កន្យសត្ត

ពីវិគីភីឌា
(ត្រូវបានបញ្ជូនបន្តពី កណ្យសត្ត)
Jump to navigation Jump to search
ស័កកន្យសត្ត
66–0 លានឆ្នាំកន្លងទៅ
ព្រឹត្តិការណ៍នៃកន្យសត្ត
-70 —
-60 —
-50 —
-40 —
-30 —
-20 —
-10 —
0 —
រង្វាស់ពេលប្រហាក់ប្រហែលដែលបង្ហាញនូវបំណែងចែកបន្តបន្ទាប់នៃស័កកន្យសត្ត។
រង្វាស់អ័ក្ស: រាប់លានឆ្នាំ មុនសម័យបច្ចុប្បន្ន
ស្រទាប់ថ្មពីស័កកន្យសត្ត។

ស័កកន្យសត្ត រឺ សេណូសូអ៊ិក [១][២] មានន័យថា "ជីវិតថ្មី រឺ ជីវិតក្មេងខ្ចី", គឺជាស័កបច្ចុប្បន្ននិងថ្មីបំផុតចំណោមស័កភូគព្ភសាស្ត្របីនៃអាយុះភានុសត្តដែលបន្តដោយស័កមជ្ឈិមសត្តហើយអូសបន្លាយចាប់ពី ៦៦ លានឆ្នាំមុនរហូតដល់ពេលបច្ចុប្បន្ន។

ស័កកន្យសត្តក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "យុគនៃពួកថនិកសត្វ" ពីព្រោះតែការវិនាសផុតពូជនៃពពួកក្រុមផ្សេងៗ ដែលបានអនុញ្ញាតឱ្យពួកថនិកសត្វប្រែប្រួលរូបរាងយ៉ាងខ្លាំង ដូច្នេះពួកថនិកសត្វដ៏ច្រើនសម្បើមក៏មានលើសលប់លើផ្ទៃផែនដី។ ទ្វីបទាំងប៉ុន្មានក៏បានរំកិលមកកាន់ទីតាំងសម័យបច្ចុប្បន្នកំឡុងស័កនេះ។

ដើមស័កកន្យសត្ត បន្តបន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍វិនាសកម្មក-បុព ភាគច្រើននៃពពួកសត្វតូចៗប្រែប្រួល រួមមានពួកថនិកសត្វ បក្សី ល្មូន និង ពួកមណ្ឌុកសត្វតូចៗផងដែរ។ តាមរយៈទិដ្ឋភាពខាងភូគព្ភសាស្ត្រ វាមិនបានចំណាយពេលយូរទេចំពោះពួកថនិកសត្វ និង ពពួកបក្សីមានភាពច្រុះគ្នាជាច្រើនជំនួសឱ្យអវត្តមាននៃពពួកល្មូនធំៗដែលធ្លាប់មានលើសលប់កាលពីកំឡុងស័កមជ្ឈិមសត្ត។ ក្រុមនៃពួកអាកាសិកសត្វមួយក្រុម ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ពួកបក្សីភៃរវក លូតលាស់ធំជាងទំហំមនុស្សជាមធ្យមនិងជាពពួកសត្វរំពាដ៏ធំសម្បើមគួរឱ្យខ្លាច។ ពួកថនិកសត្វបានចូលមកកាន់កាប់រស់នៅគ្រប់ទីកន្លែងណាដែលទំនេរ (ទាំងទឹកសមុទ្រនិងដីគោក) ហើយខ្លះទៀតក៏បានលូតលាស់ធំឡើងៗកាន់តែខ្លាំងតាមទំហំ តែមិនបានឃើញមានក្នុងពួកថនិកសត្វបច្ចុប្បន្ននេះភាគច្រើនទេ។

អាកាសធាតុផែនដីបានចាប់ផ្ដើមមានទំនោរកាន់តែស្ងួត និង កាន់តែត្រជាក់ ឈានដល់កំរិតកំពូលក្នុងដំណើរហិមានិយកម្មក្នុងជំនាន់ពហុឥស្ឋកន្យ ហើយបានប្រែប្រួលមកដូចដើមវិញបន្តិចម្ដងៗដោយសារអតិបរមាសីតុណ្ហភាពជំនាន់បុរាណូសាកន្យ-ឧសាកន្យ

នាមវលី[កែប្រែ]

សេណូសូអ៊ិក មានន័យថា ជីវិតថ្មី រឺ ជីវិតក្មេងខ្ចី យកពីពាក្យ ក្រិក καινός kainós រឺ សេណូ "ថ្មី," និង ζωή zōḗ រឺ សូអ៊ិក ជីវិត[៣] ឈ្មោះ សេណូសូអ៊ិក (ដើមឡើយ: "Kainozoic" រឺ កៃណូសូអ៊ិក) ត្រូវបានស្នើឡើងក្នុងឆ្នាំ១៨៤០ ដោយ ភូគព្ភវិទូប៊្រិថេន ចន ភ្វីល្លីព្ស៍ (១៨០០-១៨៧៤)។[៤][៥][៦]

  • ចំពោះឈ្មោះជាខ្មែរ ប្រែសងនឹងពាក្យ សេណូសូអ៊ិក ដោយ សេណូ- ត្រូវនឹងពាក្យ ថា កញ្ញា- ជាបាលី និង កន្យា- ជាសំស្ក្រឹត រីឯ សូអ៊ិក ត្រូវនឹងពាក្យ បាលី ថា សត្ត រឺ សំស្ក្រឹត សត្វ។ សរុបគឺមានអត្ថន័យដូចគ្នា កន្យសត្ត រឺ កន្យសត្វ

បំណែងចែក[កែប្រែ]

ស័កកន្យសត្វត្រូវបានបែងចែកជាបីសម័យកាល: បុរាណពន្ធុ នវពន្ធុ និង ចតុរវគ៌ ហើយនិង ប្រាំពីរជំនាន់: បុរាណូសាកន្យ ឧសាកន្យ អប្បកន្យ មានក្កន្យ ពហុកន្យ ពហុឥស្ឋកន្យ និង សព្វេកន្យ។ សម័យចតុរវគ៌ត្រូវបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការដោយគណៈកម្មាការស្ត្រឹតលេខន៍អន្តរជាតិនៅ ខែមិថុនា ២០០៩[៧] ហើយបច្ចេកសព្ទពីមុនគឺ សម័យតតិយៈ លែងប្រើជាផ្លូវការនៅឆ្នាំ២០០៤ ដោយសារតែត្រូវបែងចែកកន្យសត្វទៅជាច្រើនសម័យទៀតដូចនឹងសម័យកាលក្នុងស័កបុរាណសត្វ និង មជ្ឈិមសត្វមុនៗនេះ។[៨][why?] ការប្រើប្រាស់ទូទៅនៃជំនាន់មួយចំនួនកំឡុងស័កកន្យសត្វជួយដល់ពួកបុរាណប្រាណវិទូ រឺ បាសាណីភូតវិទូ រៀបចំនិងចាត់ជាក្រុមកាន់តែត្រឹមត្រូវនូវព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗជាច្រើនដែលបានកើតឡើងកំឡុងអន្តរកាលដ៏ខ្លីជាប់ទាក់ទងគ្នា។ ការយល់ដឹងអំពីស័កនេះគឺកាន់តែពិស្ដារជាងស័កផ្សេងៗទៀតព្រោះសិលានៅខ្ចីជាប់ពាក់ព័ន្ធគ្នា គង់វង្សនៅល្អបានភ្ជាប់ជាមួយស័កនេះ។

បុរាណពន្ធុ[កែប្រែ]

បុរាណពន្ធុអូសបន្លាយចាប់ពីពេលវិនាសកម្មនៃពួកឌីណូស៊័រមិនចេះហោះ កាលពី ៦៦ លានឆ្នាំ មកដល់ដើមដំបូងនៃសម័យនវពន្ធុ កាលពី ២៣,០៣ លានឆ្នាំមុន។ វារំលេចនូវជំនាន់បី: បុរាណូសាកន្យ ឧសាកន្យ និង អប្បកន្យ

ជំនាន់បុរាណូសាកន្យបានអូសបន្លាយពី ៦៦លាន ដល់ ៥៦លានឆ្នាំកន្លងទៅ។ ពួកថនិកសត្វមានសុកសម័យថ្មីនេះក៏មានកំណើតកំឡុងសម័យនេះដែរ។ ជំនាន់បុរាណូសាកន្យគឺជាចំណុចអន្តរកាលរវាងការបំផ្លិចបំផ្លាញ ដែលជា វិនាសកម្ម ក-ត. មកដល់ពេលបរិស្ថានពោរពេញទៅដោយព្រៃស្បាតដែលជំនាន់នោះហើយគឺជាដើមជំនាន់ឧសាកន្យ។ ដើមជំនាន់បុរាណូសាកន្យបានឃើញនូវការវិលត្រឡប់មកសភាពដើមវិញនៃភពផែនដី។ ទ្វីបមួយចំនួនបានចាប់ផ្ដើមលេចរូបរាងឡើងដូចសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ ប៉ុន្តែទ្វីបទាំងឡាយ និង អនុទ្វីបឥណ្ឌាត្រូវបានឃ្លាតចាកឆ្ងាយពីគ្នា។ អាផ្វ្រូអឺរ៉ាស៊ីត្រូវបានញែកចេញពីគ្នាដោយសមុទ្រតេធីស និង ក្រុមទ្វីបអាមេរិកត្រូវបានញែកចេញពីគ្នាដោយច្រកប៉ាណាម៉ា ដែលកាលណោះដីសន្ទះមិនទាន់បានកកើតនៅឡើយ។ ជំនាន់នេះបានលេចឡើងនូវបំរែបំរួលកំដៅជាសកល រួមមានទាំងព្រៃស្បាត ហើយក៏មានការប្រែប្រួលទៅដល់តំបន់អក្ខោសានថែមទៀត។ មហាសមុទ្រទាំងប៉ុន្មានសំបូរទៅដោយពួកឆ្លាម[៩] ដូចកាលដែលពួកល្មូនធំៗធ្លាប់បានមានវត្តមានលើសលប់តែក៏ត្រូវបានផុតពូជសាបសូន្យអស់ទៅហើយ។ ពួកថនិកសត្វបុរាណបានមកបំពេញពិភពលោកដូចជាពួក​ក្រវីសទន្ត (ពួកមំសាសីផុតពូជ មិនពាក់ព័ន្ធទៅនឹងពួកមំសាសីដែលកំពុងតែមានស្រាប់នៅសព្វថ្ងៃនេះទេ)។

ជំនាន់ឧសាកន្យបានរាប់ចាប់ពីចន្លោះ ៥៦ លានឆ្នាំ ដល់ ៣៣,៩ លានឆ្នាំមុន។ នៅដើម​ជំនាន់ឧសាកន្យ ប្រភេទសត្វជាច្រើនកំពុងតែរស់នៅក្នុងព្រៃស្ដុកដែលមិនពាក់ព័ន្ធគ្នាទៅនឹងទំរង់សត្វមាឌធំៗ ដូចនៅក្នុងជំនាន់បុរាណូសាកន្យនោះទេ។ គ្មានសត្វណាលើសពីទំងន់១០គីឡូក្រាមឡើយ។[១០] ចំណោមប្រភេទសត្វទាំងនោះមានពួកវានរសត្វដើមដំបូងៗ ពួកពិន្ទង និងពួកសេះរួមជាមួយទំរង់ថនិកសត្វដើមដំបូងជាច្រើនផ្សេងៗទៀត។ នៅកំពូលនៃខ្សែចង្វាក់អាហារគឺពួកបក្សីធំៗ ដូចជាបរាគ្រែខ្ស។ សីតុណ្ហភាព៣០អង្សារសេដែលមានភាពប្រែប្រួលតិចតួចចាប់ពីអក្ខោសានម្ខាងទៅអក្ខោសានម្ខាងទៀត។ នៅមជ្ឈិម-ឧសាកន្យចរន្តទឹកចក្រាក្ខោសាន-អង់តាទិករវាងអូស្ត្រាលីនិងអង់តាកទិកបានកកើតមានឡើង។ ចរន្តទឹកនេះបានបង្អាក់រំខានចរន្តទឹកមហាសមុទ្រទូទាំងពិភពលោកនិងជាលទ្ធផលបានធ្វើឱ្យមានផលប៉ះពាល់ដល់ការចុះត្រជាក់ផែនដី ធ្វើឱ្យមានការថយចុះព្រៃស្បាតមួយចំនួន។ ការណ៍នេះបានអនុញ្ញាតិឱ្យពួកថនិកសត្វលូតលាស់ដល់ទំហំប៉ុនសត្វម៉ាម៉ូត ដូចជាពួកពិន្ទង ដែលនៅពេលនោះស្ទើរតែអាចរស់នៅក្នុងទឹកបានទាំងស្រុងទៅហើយ។ ពួកថនិកសត្វដូចជាអ៊ែនឌ្រូសារឆុះ គឺស្ថិតនៅកំពូលលើនៃខ្សែចង្វាក់អាហារ។ ចុងជំនាន់ឧសាកន្យបានឃើញនូវការកកើតសាជាថ្មីនៃរដូវកាលមួយចំនួន ដែលធ្វើឱ្យមានការពង្រីកវិសាលភាពនៃតំបន់ជាច្រើនស្រដៀងនឹងសាវ៉ាណ្ណា រួមជាមួយការរីកលូតលាស់ស្មៅព្រមគ្នាផង។[១១][១២] ចុងជំនាន់ឧសាកន្យត្រូវបានគេកត់សំគាល់ដោយព្រឹត្តិការណ៍វិនាសកម្មឧសាកន្យ-អប្បកន្យ ការប្រឈមគ្នានៃទ្វីបអឺរ៉ុបដែលក្នុងនោះគេស្គាល់ថា ហ្ក្រង់គូពួរ

ជំនាន់អប្បកន្យអូសបន្លាយចាប់ពី ៣៣,៩ លាន រហូតដល់ ២៣,០៣ លានឆ្នាំកន្លងមកហើយ។ អប្បកន្យបានរំលេចឡើងនូវការរីករាលដាលនៃស្មៅដែលនាំអោយមានប្រភេទសត្វថ្មីៗវិវត្តរូបរាងមក រួមមានពួកដំរី ឆ្មា ឆ្កែ ថវិកសត្វដំបូងៗ និងប្រភេទសត្វផ្សេងៗទៀតដែលនៅមានជាទូទៅមកទល់សព្វថ្ងៃនេះ។ ប្រភេទនៃរុក្ខជាតិផ្សេងក៏បានវិវត្តនៅក្នុងសម័យកាលនេះផងដែរ។ សម័យកាលចុះត្រជាក់ក៏មានការលេចឡើងនូវភ្លៀងរដូវដែលនៅតែមានជាធរមាន។ ពួកថនិកសត្វនៅតែបន្តកើនមាឌកាន់តែធំទៅៗ។[១៣]

នវពន្ធុ[កែប្រែ]

ពួកសត្វនៃជំនាន់មានក្កន្យAnimals of the Miocene (ឆាលីកូទែរ្យ៉ូមChalicotherium, ស្វានទន្តHyenadon, អង់តេឡូទន្តEntelodont...). ពួកថនិកសត្វជាសត្វមានឆ្អឹងកងលើគោកដ៏ច្រើនលើសលប់នៃស័កកន្យសត្វ។Mammals are the dominant terrestrial vertebrates of the Cenozoic.

សម័យនវពន្ធុអូសបន្លាយចាប់ពី ២៣,០៣ លាន រហូតដល់ ២,៥៨លានឆ្នាំកន្លងទៅហើយ។The Neogene spans from 23.03 million to 2.58 million years ago. វាបង្ហាញអោយឃើញជំនាន់២: មានក្កន្យ និងពហុកន្យ។It features 2 epochs: the Miocene, and the Pliocene.[១៤]

ជំនាន់មានក្កន្យអូសបន្លាយចាប់ពី ២៣,០៣ ដល់ ៥,៣៣៣ លានឆ្នាំកន្លងទៅ និងជាសម័យកាលមួយដែលស្មៅបានដុះកាន់តែដុះច្រើនទៅៗ មានលើសលប់មួយភាគធំនៃពិភពលោក នៅត្រង់កន្លែងដែលអត់មានព្រៃឈើ។The Miocene epoch spans from 23.03 to 5.333 million years ago and is a period in which grass spread further, dominating a large portion of the world, at the expense of forests. Kelp forests evolved, encouraging the evolution of new species, such as sea otters. During this time, perissodactyla thrived, and evolved into many different varieties. Apes evolved into 30 species. The Tethys Sea finally closed with the creation of the Arabian Peninsula, leaving only remnants as the Black, Red, Mediterranean and Caspian Seas. This increased aridity. Many new plants evolved: 95% of modern seed plants evolved in the mid-Miocene.[១៥]

The Pliocene epoch lasted from 5.333 to 2.58 million years ago. The Pliocene featured dramatic climactic changes, which ultimately led to modern species of flora and fauna. The Mediterranean Sea dried up for several million years (because the ice ages reduced sea levels, disconnecting the Atlantic from the Mediterranean, and evaporation rates exceeded inflow from rivers). Australopithecus evolved in Africa, beginning the human branch. The isthmus of Panama formed, and animals migrated between North and South America during the great American interchange, wreaking havoc on local ecologies. Climatic changes brought: savannas that are still continuing to spread across the world; Indian monsoons; deserts in central Asia; and the beginnings of the Sahara desert. The world map has not changed much since, save for changes brought about by the glaciations of the Quaternary, such as the Great Lakes, Hudson Bay, and the Baltic sea.[១៦][១៧]

ចតុរវគ៌[កែប្រែ]

The Quaternary spans from 2.58 million years ago to present day, and is the shortest geological period in the Phanerozoic Eon. It features modern animals, and dramatic changes in the climate. It is divided into two epochs: the Pleistocene and the Holocene.

Megafauna of Pleistocene Europe (mammoths, cave lions, woolly rhino, reindeer, horses)

The Pleistocene lasted from 2.58 million to 11,700 years ago. This epoch was marked by ice ages as a result of the cooling trend that started in the Mid-Eocene. There were at least four separate glaciation periods marked by the advance of ice caps as far south as 40° N in mountainous areas. Meanwhile, Africa experienced a trend of desiccation which resulted in the creation of the Sahara, Namib, and Kalahari deserts. Many animals evolved including mammoths, giant ground sloths, dire wolves, saber-toothed cats, and most famously Homo sapiens. 100,000 years ago marked the end of one of the worst droughts in Africa, and led to the expansion of primitive humans. As the Pleistocene drew to a close, a major extinction wiped out much of the world's megafauna, including some of the hominid species, such as Neanderthals. All the continents were affected, but Africa to a lesser extent. It still retains many large animals, such as hippos.[១៨]

The Holocene began 11,700 years ago and lasts to the present day. All recorded history and "the history of the world" lies within the boundaries of the Holocene epoch.[១៩] Human activity is blamed for a mass extinction that began roughly 10,000 years ago, though the species becoming extinct have only been recorded since the Industrial Revolution. This is sometimes referred to as the "Sixth Extinction". It is often cited that over 322 recorded species have become extinct due to human activity since the Industrial Revolution,[២០][២១] but the rate may be as high as 500 veterbrate species alone, the majority of which have occurred after 1900.[២២]

ជីវិតសត្វ[កែប្រែ]

Early in the Cenozoic, following the K-Pg event, the planet was dominated by relatively small fauna, including small mammals, birds, reptiles, and amphibians. From a geological perspective, it did not take long for mammals and birds to greatly diversify in the absence of the dinosaurs that had dominated during the Mesozoic. Some flightless birds grew larger than humans. These species are sometimes referred to as "terror birds," and were formidable predators. Mammals came to occupy almost every available niche (both marine and terrestrial), and some also grew very large, attaining sizes not seen in most of today's terrestrial mammals.

Early animals were the Entelodon (a so-called "hell pig"), Paraceratherium (a hornless rhinoceros relative) and Basilosaurus (an early whale). The extinction of many large diapsid groups, such as flightless dinosaurs, Plesiosauria and Pterosauria allowed mammals and birds to greatly diversify and become the world's predominant fauna.

រចិតវិវត្តន៍[កែប្រែ]

Geologically, the Cenozoic is the era when the continents moved into their current positions. Australia-New Guinea, having split from Pangea during the early Cretaceous, drifted north and, eventually, collided with South-east Asia; Antarctica moved into its current position over the South Pole; the Atlantic Ocean widened and, later in the era (2.8 million years ago), South America became attached to North America with the isthmus of Panama.

India collided with Asia ទំព័រគំរូ:Ma creating the Himalayas; Arabia collided with Eurasia, closing the Tethys Ocean and creating the Zagros Mountains, around ទំព័រគំរូ:Ma.[២៣]

The break-up of Gondwana in Late Cretaceous and Cenozoic times led to a shift in the river courses of various large African rivers including the Congo, Niger, Nile, Orange, Limpopo and Zambezi.[២៤]

អាកាសធាតុ[កែប្រែ]

The Paleocene–Eocene Thermal Maximum at about ទំព័រគំរូ:Ma was a significant global warming event; however, since the Azolla event of ទំព័រគំរូ:Ma, the Cenozoic Era has been a period of long-term cooling. After the tectonic creation of Drake Passage at ទំព័រគំរូ:Ma, when South America fully detached from Antarctica during the Oligocene, the climate cooled significantly due to the advent of the Antarctic Circumpolar Current which brought cool deep Antarctic water to the surface. The cooling trend continued in the Miocene, with relatively short warmer periods. When South America became attached to North America creating the Isthmus of Panama around ទំព័រគំរូ:Ma, the Arctic region cooled due to the strengthening of the Humboldt and Gulf Stream currents,[២៥] eventually leading to the glaciations of the Quaternary ice age, the current interglacial of which is the Holocene Epoch. Recent analysis of the geomagnetic reversal frequency, oxygen isotope record, and tectonic plate subduction rate, which are indicators of the changes in the heat flux at the core mantle boundary, climate and plate tectonic activity, shows that all these changes indicate similar rhythms on million years' timescale in the Cenozoic Era occurring with the common fundamental periodicity of ∼13 Myr during most of the time.[២៦]

ជីវិត[កែប្រែ]

During the Cenozoic, mammals proliferated from a few small, simple, generalized forms into a diverse collection of terrestrial, marine, and flying animals, giving this period its other name, the Age of Mammals, despite the fact that there are more than twice as many bird species as mammal species. The Cenozoic is just as much the age of savannas, the age of co-dependent flowering plants and insects, and the age of birds.[២៧] Grass also played a very important role in this era, shaping the evolution of the birds and mammals that fed on it. One group that diversified significantly in the Cenozoic as well were the snakes. Evolving in the Cenozoic, the variety of snakes increased tremendously, resulting in many colubrids, following the evolution of their current primary prey source, the rodents.

In the earlier part of the Cenozoic, the world was dominated by the gastornithid birds, terrestrial crocodiles like Pristichampsus, and a handful of primitive large mammal groups like uintatheres, mesonychids, and pantodonts. But as the forests began to recede and the climate began to cool, other mammals took over.

The Cenozoic is full of mammals both strange and familiar, including chalicotheres, creodonts, whales, primates, entelodonts, saber-toothed cats, mastodons and mammoths, three-toed horses, giant rhinoceros like Indricotherium, the rhinoceros-like brontotheres, various bizarre groups of mammals from South America, such as the vaguely elephant-like pyrotheres and the dog-like marsupial relatives called borhyaenids and the monotremes and marsupials of Australia.

សូមមើលផងដែរ[កែប្រែ]

ឯកសារយោង[កែប្រែ]

  1. "Cenozoic". Dictionary.com Unabridged. Random House.
  2. "Cenozoic". Merriam-Webster Dictionary.
  3. ទំព័រគំរូ:Cite dictionary
  4. Phillips, John (1840). "Palæozoic series". Penny Cyclopaedia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge. vol. 17. London, England: Charles Knight and Co. pp. 153–154. From pp. 153–154: "As many systems or combinations of organic forms as are clearly traceable in the stratified crust of the globe, so many corresponding terms (as Palæozoic, Mesozoic, Kainozoic, &c.) may be made, … "
  5. Wilmarth, Mary Grace (1925). Bulletin 769: The Geologic Time Classification of the United States Geological Survey Compared With Other Classifications, accompanied by the original definitions of era, period and epoch terms. Washington, D.C., U.S.A.: U.S. Government Printing Office. p. 8.
  6. The evolution of the spelling of "Cenozoic" is reviewed in:
    • Harland, W. Brian; Armstrong, Richard L.; Cox, Allen V.; Craig, Lorraine E.; Smith, David G.; Smith, Alan G. (1990). "The Chronostratic Scale". A Geologic Time Scale 1989. Cambridge, England, U.K.: Cambridge University Press. p. 31.
    Although John Phillips originally (1840) spelled Cenozoic as "Kainozoic", in 1841 he spelled it as "Cainozoic":
  7. Gibbard, P. L.; Head, M. J.; Walker, M. J. C. (2010). "Formal ratification of the Quaternary System/Period and the Pleistocene Series/Epoch with a base at 2.58 Ma". Journal of Quaternary Science. 25 (2): 96–102. Bibcode:2010JQS....25...96G. doi:10.1002/jqs.1338.
  8. International Stratigraphic Chart
  9. Royal Tyrrell Museum (2012-03-28), Lamniform sharks: 110 million years of ocean supremacy, https://www.youtube.com/watch?v=e4p9EWuVxYQ, បានយកមក 2017-07-12 
  10. University of California. "Eocene Epoch". University of California.
  11. University of California. "Eocene Climate". University of California.
  12. National Geographic Society. "Eocene". National Geographic.
  13. University of California. "Oligocene". University of California.
  14. Encyclopædia Britannica. "Neogene". Encyclopædia Britannica.
  15. University of California. "Miocene". University of California.
  16. University of California. "Pliocene". University of California.
  17. Jonathan Adams. "Pliocene climate". Oak Ridge National Library. Archived from the original on 25 ខែកុម្ភៈ 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  18. University of California. "Pleistocene". University of California.
  19. University of California. "Holocene". University of California.
  20. Scientific American. "Sixth Extinction extinctions". Scientific American.
  21. IUCN. "Sixth Extinction". IUCN.
  22. Ceballos et al. (2015). "Accelerated modern human–induced species losses: Entering the sixth mass extinction". Science Advances.
  23. Allen, M. B.; Armstrong, H. A. (2008). "Arabia-Eurasia collision and the forcing of mid Cenozoic global cooling". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. 265 (1–2): 52–58. doi:10.1016/j.palaeo.2008.04.021.
  24. Goudie, A.S. (2005). "The drainage of Africa since the Cretaceous". Geomorphology. 67 (3–4): 437–456. Bibcode:2005Geomo..67..437G. doi:10.1016/j.geomorph.2004.11.008.
  25. "How the Isthmus of Panama Put Ice in the Arctic". Oceanus Magazine.
  26. Chen, J.; Kravchinsky, V.A.; Liu, X. (2015). "The 13 million year Cenozoic pulse of the Earth". Earth and Planetary Science Letters. 431: 256–263. Bibcode:2015E&PSL.431..256C. doi:10.1016/j.epsl.2015.09.033.
  27. "The Cenozoic Era".

គន្ថនិទ្ទេសន៍[កែប្រែ]