កៃសន ព្រហ្មវិហារ

កៃសន ព្រហ្មវិហារ
ໄກສອນ ພົມວິຫານ
លោកកៃសន ព្រហ្មវិហារនៅអំឡុងឆ្នាំ១៩៧៨
ប្រធានទីមួយនៃគណៈកម្មាធិការបជ្ឈឹមបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ
ក្នុងការិយាល័យ ២២ មីនា ១៩៥៥ – ២១ វិច្ឆិកា ១៩៩២
បន្ទាប់	កាំតៃ ស្រីផាន់ដន
ប្រធានាធិបតីឡាវទីពីរ
ក្នុងការិយាល័យ ១៥ សីហា ១៩៩១ – ២១ វិច្ឆិកា ១៩៩២
នាយករដ្ឋមន្ត្រី	កាំតៃ ស្រីផាន់ដន
មុន	ភូមិ វង្សវិចិត្រ (ស្តីទី)
បន្ទាប់	នូហាក់ ភូមសៈវ៉ាន់
នាយករដ្ឋមន្ត្រីឡាវទី១១
ក្នុងការិយាល័យ ៨ ធ្នូ ១៩៧៥ – ១៥ សីហា ១៩៩១
ប្រធានាធិបតី	សុផានុវង្ស ភូមិ វង្សវិចិត្រ (ស្តីទី)
មុន	សុវណ្ណភូមា
បន្ទាប់	កាំតៃ ស្រីផាន់ដន
ព័ត៌មានលម្អិតផ្ទាល់ខ្លួន
កើត	ង្វៀន កៃស៊ុង ១៣ ធ្នូ ១៩២០ សួគ៍ខេត្ត, សហភាពឥណ្ឌូចិន
ស្លាប់	២១ វិច្ឆិកា ១៩៩២ (អាយុ ៧១ ឆ្នាំ) វៀងចន្ទន៍, ឡាវ
គណបក្ស​នយោបាយ	បក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវ
ពន្ធភាព	ថងវីន ព្រហ្មវិហារ
សាច់ញាតិ	សនទីផាប (កូនប្រុស) សានយ៉ាហាក់ (កូនប្រុស) សៃសមភណ្ឌ (កូនប្រុស) ថងសាវាញ (កូនប្រុស)
a. ^ អគ្គលេខាធិការនៃគណៈកម្មាធិការមជ្ឈិមបក្សប្រជាជនឡាវរហូតដល់ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២; អគ្គលេខាធិការ​នៃ​គណៈកម្មាធិការ​មជ្ឈិម​​បក្ស​បដិវត្តន៍​ប្រជាជន​ឡាវ​រហូតដល់​ខែមីនា ឆ្នាំ​១៩៩១

កៃសន ព្រហ្មវិហារ (ភាសាលាវ៖ ໄກສອນ ພົມວິຫານ, ១៣ ​ធ្នូ ១៩២០ – ២១ វិច្ឆិកា ១៩៩២) គឺជាមេដឹកនាំបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនឡាវដំបូងគេពីឆ្នាំ​១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃមរណៈរបស់គាត់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២។ លោកបានបម្រើការជានាយករដ្ឋមន្រ្តីទីមួយនៃសាធារណរដ្ឋ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ប្រជាមានិត​ឡាវ​ពីឆ្នាំ​១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩១ ហើយបន្ទាប់មកជាប្រធានាធិបតីពីឆ្នាំ១៩៩១ ដល់ឆ្នាំ១៩៩២។

ប្រវត្តិ

លោក កៃសន ផមវិហាន ជាកូនរបស់លោក លួន ដែលជាមន្ត្រីបកប្រែភាសានៅការិយាល័យអាណាព្យាបាលបារាំង ប្រចាំខេត្តសាវណ្ណខេត។ ម្តាយរបស់លោកឈ្មោះ នាង ដុក។ លោកកើតនៅភូមិណាសែង ស្រុកខន្ធបូរី ខេត្តសាវណ្ណខេត ប្រទេសឡាវ។ លោកមានប្អូនស្រី 2 នាក់ គឺ នាង សាវណ្ណថង និង នាង កែវមនី។

នៅអាយុ 7 ឆ្នាំ លោកបានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាភាសាឡាវ ក្នុងភូមិខាងជើង ដែលបច្ចុប្បន្នគឺភូមិ ជ័យភូមិ។ បន្ទាប់មក លោកបានចូលរៀននៅសាលាបឋមសិក្សាភាសាបារាំង នៅភូមិខាងត្បូង ឬភូមិ ថាហែ។ បន្ទាប់ពីបញ្ចប់បឋមសិក្សា ក្នុងឆ្នាំ 1934 លោកបានចូលរៀននៅសាលា Lycée du Protectorat នៅទីក្រុងហាណូយ ប្រទេសវៀតណាម។

នៅឆ្នាំ 1942 បន្ទាប់ពីបញ្ចប់វិទ្យាល័យ លោកបានប្រឡងចូលសាកលវិទ្យាល័យ ផ្នែកវេជ្ជសាស្ត្រ តាមការណែនាំរបស់ឪពុក។ ប៉ុន្តែដោយសារមុខវិជ្ជានោះមិនសូវត្រូវនឹងចំណូលចិត្តរបស់លោក លោកបានប្ដូរមករៀនផ្នែក ច្បាប់ ជំនួសវិញ។

ការសិក្សាផ្នែកច្បាប់ បានធ្វើឲ្យលោកយល់ដឹងអំពីយន្តការគ្រប់គ្រងរបស់របបអាណានិគមបារាំង។ លោកបានសិក្សាអំពីចលនាតស៊ូរបស់សិស្សនិស្សិតស្នេហាជាតិ ដែលប្រឆាំងនឹងរបបអាណានិគម។ នៅសម័យនោះ ចលនាវៀតមិញ ស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន និងប្រធានហូ ជីមិញ។ លោកកៃសនបានសិក្សាឯកសារ និងសារព័ត៌មានរបស់គណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន រួមទាំងឯកសារផ្សេងៗ ដូចជា Le Travail សៀវភៅទ្រឹស្តីបដិវត្តន៍ សេចក្តីសម្រេចរបស់សន្និសីទអន្តរជាតិកុម្មុយនីស្តឆ្នាំ 1919 និងសៀវភៅផ្សេងៗអំពីសហភាពសូវៀត។

លក្ខខណ្ឌ និងបរិយាកាសដែលពោរពេញដោយចលនាតស៊ូរបស់វៀតមិញ បានជះឥទ្ធិពលដោយផ្ទាល់ដល់គំនិត និងផ្លូវជីវិតរបស់លោក។ លោកធ្លាប់មានមតិថា៖

“ចលនារបស់វៀតមិញ បានធ្វើឲ្យលោកកើតមានគំនិតស្នេហាជាតិ និងចង់ឲ្យប្រទេសមានឯករាជ្យ និងអធិបតេយ្យភាព។”

នៅឆ្នាំ 1944 លោកកៃសនបានចូលជាសមាជិកនៃសមាគមយុវជនសង្គ្រោះជាតិវៀតមិញ។ លោកបានចូលរួមសកម្មភាពជាច្រើនរបស់សមាគមនេះ ដែលធ្វើឲ្យលោកបានយល់ដឹងកាន់តែច្បាស់អំពីចលនាវៀតមិញ។ លោក កៃសន ផមវិហាន មិនត្រឹមតែជាមនុស្សស្នេហាជាតិដែលមានស្មារតីភ្ញាក់រលឹកប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែលោកក៏មានគំនិតបដិវត្តន៍ផងដែរ។

នៅឆ្នាំ 1945 ស្ថានការណ៍ពិភពលោកបានប្រែប្រួលយ៉ាងឆាប់រហ័ស និងប៉ះពាល់ដោយផ្ទាល់ដល់វាសនារបស់ប្រជាជាតិនៅឥណ្ឌូចិន។ ដើមខែមីនា ឆ្នាំ 1945 គណៈកម្មាធិការកណ្ដាលគណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិន បានរៀបចំសន្និសីទ ដើម្បីត្រៀមលក្ខខណ្ឌចាំបាច់សម្រាប់ការបះបោរដណ្ដើមអំណាច និងនាំឯករាជ្យជាតិមកឲ្យបណ្ដាប្រទេសក្នុងឥណ្ឌូចិន។

នៅថ្ងៃទី 9 ឧសភា 1945 កងទ័ពក្រហមសូវៀតបានទទួលជ័យជម្នះលើកងទ័ពហ្វាស៊ីសអាល្លឺម៉ង់។ ព្រឹត្តិការណ៍នេះបានបង្កើតឱកាសអំណោយផលសម្រាប់ប្រជាជននៅឥណ្ឌូចិន ក្នុងការបះបោរដណ្ដើមអំណាច។ នៅពេលនោះ លោកកៃសន ទើបតែត្រឡប់មកដល់ខេត្តសាវណ្ណខេត ហើយបានធ្វើសកម្មភាពស្វែងរកអ្នកស្នេហាជាតិ ក្នុងចលនាឡាវឯករាជ្យ ព្រមទាំងចលនាប្រមូលផ្តុំ និងរៀបចំយុវជនឡាវ និងវៀតណាម ដើម្បីចូលរួមការតស៊ូដណ្ដើមអំណាចនៅសាវណ្ណខេត។

តាមបទរៀនរបស់លោក ស៊ីសាណា ស៊ីសាន ដែលជាមនុស្សម្នាក់ដែលបានចូលរួមក្នុងចលនានោះ បានឲ្យដឹងថា៖

“នៅពេលនោះ សមមិត្តកៃសន រួមជាមួយគណៈប្រតិភូខេត្តសាវណ្ណខេត បានទៅជួបជនជាតិជប៉ុន ហើយទាមទារឲ្យជប៉ុនប្រគល់អំណាចឲ្យជនជាតិឡាវ។ ទីបំផុត នៅថ្ងៃទី 31 សីហា 1945 ជប៉ុនបានយល់ព្រមប្រគល់កាំភ្លើង 120 ដើម ព្រមទាំងគ្រាប់កាំភ្លើងជាច្រើនហិប ឲ្យប្រជាជនខេត្តសាវណ្ណខេត។ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់ប្រជាជនត្រូវបានរៀបចំឡើងភ្លាមៗ។ បន្ទាប់មក ប្រធានកៃសន និងអ្នកនិពន្ធ គឺលោក ស៊ីសាណា ស៊ីសាន បានចេញទៅភូមិ ដើម្បីប្រាប់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធឡាវឯករាជ្យ ឲ្យចូលមកសាវណ្ណខេត ដើម្បីរួមបញ្ចូលជាមួយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជន ដែលបានរៀបចំទុកជាមុន ឲ្យក្លាយជាកងកម្លាំងតែមួយ។ បន្ទាប់ពីការដណ្ដើមអំណាចបានសម្រេច លោក កៃសន ផមវិហាន បានទទួលខុសត្រូវផ្នែកផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានរបស់ខេត្ត។”

នៅថ្ងៃទី 9 កញ្ញា 1945 កងទ័ពបារាំងបានបើកការវាយប្រហារចូលក្រុងសាវណ្ណខេត។ ពួកគេត្រូវបានតបតវិញយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធប្រជាជន។ ដើមខែតុលា ឆ្នាំ 1945 លោកបានដឹកនាំការចលនា ប្រមូលផ្តុំ និងរៀបចំមហាជនខេត្តសាវណ្ណខេត ប្រហែល 2,000 នាក់ ដើម្បីចូលរួមពិធីស្វាគមន៍លោក សុផានុវង្ស ដែលបានធ្វើដំណើរមកពីវៀតណាម ឆ្លងកាត់សាវណ្ណខេត ដើម្បីទៅចូលរួមរដ្ឋាភិបាលឡាវឯករាជ្យ នៅរាជធានីវៀងចន្ទន៍។

ដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1945 លោកបានចេញដំណើរពីសាវណ្ណខេត ទៅក្រុងហាណូយ ដើម្បីប្រមូលជនជាតិឡាវដែលរស់នៅវៀតណាម ឲ្យចូលរួមក្នុងការតស៊ូ។ នៅពេលលោកនៅហាណូយ លោកបានធ្វើការនៅស្ថានីយ៍វិទ្យុផ្សាយសំឡេងវៀតណាម ផ្នែកភាសាឡាវ ដោយធ្វើតួនាទីសរសេរព័ត៌មានឃោសនា សរសេរអត្ថបទវិភាគ និងបកប្រែព័ត៌មានពីភាសាវៀតណាម និងបារាំង មកជាភាសាឡាវ។ ពេលខ្លះ លោកក៏បានផ្លុំខែនតាមវិទ្យុផងដែរ។

ចន្លោះខែមីនា ដល់ខែធ្នូ ឆ្នាំ 1946 ប្រធានកៃសនបានចូលរួមធ្វើការនៅគណៈទំនាក់ទំនងឡាវ-វៀតណាម នៅហាណូយ។ អង្គការនេះមានគោលបំណងប្រមូលជនជាតិឡាវដែលរស់នៅហាណូយ និងខេត្តផ្សេងៗរបស់វៀតណាម ដើម្បីរៀបចំអង្គការសង្គ្រោះជាតិឡាវ សម្រាប់ជនជាតិឡាវដែលរស់នៅ ឬភៀសខ្លួនទៅវៀតណាម។

ប្រធានកៃសន នៅសម័យតស៊ូប្រឆាំងនឹងពួកអាណានិគមទាំងរបៀបចាស់ និងថ្មី បានធ្វើការរួមជាមួយមេដឹកនាំផ្សេងៗ ដូចជា ប្រធានសុផានុវង្ស ប្រធាននូហាក់ និងប្រធានខាំតៃ ស៊ីផាន់ដន។ ប្រធានកៃសនជាមេដឹកនាំក្នុងការតស៊ូផ្នែកយោធា ក្នុងបេសកកម្មរំដោះជាតិ ដោយប្រើយុទ្ធសាស្ត្រ “កុំឲ្យផ្កាឈូកជាំ កុំឲ្យទឹកខាប់”។

លោកបានបង្កើតគណបក្សប្រជាជនឡាវ ហើយលោកជាអគ្គលេខាធិការទីមួយរបស់គណបក្ស។ នៅសម័យនោះ គណបក្សដំណើរការយ៉ាងសម្ងាត់ ដោយមានរណសិរ្សឡាវសាងជាតិជាតំណាងឲ្យគណបក្ស រហូតអាចរំដោះប្រទេសបានយ៉ាងពេញលេញ និងប្រកាសបង្កើត សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវ នៅថ្ងៃទី 2 ធ្នូ 1975។ បន្ទាប់ពីនោះ គណបក្សបានដំណើរការយ៉ាងបើកចំហ។ ដូច្នេះ លោកគឺជាមេដឹកនាំពិតប្រាកដរបស់គណបក្ស ហើយលោកបានកាន់តំណែងនេះរហូតដល់ទទួលមរណភាពនៅឆ្នាំ 1992។

នៅឆ្នាំ 2010 គឺជាឆ្នាំខួបកំណើត 90 ឆ្នាំរបស់ប្រធាន កៃសន ផមវិហាន។ គណបក្ស និងរដ្ឋាភិបាលឡាវបានរៀបចំពិធីអបអរសាទរ។ ជាពិសេសគ្រួសារផមវិហាន ដែលដឹកនាំដោយលោកស្រី ថងវិន ផមវិហាន បានរៀបចំពិធីឧទ្ទិសបុណ្យកុសលនៅផ្ទះរបស់លោក នៅថ្ងៃទី 9–10 ធ្នូ 2010។ មានពិធីសូត្រមន្តព្រះបរិត្តមង្គល និងព្រឹកឡើងបានប្រគេនសង្ឃទានដល់ព្រះសង្ឃ 9 អង្គ។ ចំណែកពិធីផ្លូវការ ត្រូវបានរៀបចំនៅថ្ងៃទី 12 ធ្នូ។