្រះទឹក និងព្រៃឈើជុំវិញណាស់ ព្រោះបន្ទាយលង្វែក ឬរាជធានីលង្វែកបានក្លាយជាទីរហោស្ថានដ៏ស្រងេះស្រងោច សោកសៅ និងកណ្តោចកណ្តែង ដែលគេលែងសូវស្គាល់ ឬនៅចាំតែឈ្មោះតែប៉ុណ្ណោះ។ រាជធានីលង្វែក បានលិចកប់បាត់ទៅក្នុងស្រមោលអតីតកាលដ៏អាថ៌កំបាំង ជូរចត់ និងស្រពិចស្រពិលមួយ។ អតីតព្រះបរមរាជវាំងរបស់ព្រះចន្ទរាជាបានក្លាយទៅជាទីតាំងផលិត និងឡសម្រាប់ដុតឥដ្ឋរបស់អ្នកស្រុកទៅហើយ។
ប្រជាសាស្ត្រ
[កែប្រែ]ឯកសារយោង
[កែប្រែ]- ↑ "ចំណេះដឹងទូទៅ៖ អតីតក្រុងលង្វែក អាចជាស្ថានីយបុរេប្រវត្តិមួយទៀតនៅកម្ពុជា". m.freshnews.com.kh (in អង់គ្លេស). Retrieved 2026-05-08.
- ↑ "វចនានុក្រមខ្មែរ - Khmer Dictionary". khmerdict.com (in អង់គ្លេស). Retrieved 2026-05-11.
- ↑ ៣,០ ៣,១ ត្រឹង ងា.(គ.ស ១៩៧៣ ព.ស ២៥១៧).ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ.បោះពុម្ពដោយ ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា ។
- ↑ Lach, Donald F. (1965), Asia in the making of Europe, vol. I, Book Two, The University of Chicago Press
- ↑ ""Of The Great and Marvellous City Discovered in the Forests of Camboja..." Diogo Do Couto [ADB Re..." Angkor Database (in British English). Retrieved 2026-05-16.
- ↑ "Angkor and Cambodia in the Sixteenth Century, from Spanish and Portuguese Sources]". Angkor Database (in British English). Retrieved 2026-05-16.
- ↑ ៧,០ ៧,១ បុផ្ផា (2019-03-05). "ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវ៣ប្រទេសធ្វើកំណាយក្នុងភូមិសាស្ត្រលង្វែក". Koh Santepheap Daily. Retrieved 2026-05-11.
{{cite web}}: zero width space character in|title=at position 6 (help) - ↑ "ចូរនិយាយពីការកសាង និងលក្ខណៈនៃបន្ទាយលង្វែក ?". www.khsearch.com. Retrieved 2026-05-11.
- ↑ "His G8: (ជ២) មេរៀនទី៣៖ (សង្ខេបមេរៀន) សម័យលង្វែកសតវត្សទី16 | EBC eLearning - Learn Anywhere, Anytime". elearning.ebc.edu.kh. Retrieved 2026-05-11.
- ↑ ១០,០ ១០,១ "ស្វែងយល់ពីភាពអស្ចារ្យនៃការស្ថាបនាបន្ទាយ ឬរាជធានីលង្វែក មុនពេលបន្ទាយនេះត្រូវបែកបាក់". rooster.news (in អង់គ្លេស). Retrieved 2026-05-11.
{{cite web}}: zero width space character in|title=at position 6 (help) - ↑ phalkunnou (2019-07-30). "វត្តត្រឡែងកែង". រដ្ឋបាលខេត្តកំពង់ឆ្នាំង. Retrieved 2026-05-11.
- ↑ "រាជធានីលង្វែក និងវត្តត្រឡែងកែងដ៏ស័ក្តិសិទ្ធិ រង់ចាំស្វាគមន៍ភ្ញៀវទេសចរដែលឆ្លងកាត់ផ្លូវជាតិលេខ៥ ក្នុងឱកាសបុណ្យភ្ជុំបិណ្ឌ (Video inside)". m.freshnews.com.kh (in អង់គ្លេស). Retrieved 2026-05-11.
- ↑ "Longvek | Ancient Origins". www.ancient-origins.net (in អង់គ្លេស). 2026-05-10. Retrieved 2026-05-11.
- ↑ Virak, K. C. (2023-02-09). "មូលហេតុមិនមានសល់សំណង់ស្ថាបត្យកម្មសម័យលង្វែកមកដល់បច្ចុប្បន្ន". Kampuchea Thmey Daily (in American English). Retrieved 2026-05-11.