សហភាពឥណ្ឌូចិន

ដោយវិគីភីឌា
សហភាពឥណ្ឌូចិន
Union Indochinoise
សហព័ន្ធអាណាព្យាបាលអាណានិគម

 

 

 

១៨៨៧–១៩៥៤

4Flag

ភ្លេងជាតិ
ឡាម៉ាសេលយ៉េស
បៃតង: ឥណ្ឌូចិនបារាំង
ប្រផេះចាស់: កម្មសិទ្ធិបារាំងដទៃទៀត
ប្រផេះចាស់បំផុត: សាធារណរដ្ឋបារាំង សំគាល់: ខ្សែសស្ដើងបញ្ជាក់នូវបំណែងចែករង​នៃឥណ្ឌូចិនបារាំងដែលថាកាលណោះបង្កបង្កើតនូវឆ្នាំ១៩០១)
ធានី ហាណូយ (១៩០២-១៩៥៤) ដាឡាត់ ១៩៣៩-១៩៤៥
ភាសា បារាំង យួន ខ្មែរ លាវ
សាសនា ព្រះពុទ្ធ តាវ ខុងជឺ កាតូលិក
រចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយ សហព័ន្ធអាណាព្យាបាលអាណានិគម
អគ្គទេសាភិបាល បញ្ជីអគ្គទេសាភិបាល
សម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រ ចក្រពត្តិនិយមថ្មី
 -  បានបង្កើតឡើង ១៧ តុលា ១៨៨៧
 -  តំហែមលាវ ៣ តុលា ១៨៩៣
 -  ឯករាជ្យវៀតណាម (ខាងជើង) (បានប្រកាស) ២​ កញ្ញា ១៩៤៥
 -  ឯករាជ្យវៀតណាម (ខាងត្បូង) ១៤ មិថុនា ១៩៤៩
 -  ឯករាជ្យលាវ ១៩ កក្កដា ១៩៤៩
 -  ឯករាជ្យកម្ពុជា ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៤
ផ្ទៃដី
 -  ១៩៣៥ ៧៣៧០០០ គម (២៨៤៥៥៧ ម៉ា.កា.)
ប្រជាជន
 -  ១៩៣៥ ប៉ាន. ២១៥៩៩៥៨២ 
     សន្ទភាព ២៩,៣ /គ.ម   (៧៥,៩ /ម៉ា.កា.)
រូបិយវត្ថុ ប្យ៉ាសឥណ្ឌូចិនបារាំង
ពីមុនជា
ក្រោយមកជា
អណ្ណាម (អាណាព្យបាលបារាំង)
កម្ពុជាសម័យអាណានិគមបារាំង
លាវបារាំង
គ័ងចូវវ៉ាន់
វៀតណាមខាងជើង
រដ្ឋវៀតណាម
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)
កម្ពុជាក្រោម
ព្រះរាជាណាចក្រលាវ
ឥណ្ឌូចិននៅឆ្នាំ១៨៩១ (ពី ឡឺម៉ុងដឺអ៊ិល្លូសស្ថ្រេ) ។
១. សព្វទស្សនីយភាពនៃ ឡាកខៃ ទីប្រចាំការមុខបារាំងនៅចិន ។
២. យូនណាន, នៅកំពង់ទូកនៃហាណូយ
៣. វិថីជន់លិចនៅហាណូយ ។
៤. វិការដ្ឋានចំណតហាណូយ

សហភាពឥណ្ឌូចិន រឺ ឥណ្ឌូចិននៃបារាំង (បារាំងIndochine française; វៀតណាមĐông Dương thuộc Pháp បញ្ចេញសំឡេង [ɗoŋm zɰəŋ tʰuə̀k fǎp] ជាញឹកញាប់បានបំព្រួញទៅជា Đông Pháp) គឺជាផ្នែកនៃចក្រភពអាណានិគមបារាំងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ សហព័ន្ធនៃតំបន់វៀតណាមទាំងបី តុងកឹង (ជើង) អណ្ណាម (កណ្ដាល) និងកូសាំងស៊ីន (ត្បូង) ដូចគ្នាដែរ កម្ពុជា ត្រូវបានបង្កើតនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ។

លាវត្រូវបានបញ្ចូលនៅឆ្នាំ១៨៩៣ និងគ័ងចូវវ៉ាន់នៅឆ្នាំ១៩០០ ។ រដ្ឋធានីនេះត្រូវបានរើពីសៃហ្គន (នៅកូសាំងស៊ីន) ទៅ ហាណូយ (តុងកឹង) នៅឆ្នាំ១៩០២ ។ កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ អាណានិគមត្រូវបានត្រួតត្រាដោយបារាំងវិចឈី និងក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន ។ ការនាំអាទិ៍ខែឧសភា ១៩៤១ ពួកវៀតមិញ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តដែលដឹកនាំដោយហូ-ជីមិញ បានចាប់ផ្ដើមការបះបោរប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ

នៅសៃហ្គន រដ្ឋវៀតណាមប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត ដែលដឹកនាំដោយអតីតអធិរាជបាវ-ដាយ បានទទួលឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ។ បន្តបន្ទាប់ពីកិច្ចសម្រុះសម្រួលសឺណែវ១៩៥៤ ពួកវៀតមិញបានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើង ទោះបីជារដ្ឋាភិបាលបាវ-ដាយបានបន្តគ្រប់គ្រងនៅវៀតណាមខាងត្បូងក៏ដោយ ។

អន្តរាគមន៍បារាំងលើកទីមួយ[កែប្រែ]

ព្រះឆាយាល័ក្ខនៃព្រះរាជបុត្រស្នងរាជ្យង្វៀន-ភ្វូខខាញនៅបារាំង ១៧៨៧។

ទំនាក់ទំនងបារាំង-វៀតណាមបានចាប់ផ្ដើមដូចគ្នានៅដើមសតវត្សទី១៧ជាមួយបេសកកម្មនៃពួកយេស៊ូ លោកឪពុកអេឡិចសង់ដ្រឺ-ដឺ-ហ្រូដ ។ នៅពេលនោះ វៀតណាមក៏ទើបតែបានចាប់ផ្ដើមកាន់កាប់ដីសណ្ដមេគង្គ អតីតទឹកដីនៃរាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្មចាម្ប៉ាដែលពួកគេបានវាយឱ្យចាញ់នៅឆ្នាំ១៤៧១ ។[១] ការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់អឺរ៉ុបនៅវៀតណាមត្រូវកំណត់ត្រឹមតែដើម្បីជួញដូរកំឡុងសតវត្សទី១៨ ។ ក្នុងឆ្នាំ១៧៨៧ លោកភីញូ-ដឺ-បឺហ្រេន គឺជាបព្វជិតកាតូលិកជាតិបារាំង បានដាក់ញ្ញត្តិអោយរដ្ឋាភិបាលបារាំង និងបានរៀបចំពួកកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តបារាំងដើម្បីជួយង្វៀន-អាញ់ក្នុងការដណ្ដើមដែនដីគ្រួសាររបស់ទ្រង់ដែលបាត់បង់មកវិញពីពួកតៃសឺន។ លោកភីញូបានស្លាប់នៅវៀតណាម កងទ័ពរបស់លោកបានប្រយុទ្ធបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨០២ក្នុងកិច្ចសង្គ្រោះរបស់បារាំងដល់ង្វៀនអាញ់

បារាំងបានជាប់ពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងនៅវៀតណាមនៅសតវត្សទី១៩ ដោយការការពារកិច្ចការរបស់សង្គមបេសកកម្មបរទេសប៉ារីសនៅក្នុងប្រទេសនេះជារឿយៗត្រូវបង្ហាញថាជាយុត្តិកម្ម។ ចំណែកខ្លួនឯងវិញ រាជវង្សង្វៀនបានឃើញថាពួកសាសនទូតបានកើនឡើងជាការគំរាមកំហែងខាងនយោបាយ ពួកស្រីពេស្យា ជាឧទាហរណ៍ បក្សពួកក្រុមដែលមានឥទ្ធិពលក្នុងប្រព័ន្ធរាជវង្សនេះ បានភ័យខ្លាចស្ថានភាពរបស់ខ្លួនក្នុងសង្គមមួយដែលរងឥទ្ធិពលដោយការទទូចឱ្យមានឯកពន្ធភាព ។

នៅឆ្នាំ១៨៥៨ សម័យនៃការបង្រួបបង្រួមដ៏ខ្លីក្រោមរាជវង្សង្វៀនបានបញ្ចប់ជាមួយការវាយប្រហារយ៉ាងជោគជ័យលើដាណាងដោយឧត្តមនាវីឯកបារាំង​ឆាឡឹស-រីហ៊្គោល-ដឺ-ហ្សេណូលី​ក្រោម​រាជ​បញ្ជា​នៃណាប៉ូឡេអុងទី៣ ។ បេសកកម្មរបស់អ្នកការទូតឆាឡឹស-ដឺ-ម៉ុងទីញីដែលបានបរាជ័យហើយ បេសកកម្មរបស់លោកហ្សេណូលីត្រូវបញ្ឈប់ឱ្យបានការប៉ុនប៉ងបណ្ដេញចេញពួកសាសនទូតកាតូលិក។ បញ្ជារបស់លោកត្រូវបញ្ឈប់ការធ្វើទុកបុកម្នេញពួកសាសនទូត និងអះអាងអោយច្បាស់ថាការផ្សាយជំនឿគ្មានការបង្អាក់រារាំងទេ។[២] នៅខែកញ្ញា សំពៅប្រដាប់ដោយកាំភ្លើងបារាំង១៤គ្រឿង មានមនុស្ស៣០០០នាក់ និងកងទ័ពភ្វីលីពីន៣០០នាក់ដែលបានផ្ដល់ដោយពួកអេស្ប៉ាញ[៣] បានវាយប្រហារកំពង់ផែធូហ្រាន (សម័យបច្ចុប្បន្នដាណាង) ដែលបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងដំណំ ហើយក៏បានកាន់កាប់ទីក្រុងទៅ។ បន្ទាប់ពីពីរបីខែ លោករីហ៊្គោលត្រូវតែចាកចេញពីទីក្រុងនេះដោយសារតែបញ្ហាគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងជំងឺ ។[២]

ដោយការចេញក្ដោងទៅខាងត្បូង លោកដឺ-ហ្សេណូលីក្រោយមកក៏កាន់កាប់បានទីក្រុងដែលមានការពារខ្សត់ខ្សោយ សៃហ្គន រឺ ព្រៃនគរ (សម័យបច្ចុប្បន្នទីក្រុងហូជីមិញ) នៅថ្ងៃ​១៨ កុម្ភៈ ១៨៥៩។ ថ្ងៃ ១៣ ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ១៨៦២ រដ្ឋាភិបាលយួនត្រូវបានបង្ខំអោយផ្ទេរទឹកដី បៀនវ៉ា (កំពង់ស្រកាត្រី), យ៉ាឌិញ (ឧកញ៉ាឌិន) និងឌិញទឿង (មេ-ស)ទៅឱ្យបារាំង។ លោកដឺ-ហ្សេណូលីត្រូវបានគេរិះគន់ចំពោះសកម្មភាពរបស់លោក និងត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយលោកឧត្តមនាវីឯកប៉ាហ្សឹ នៅខែវិច្ឆិកា ១៨៥៩ ដោយមានការណែនាំដើម្បីអោយទទួលបានសន្ធិសញ្ញាការពារជំនឿកាតូលិកនៅវៀតណាម ប៉ុន្តែមិនមែនព្យាយាមមកយកចំណេញខាងទឹកដីនោះទេ ។ [២] យ៉ាងណាក៏ដោយ គោលនយោបាយបារាំងបួនឆ្នាំក្រោយមកគឺមើលឃើញថាផ្ទុយស្រឡះ ទឹកដីបារាំងនៅវៀតនាមបានបន្តប្រមូលបានច្រើនឡើងៗ។ នៅឆ្នាំ១៨៦២ បារាំងបានទទួលបានសម្បទានពីអធិរាជទឺ-ឌឺក ដែលប្រគល់កំពង់ផែសន្ធិសញ្ញបីនៅអណ្ណាម និងតុងកឹង និងទាំងអស់នៅកូសាំងស៊ីន ជាចុងក្រោយក៏ត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការទឹកដីបារាំងនៅឆ្នាំ១៨៦៤។ នៅឆ្នាំ១៨៦៧ ខេត្តចូវដុក (មាត់ជ្រូក), ហាទៀង (ពាម), វិញឡុង (លង់ហោរ) ត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងទឹកដីដែលគ្រប់គ្រងដោយបារាំង។

នៅឆ្នាំ១៨៦៣ ស្ដេចកម្ពុជា នរោត្តម បានស្នើឱ្យមានការបង្កើតអាណាព្យាបាលបារាំងលើប្រទេសរបស់ទ្រង់។ នៅឆ្នាំ១៨៦៧ សៀម (ថៃទំនើប) បានប្រកាសអធិរាជភាពលើកម្ពុជានិងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការអាណាព្យាបាលបារាំង១៨៦៣ ក្នុងការដោះដូរការគ្រប់គ្រងខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាបដែលជាផ្លូវការបានក្លាយជាផ្នែកនៃប្រទេសថៃ (ខេត្តទាំងនេះត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញដោយសន្ធិសញ្ញារវាងបារាំង និងសៀមនៅឆ្នាំ១៩០៦)។

ការបង្កើតឡើងសហភាពឥណ្ឌូចិន[កែប្រែ]

ទ័ពថ្មើជើងឆ្មាំសមុទ្របារាំងនៅតុងកឹង ១៨៨៤
ការវាតទីសហភាពឥណ្ឌូចិន (ជាពណ៌ខៀវ) ។

បារាំងបានទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើវៀតណាមខាងជើងបន្តបន្ទាប់ពីជ័យជំនះរបស់ខ្លួនលើចិនក្នុងសង្គ្រាមចិន-បារាំង (១៨៨៤-១៨៨៥) ។ ឥណ្ឌូចិននៃបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ចាប់ពីអណ្ណាម តុងកឹង កូសាំងស៊ីន (ដែលរួមគ្នាបង្កើតបានវៀតណាមទំនើប) និងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា លាវត្រូវបានបញ្ចូលបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមបារាំង-សៀម

សហព័ន្ធនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៤ ។ ក្នុងអាណាព្យាបាលទាំងបួន ពួកបារាំងជាផ្លូវការបានបន្សល់ទុកពួកអ្នកគ្រប់គ្រងក្នុងអំណាច ដែលគឺជាពួកអធិរាជយួន ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា និងព្រះមហាក្សត្រហ្លួងព្រះបាង ប៉ុន្តែជាការពិតបានប្រមូលអំណាចទាំងអស់ក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់ខ្លួន ពួកអ្នកដឹកនាំក្នុងស្រុកគ្រាន់តែដើរតួមានតែឈ្មោះតែប៉ុណ្ណោះ ។

ឧទ្ទាមកម្មយួន[កែប្រែ]

ទ័ពបារាំងបានចូលចតនៅវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៨៥៨ និងនៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៨៨០ ពួកគេបានបង្កើតឡើងអាជីវកម្មក្ដោបក្ដាប់លើតំបន់ភាគខាងជើង ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៨៥ ដល់ ១៨៩៥ ផាន់-ឌិញភ្វូងបានដឹកនាំឧទ្ទាមកម្មមួយប្រឆាំងនឹងអំណាចអាណានិគម ។ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានធ្វើឱ្យរឹតតែខ្លាំងឡើងនៅវៀតណាម ជាពិសេសកំឡុង និងក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ក៏ប៉ុន្តែការបះឡើងទាំងអស់ និងការតស៊ូប៉ុនប៉ងបានបរាជ័យដើម្បីទទួលបាននូវសម្បទានណាមួយពីពួកអ្នកត្រួតត្រាជាតិបារាំង ។

សង្គ្រាមបារាំង-សៀម (១៨៩៣)[កែប្រែ]

កងទ័ពសៀមនៅក្នុងទឹកដីជម្លោះលាវ ​នៅឆ្នាំ១៨៩៣ ។

ការប៉ះទង្គិចទឹកដីនៅក្នុងទៀបកោះឥណ្ឌូចិន (ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន) ចំពោះការវាតទីរបស់ឥណ្ឌូចិននៃបារាំងដែលនាំទៅដល់សង្គ្រាមបារាំង-សៀម១៨៩៣ ។ នៅឆ្នាំ១៨៩៣ ពួកអាជ្ញាធរបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនបានប្រើជម្លោះព្រំដែន ដែលបានបន្តដោយឧប្បត្តិហេតុនាវាប៉ាក់ណាម បង្កបង្កើតជាវិបត្តិមួយ ។ ទូកប្រដាប់កាំភ្លើងបារាំងជាច្រើនបានបង្ហាញខ្លួននៅបាងកក និងបានទាមទារអោយមានការប្រគល់ទឹកដីលាវនៅខាងកើតមេគង្គ ។ ព្រះចៅចុល្លាង្ករណ៍បានអំពាវនាវអោយពួកប៊្រីតធិឝ ក៏ប៉ុន្តែរដ្ឋមន្ត្រីប៊្រីតធិឝបានទូលស្ដេចអង្គនេះទទួលយល់ព្រមលើល័ក្ខខ័ណ្ឌអ្វីក៏ដោយអោយតែទ្រង់អាចទទួលបាន ហើយថាទ្រង់គ្មានជម្រើសទេ ក៏ប៉ុន្តែត្រូវតែធ្វើតាម ។ កាយវិការតែមួយគត់របស់ប៊្រីតថេនគឺជាកិច្ចព្រមព្រៀងមួយជាមួយបារាំងដែលធានាបូរណភាពសៀមទាំងអស់ ។ ក្នុងការដោះដូរ សៀមត្រូវតែបោះបង់ចោលការអះអាងរបស់ខ្លួនទៅលើតំបន់ឝាននៅភូមាភាគឦសានទៅពួកប៊្រីតធិឝ និងប្រគល់លាវអោយទៅបារាំង ។

ការទន្ទ្រានបន្ថែមទៀតលើសៀម (១៩០៤-១៩០៧)[កែប្រែ]

ការកាន់កាប់ត្រាតដោយកងទ័ពបារាំងនៅ​ឆ្នាំ១៩០៤ ។

ពួកបារាំង យ៉ាងណាក៏ដោយ បានបន្តដាក់សម្ពាធសៀម និងនៅឆ្នាំ១៩០៦–១៩០៧ ពួកគេបានបង្កើតវិបត្តិផ្សេងមួយទៀត ។ ពេលនេះ សៀមត្រូវតែព្រមអោយមានការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនូវទឹកដីលើច្រាំងខាងលិចនៃទន្លេមគង្គទល់នឹងហ្លួងព្រះបាង និងជុំវិញចម្ប៉ាស័កនៅភាគខាងត្បូងលាវ នៅកម្ពុជាភាគខាងលិចក៏ដូចគ្នាដែរ ។ បារាំងក៏បានកាន់កាប់ប៉ែកខាងលិចនៃចន្ទបុរីផងដែរ ។ នៅឆ្នាំ១៩០៤ ដើម្បីទទួលបានចន្ទបុរីត្រឡប់មកវិញ សៀមត្រូវតែប្រគល់ត្រាតមកអោយសហភាពឥណ្ឌូចិនវិញ ។ ត្រាតបានក្លាយជាប៉ែកនៃស្រុកថៃវិញនៅថ្ងៃ ២៣មីនា ១៩០៦ នៅក្នុងការដោះដូរតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងកើតទន្លេមេគង្គ ដូចជាបាត់ដំបង សៀមនគរ (សៀមរាប) និងស៊ីសុផុន (សិរីសោភ័ណ) ។

ឥណ្ឌូចិននៃបារាំងនៅឆ្នាំ១៩១៣ ។

នៅទសវត្ស១៩៣០ សៀមបានភ្ជាប់បារាំងក្នុងការជជែកពិភាក្សាជាបន្តបន្ទាប់ដោយផ្ដោតការធ្វើបិតុភូមិនិវត្តន៍នៃខេត្តសៀមដែលបានកាន់កាប់​ដោយពួកបារាំងមកវិញ ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៨ ក្រោមរដ្ឋការរណសិរ្សប្រជាមានិតនៅប៉ារីស បារាំងបានយល់ព្រមធ្វើបិតុភូមិនិវត្តន៍អង្គរវត្ត អង្គរធំ សៀមរាប សៀមប៉ាង និងសមាគតខេត្តជាច្រើន (ប្រហែល១៣) ទៅសៀមវិញ ។ ខណៈពេលនោះ សៀមក៏បានក្ដោបក្ដាប់អំណាចលើតំបន់ទាំងនោះ ក្នុងការប្រមើលទុកជាមុននៃសន្ធិសញ្ញានៅពេលខាងមុខ ។ ពួកហត្ថលេខីមកពីប្រទេសនីមួយៗត្រូវបានបញ្ជូនទៅតូក្យូដើម្បីចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញានេះដែលធ្វើបិតុភូមិនិវត្តន៍ខេត្តដែលបាន​បាត់បង់មកវិញ ។

គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម[កែប្រែ]

ថ្ងៃ ១០កុម្ភៈ ១៩៣០ មានការបះឡើងដោយពួកទាហានយួននៅក្នុងយោធភូមិអៀនបៃរបស់កងទ័ពអាណានិគមបារាំង។ សង្កុបកម្មអៀនបៃត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយវៀតណាមខ្វឿកជឹនដាង (វ.ណ.ខ.ជ.ដ.)។ វ.ណ.ខ.ជ.ដ.គឺជាគណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម ។ ការវាយប្រហារគឺជាចលាចលដ៏ធំបំផុតបង្កឡើងដោយចលនាស្ដាររាជាធិបតេយ្យនិយមកឹនវឿងនៅចុងសតវត្សទី១៩។ បំណងនៃការបះបោរនេះដើម្បីជម្រុញការបះឡើងកាន់តែធំឡើងចំណោមប្រជានុរាស្ត្រទូទៅក្នុងការប៉ុនប៉ងដើម្បីផ្ដួលរំលំ​អាជ្ញាធរអាណានិគម។ វ.ណ.ខ.ជ.ដ.បានប៉ុនប៉ងជាមុនដើម្បីភ្ជាប់ចូលក្នុងសកម្មភាពលួចលាក់ដើម្បីធ្វើអោយអន្តរាយដល់ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ក៏ប៉ុន្តែការបង្កើនការពិនិត្យពិច័យរបស់បារាំងលើសកម្មភាពពួកគេបាននាំក្រុមពួកមេដឹកនាំមានការប្រថុយក្នុងការបង្កើតអោយមាន​ការវាយប្រហារយោធាទ្រង់ទ្រាយធំនៅដីសណ្ដទន្លេក្រហមនៅភាគខាងជើងវៀតណាម។

សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ (១៩៤០-១៩៤១)[កែប្រែ]

កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ថៃបានឆ្លៀតឱកាសនៃភាពទន់ខ្សោយរបស់បារាំងដើម្បីប្រកាសឡើងវិញនូវទឹកដីដែលបានបាត់បង់ពីមុន ដែលអោយផលជាសង្គ្រាមបារាំង-ថៃរវាងខែ តុលា ១៩៤០ និង ៩ឧសភា ១៩៤១ ។ កងកម្លាំងថៃជាទូទៅបានច្បាំងបានល្អនៅលើដី ក៏ប៉ុន្តែវត្ថុវិស័យនានានៅក្នុងសង្គ្រាមនៅមានកំណត់ ។ នៅខែមករា កងទ័ពជើងទឹកបារាំងវិចឈីបានវាយអោយកងទ័ពជើងទឹកថៃបរាជ័យក្នុងសមរភូមិកោះឆាង ។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅខែឧសភានៅក្នុងមេគំនិតរបស់ជប៉ុន ជាមួយគ្នាពួកបារាំងបានបង្ខំចិត្តយល់ព្រមប្រគល់ផលប្រយោជន៍ទឹកដីអោយថៃ ។

សង្គ្រាមលោកលើកទី២[កែប្រែ]

នៅខែកញ្ញា ១៩៤០ កំឡុងសង្គ្រាមសង្គ្រាមលោកលើកទី២ របបបារាំងវិចឈីដែលបង្កើតថ្មីបានអនុញ្ញាតដល់ការទាមទាររបស់ជប៉ុនដើម្បីនាំទ័ពចូលតុងកឹងជាមួយការលុកលុយសហភាពឥណ្ឌូចិន (រឺ បេសនកម្មវៀតណាម) ។ នេះបានអនុញ្ញាតអោយជប៉ុនចូលយ៉ាងស្រួលទៅចិនក្នុងសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរទល់នឺងកងកម្លាំងរបស់ជាំង-ជាឝ៊ឺ ក៏ប៉ុន្តែវាក៏ជាផ្នែកនៃយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ជប៉ុនសម្រាប់វិជិតរាជ្យលើមណ្ឌលសហវិបុលភាពមហាអាស៊ីខាងកើត

ថៃបានឆ្លៀតឱកាសនៃភាពទន់ខ្សោយដើម្បីប្រកាសទឹកដីដែលបានបាត់ពីមុនឡើងវិញ ដែលហុចលទ្ធផលជាសង្គ្រាមបារាំង-ថៃរវាងខែតុលា ១៩៤០ និង៩ឧសភា ១៩៤១ ។

នៅថ្ងៃ ៩មីនា ១៩៤៥ ដោយបារាំងបានរំដោះ អាល្លឺម៉ង់ដកទ័ពថយ ហើយសហរដ្ឋបានចម្រើនឡើងនៅប៉ាស៊ីហ៊្វិក ជប៉ុនក៏បានសម្រេចចិត្តដណ្ដើមយកការគ្រប់គ្រងឥណ្ឌូចិនទាំងស្រុង ។ ពួកជប៉ុនក៏បានផ្ដើមយុទ្ធនាការសហភាពឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ ។ ពួកជប៉ុនបានរក្សាអំណាចនៅឥណ្ឌូចិនរហូតដល់ព័ត៌មាននៃការចុះចាញ់របស់រដ្ឋាភិបាលរបស់ខ្លួនបានមកដល់ក្នុងខែសីហា ។

សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ[កែប្រែ]

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនេះ បារាំងបានធ្វើញត្តិសម្រាប់មោឃភាពនៃសន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម១៩៣៨ ហើយប៉ុនប៉ងដើម្បីអះអាងខ្លួនក្នុងតំបន់ឡើងវិញ ប៉ុន្តែក៏បានផ្ទុះឡើងការប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយពួកវៀតមិញ ក្រុមចម្រុះមួយនៃពួកអ្នកជាតិនិយមកុម្មុយនិស្តនិងយួនក្រោមការដឹកនាំរបស់អ្នកប្រឆាំងដែលអប់រំដោយបារាំងហូ-ជីមិញ ។ កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ សហរដ្ឋបានគាំទ្រដល់ពួកវៀតមិញក្នុងការតស៊ូប្រឆាំងនឹងពួកជប៉ុន ក្រុមនេះបានស្ថិតនៅគ្រប់គ្រងនៅជនបទតាំងតែពីពួកបារាំងបានផ្ដល់មធ្យោបាយនៅខែ មីនា ១៩៤៥ ។

ប្រធានាធិបតីអាមេរិករូសឹវាំលថ៍ និងឧត្តមសេនីយ៍ស្ទិលវាំល បានបង្កើតវាជាឯកជនយ៉ាងចចេសដោយជាក់ច្បាស់ថាពួកបារាំងមិនទទួលបានសហភាពឥណ្ឌូចិនវិញទេ (សម័យទំនើប វៀតណាម កម្ពុជា និងលាវ) បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនេះបានចប់ ។ រូសឹវាំលថ៍បានប្រគល់អោយជាំង-ជាឝ៊ឺនូវឥណ្ឌូចិនទាំងមូលត្រូវបានដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចិន ។ គេនិយាយថា ជាំង-ជាឝ៊ឺបានឆ្លើយតប:"ក្រោមការដឹកនាំគ្មានលក្ខខណ្ឌ!" ។[៤]

ក្រោយសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពចិន២០០០០០នាក់ក្រោមការដឹកនាំឧត្តមសេនីយ៍លូ-ហានបានបញ្ជូនទៅដោយជាំង-ជាឝ៊ឺលុកលុយឥណ្ឌូចិនខាងជើង ភាគខាងជើងនៃខ្សែស្របទី១៦ដើម្បីទទួលយកអោយបានការចុះចាញ់នៃកងទ័ពកំពុងតែកាន់កាប់របស់ជប៉ុន ហើយដែលសេសសល់នៅទីនោះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៦ ។[៥] ពួកចិនបានប្រើប្រាស់វ.ណ.ខ.ជ.ដ. សាខានៅវៀតណាមនៃគណបក្សជាតិនិយមចិន (គ័រមិនតាង) ដើម្បីបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅឥណ្ឌូចិន និងដាក់សម្ពាធលើពួកអ្នកប្រឆាំងជំទាស់ខ្លួន ។[៦] ជាំង-ជាឝ៊ឺបានគំរាមពួកបារាំងជាមួយសង្គ្រាមដោយការឆ្លើយតបការធ្វើកលល្បិចដោយអោយពួកបារាំង និងហូ-ជីមិញប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក ដែលបង្ខំអោយពួកគេមកដល់កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព ហើយនៅខែ កុម្ភៈ ១៩៤៦ លោកក៏បានបង្ខំអោយបារាំងប្រគល់ឱ្យនូវសម្បទានរបស់ខ្លួនទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន ហើយប្រកាសបុព្វសិទ្ធិទឹកដីខាងក្រៅក្នុងការដោះដូរចំពោះការដកទ័ពថយពីឥណ្ឌូចិនភាគខាងជើង និងអនុញ្ញាតអោយកងទ័ពបារាំងកាន់កាប់តំបន់នេះឡើងវិញដែលចាប់ផ្ដើមនៅខែ មីនា ១៩៤៦។[៧][៨][៩][១០]

បន្ទាប់ពីការបញ្ចុះបញ្ចូលអធិរាជបាវ-ដាយដើម្បីអោយព្រះអង្គដាក់រាជ្យតាមសេចក្ដីអនុគ្រោះរបស់ទ្រង់ ថ្ងៃ ២កញ្ញា ១៩៤៥ លោកប្រធានាធិបតីហូបានប្រកាសឯករាជ្យអោយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ។ ក៏ប៉ុន្តែ មុនចុងខែកញ្ញា កម្លាំងនៃពួកទាហានប៊្រីតធិឝ និងបារាំង រួមជាមួយគ្នាក៏បានចាប់បានកងទ័ពជប៉ុន ហើយបានស្ដារការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងឡើងវិញ ។ ការប្រយុទ្ធដ៏ល្វីងជូរចត់បានហុចលទ្ធផលជាសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ លោកហូម្ដងទៀតបានប្រកាសសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យបានឯករាជ្យហើយ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលកម្មុយនិស្តចិនដែលជាសមមិត្ត និងសហភាពសូវៀត ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានបន្តរហូតដល់ខែ ឧសភា ១៩៥៤ នៅពេលនោះ ពួកវៀតមិញបានយកបានជ័យជំនះទាំងស្រុងទល់នឹងកងទ័ពបារាំងនៅសមរភូមិដៀនបៀនភ្វូកដែលនឿយហត់យ៉ាងខ្លាំង ។

ឥណ្ឌូចិននៅឆ្នាំ១៩៥៤ ។

កិច្ចព្រមព្រៀងសឺរណែវ[កែប្រែ]

ថ្ងៃ ២៧ មេសា ១៩៥៤ សន្និសីទសឺណែវបានបង្កើតបានកិច្ចព្រមព្រៀងសឺណែវ ដែលគាំទ្រដល់បូរណភាពទឹកដី និងអធិបតេយ្យភាពនៃឥណ្ឌូចិន ដោយការប្រគល់អោយឥណ្ឌូចិនបានឯករាជ្យពីបារាំង ការប្រកាសការផ្អាកអរិភាព និងការពាក់ព័ន្ធរបស់បរទេសក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងឥណ្ឌូចិន ដោយការគូសបន្ទាត់ភូមិភាគខាងជើងនិងខាងត្បូងដែលក្នុងនោះកងទ័ពដែលប្រឆាំងគ្នាត្រូវដកចេញ ពួកគេបានអនុញ្ញាតអោយមានការបង្រួបបង្រួមលើមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការបោះឆ្នោតសេរីដែលត្រួតពិនិត្យដោយអន្តរជាតិ​ដែលត្រូវប្រព្រឹត្តទៅនៅខែ កក្កដា​ ១៩៥៦ ។ [១] វាក៏បានផ្សះផ្សារជម្លោះដ៏លេចធ្លោមួយចំនួនដែលទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមកូរ៉េដែរ[ត្រូវការអំណះអំណាង] ។ គឺនៅក្នុងសន្និសីទនេះថ្លែងថាបារាំងត្រូវបញ្ឈប់ការអះអាងណាមួយទៅលើទឹកដីក្នុងទៀបកោះឥណ្ឌូចិន (ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន) ។ មិនថាតែស.រ. រឺក៏ វៀតណាមខាងត្បូងទេក៏បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសឺណែវនេះដែរ ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូងលោកជៀមបានច្រានចោលគំនិតនៃការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសដែលបានស្នើក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ ដោយនិយាយថាការបោះឆ្នោតសេរីវាមិនអាចទៅរួចទេនៅភាគខាងជើងកុម្មុយនិស្ត និង ថារដ្ឋាភិបាលលោកមិនត្រូវបានចងភ្ជាប់ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងសឺណែវឡើយ ។

ព្រឹត្តិការណ៍១៩៥៤នេះបានកត់សម្គាល់នូវការផ្ដើមនៃការពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងនៅវៀតណាមដោយសហរដ្ឋដែលនាំទៅដល់​សង្គ្រាមវៀតណាម ។ លាវ និងកម្ពុជាក៏បានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៤ ប៉ុន្តែប្រទេសទាំងពីរក៏ត្រូវបានអូសទាញចូលក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមដែរ ។

សូមមើលផងដែរ[កែប្រែ]


កំណត់[កែប្រែ]

  1. ១,០ ១,១ Kahin, George McTurnin; Lewis, John W. (1967)។ The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam។ Delta Books។  Cite error: Invalid <ref> tag; name "USvietAnalysis" defined multiple times with different content
  2. ២,០ ២,១ ២,២ ថាខ់ខឺរ, ស្ប៉េនសឺរខ. (១៩៩៩) (ស្វែងរកសៀវភៅហ៊្គូខហ្គល)។ វៀតណាម។ សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យឃិនថាខ់គី។ ទំ. ២៩។ ល.ស.ប.អ. 0-8131-0966-3http://books.google.com/books?id=WZry2NaH2_sC&pg=PA29 
  3. ឆាបផាអ៊ុស, អសស្ខឺរ (១៩៩៥) (ស្វែងរកសៀវភៅហ៊្គូខហ្គល)។ ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាមមួយ: ពីហុងបាងដល់ទឺ-ឌឺក។ ក្រុមបោះពុម្ពហ៊្គ្រិនវូដ។ ទំ. ១៩៥។ ល.ស.ប.អ. 0-313-29622-7http://books.google.com/books?id=Jskyi00bspcC 
  4. បាបារ៉ា វ៉ឺតហេម ថាខ់ម៉ឹន (១៩៨៥)។ ក្បួនទ័ពនៃភាពឆ្កួតលីលា: ពីត្រយទៅវៀតណាម។ រែនដឹមហោស, អ៊ិនស៍.។ ទំ. ២៣៥។ ល.ស.ប.អ. 0-345-30823-9http://books.google.com/books?id=v5YlBtzklvQC&pg=PA235&dq=chiang+kai-shek+vietnam+Under+no+circumstances&hl=en&ei=hI4OTZGwIcL98Aasn5iVDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCgQ6AEwAQ#v=onepage&q=chiang%20kai-shek%20vietnam%20Under%20no%20circumstances&f=false។ បានយកមក ២០១០-១១-២៨ 
  5. ឡារី អេច. អែឌ្ឌីងតុន (២០០០)។ សង្គ្រាមរបស់អាមេរិកនៅវៀតណាម: ប្រវត្តិសាស្ត្រនិទានខ្លីៗ។ សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យឥណ្ឌាណា។ ទំ. ៣០។ ល.ស.ប.អ. 0-253-21360-6http://books.google.com/books?id=iF3MG43x--0C&pg=PA30&dq=chiang+kai-shek+vietnam+french+concessions&hl=en&ei=_Y0OTYTpIsL38Aa2_MiwDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CC0Q6AEwAg#v=onepage&q=chiang%20kai-shek%20vietnam%20french%20concessions&f=false។ បានយកមក ២០១០-១១-២៨ 
  6. ភីតថឺរ ណេវីល (២០០៧)។ ប៊្រីតថេននៅវៀតណាម: អោយដំណឹងចំពោះគ្រោះមហន្តរាយ, ១៩៤៥-៦។ សារព័ត៌មានចិត្តវិទ្យា។ ទំ. ១១៩។ ល.ស.ប.អ. 0-415-35848-5http://books.google.com/books?id=o1t8-EjWyrgC&pg=PA119&dq=chiang+kai-shek+vietnam+french+concessions&hl=en&ei=_Y0OTYTpIsL38Aa2_MiwDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=8&ved=0CEUQ6AEwBw#v=onepage&q=chiang%20kai-shek%20vietnam%20french%20concessions&f=false។ បានយកមក ២០១០-១១-២៨ 
  7. វ៉ាន់ ង្វៀនច្វង (២០០៨)។ សោកនាដកម្មនៃសង្គ្រាមវៀតណាម: ការវិភាគរបស់មន្ត្រីវៀតណាមខាងត្បូង។ ម៉ខ់ផ្វារលែនដ៍។ ទំ. ២១។ ល.ស.ប.អ. 0-7864-3285-3http://books.google.com/books?id=pVNaoUu7veUC&pg=PA21&dq=chiang+kai-shek+vietnam+french+concessions&hl=en&ei=_Y0OTYTpIsL38Aa2_MiwDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CEoQ6AEwCA#v=onepage&q=chiang%20kai-shek%20vietnam%20french%20concessions&f=false។ បានយកមក ២០១០-១១-២៨ 
  8. ស្តេន តុនណេស្សុន (២០១០)។ វៀតណាម១៩៤៦: សង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមយ៉ាងម៉េច។ សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ។ ទំ. ៤១។ ល.ស.ប.អ. 0-520-25602-6http://books.google.com/books?id=1I4HOcmE4XQC&pg=PA41&dq=chiang+kai-shek+vietnam+french+concessions&hl=en&ei=_Y0OTYTpIsL38Aa2_MiwDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CCgQ6AEwAQ#v=onepage&q=chiang%20kai-shek%20vietnam%20french%20concessions&f=false។ បានយកមក ២០១០-១១-២៨ 
  9. អេលីហ្សាបេត ចេន អឺរ្រីងតុន (១៩៩០)។ សង្គ្រាមវៀតណាមតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ: រៀបរៀងដោយអេលីហ្សាបេត ចេន អឺរ្រីងតុន និងប៊ីជេស៊ី ម៉ខ់ខឺចឆឺរ។ ក្រុមបោះពុម្ពហ៊្គ្រីនវូដ។ ទំ. ៦៣។ ល.ស.ប.អ. 0-275-93560-4http://books.google.com/books?id=yQGqQ3LmExwC&pg=PA63&dq=chiang+kai-shek+vietnam+french+concessions&hl=en&ei=_Y0OTYTpIsL38Aa2_MiwDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDIQ6AEwAw#v=onepage&q=chiang%20kai-shek%20vietnam%20french%20concessions&f=false។ បានយកមក ២០១០-១១-២៨ 
  10. "គ្រាប់ពូជនៃជម្លោះសង្គ្រាមវៀតណាម ១៩៤៥ - ១៩៦០"។ កន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ ១៩៩៩http://www.historyplace.com/unitedstates/vietnam/index-1945.html។ បានយកមក ២០១០-១២-២៨ 

ឯកសារយោង[កែប្រែ]

  • Brocheux, Pierre, and Daniel Hemery. Indochina: An Ambiguous Colonization, 1858–1954 (University of California Press; 2010) 490 pages; a history of French Indochina.
  • ឈែនដ្លឺរ, ឌែវីដ (២០០៧)។ ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃកម្ពុជា (រ.រ.ទី៤ រ.រ.)។ បោលដឺរ, ខូឡូរ៉ាដូ:: សារព័ត៌មានវ៉ិស្ថ៍វ្យូ។ ល.ស.ប.អ. 0-8133-4363-1 
  • ឌូខឺរ, វីល្លៀម (១៩៧៦)។ ការក្រោកឡើងនៃជាតិនិយមនៅវៀតណាម ១៩០០-១៩៤១។ អ៊ិថឹខា ញូវយ៉ក: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាខរនាំល។ ល.ស.ប.អ. 0-8014-0951-9 
  • អឹដវ៉ឺដស៍, ផឹននី (២០០៧)។ កាំបូជ: វប្បកម្មនៃប្រទេសជាតិមួយ, ១៨៦០–១៩៤៥។ ហូណូលូលូ: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យហាវ៉ៃ។ ល.ស.ប.អ. 0-8248-2923-9 
  • អេវ៉ិន្ស៍, ហ្គ្រាន្ថ៍ (២០០២)។ ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវខ្លីមួយ។ សំបុកក្អែក អូស្ត្រាលី: អ៊ាំលឡឹន និង អន់វិន។ ល.អ.ស.អ. B000MBU21O 
  • ម៉ារ, ឌែវីដ (១៩៧១)។ ប្រតិអាណានិគមនិយមវៀតណាម ១៨៨៥–១៩២៥។ បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ។ ល.ស.ប.អ. 0-520-01813-3 
  • ម៉ារ, ឌែវីដ (១៩៨២)។ ប្រពៃណីវៀតណាមលើការកាត់ក្ដី ១៩២០–១៩៤៥។ បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ។ ល.ស.ប.អ. 0-520-04180-1 
  • ម៉ារ, ឌែវីដ (១៩៩៥)។ វៀតណាម១៩៤៥: ដំណើរស្វែងរកអំណាច។ បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ។ ល.ស.ប.អ. 0-520-07833-0 
  • ម៉ខ់លីអុដ, ម៉ាខ (១៩៩១)។ ការឆ្លើយតបវៀតណាមចំពោះអន្តរាគមន៍បារាំង ១៨៦២–១៨៧៤។ ញូយ៉ក: ភ្រែកហ្គឺរ។ ល.ស.ប.អ. 0-275-93562-0 
  • មួររ៉េយ, ម៉ាទីន ជែ. (១៩៨០)។ ការរីកចម្រើននៃមូលធននិយមនៅឥណ្ឌូចិនអាណានិគម (១៨៧០–១៩៤០)។ បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ។ ល.ស.ប.អ. 0-520-04000-7 
  • អសស្ប៊ាន់, មិលថឹន (១៩៦៩)។ វត្តមានបារាំងនៅឥណ្ឌូចិននិងកម្ពុជា: ការគ្រប់គ្រង និង ការឆ្លើយតប (១៨៥៩-១៩០៥)។ អ៊ិថឹខា ញូវយ៉ក: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខនាំល។ ល.អ.ស.អ. B000K13QGO 
  • Perkins, Mandaley (2006). Hanoi, Adieu: A bittersweet memoir of French Indochina, Sydney, Harper Perennial, ISBN 978-0-7322-8197-7, ISBN 0-7322-8197-0
  • ស្ទួត-ផ្វខ់, ម៉ាទីន (១៩៩៧)។ ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃលាវ។ ខាំប៊្រីជ ស.រាជ.: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខាំប៊្រីជ។ ល.ស.ប.អ. 0-521-59235-6 
  • ថាលលិង, និខូឡឹស (២០០១)។ ចក្រពត្តិនិយមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍: "ដំណាក់កាលមួយឆាប់រហ័ស កន្លងទៅ"។ ឡុងដុង និង ញូវយ៉ក: រ៉ោតថ្លិច។ ល.ស.ប.អ. 0-415-23289-9 
  • ធូល្លី, ចន (២០០៣)។ បារាំងនៅមេគង្គ: ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃអាណាព្យាបាលនៅកម្ពុជា ១៨៦៣–១៩៥៣។ ឡាន់ហ៊ែម, ម៉ារីលែនដ៍: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យអាមេរិក។ ល.ស.ប.អ. 0-7618-2431-6 
  • វូដសាយដ៍, អាឡិចស៊ែនដឺរ (១៩៧៦)។ សហគមន៍ និង បដិវត្តន៍នៅវៀតណាមទំនើប។ បុស្តុន: ហោតថឹន មីផ្វភ្វ្លីន។ ល.ស.ប.អ. 0-395-20367-8 
  • ហ៊្សីណូមែន, ភីតថឺរ (២០០១)។ បាស្ទីលអាណានិគម: ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃការដាក់គុកនៅវៀតណាម ១៨៦២–១៩៤០។ បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ។ ល.ស.ប.អ. 0-520-22412-4