សហភាពឥណ្ឌូចិន

ពីវិគីភីឌា
Jump to navigation Jump to search
សហភាពឥណ្ឌូចិន

Indochinese Federation (ភាសាអង់គ្លេស)
Fédération indochinoise (ភាសាបារាំង)
Liên bang Đông Dương (ភាសាវៀតណាម)
ສຫພັນອິນດູຈີນ (ភាសាលាវ)
១៨៨៧–១៩៤៥
១៩៤៥–១៩៥៤
Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg
Flag
Emblem of the Gouvernement général de l'Indochine.svg
វរលញ្ចករ
បទភ្លេង: 
"La Marseillaise"
French indochina map.png
ត្រួយចេក: សហភាពឥណ្ឌូចិន
ប្រផេះចាស់: ទឹកដីអាណានិគមបារាំងផ្សេងៗទៀត
ប្រផេះក្រមៅ: បារាំង
ស្ថានភាព{{#if:សហព័ន្ធនៃដែនដីអាណានិគមបារាំង |សហព័ន្ធនៃដែនដីអាណានិគមបារាំង |Fief of French Empire
ធានី
ភាសាទូទៅ ភាសាបារាំង (ជាផ្លូវការ)
សាសនា
រដ្ឋាភិបាលសហព័ន្ធបារាំង
ឧត្តមសេនីយ៍អភិបាល 
▪ ១៨៨៧-១៨៨៨ (ដំបូង)
អឺនេស ខនស្តេន
១៩៥៥-១៩៥៦ (ចុងក្រោយ)
ហេនរី ហរប៉េណត[lower-alpha ១]
សម័យកាលប្រវត្តិសាស្រ្តចក្រពត្តិនិយមថ្មី
ការបង្កើត
១៧ តុលា ១៨៨៧
▪ បូកបញ្ចូលប្រទេសលាវ
៣ តុលា ១៨៩៣
▪ បូកបញ្ចូលតំបន់ក្វាង់ស៊ូវ៉ាន់(ចិន)
៥ មករា ១៩០០
២២ កញ្ញា ១៩៤០ – ២៦ កញ្ញា ១៩៤០
តុលា ១៩៤០–៩ ឧសភា ១៩៤១
៩ មីនា ១៩៤៥ – ១៥ ឧសភា ១៩៤៥
▪ ការរំលាយចោលជាលើកដំបូង
១៥ ឧសភា ១៩៤៥
▪ ការរំលាយចោលជាលើកទីពីរ
២១ កក្កដា ១៩៥៤
ផ្ទៃដី
១៩៣៥៧៣៧០០០ គ.ម (២៨៥០០០ ម៉ាយ ក.)
ប្រជាជន
▪ ១៩៣៥
២១,៥៩៩,៥៨២
រូបិយបណ្ណFrench Indochinese piastre
Preceded by
Succeeded by
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
ចក្រភពវៀតណាម
លាវឥស្សរ៉ា
កូសាំងស៊ីនបារាំង
រាជវង្សង្វៀន
កម្ពុជាក្រោយការត្រួតត្រារបស់បារាំង
អាណាចក្រហ្លួងព្រះបាំង
អាណាចក្រចម៉្បាស័ក
អាណាចក្ររតនកោសិន្ទ្រ៍
រាជវង្សឈិង
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
ចក្រភពយួន
លាវឥស្សរ៉ា
វៀតណាមខាងជើង
រដ្ឋាភិបាលបណ្តោអាសន្នកណ្តាលនៃរដ្ឋវៀតណាម
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
ព្រះរាជាណាចក្រឡាវ
សាធារណរដ្ឋចិន
ថៃ
ឥឡូវជាផ្នែកនៃ
Indochina in 1891 (from Le Monde illustré).
1. Panorama of Lac-Kaï.
2. Yun-nan, in the quay of Hanoi.
3. Flooded street of Hanoi.
4. Landing stage of Hanoi

សហភាពឥណ្ឌូចិន រឺ ឥណ្ឌូចិននៃបារាំង (បារាំងIndochine française; អង់គ្លេសFrench Indochina, យួនLiên bang Đông Dương) គឺជាផ្នែកនៃចក្រភពអាណានិគមបារាំងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ សហព័ន្ធនៃតំបន់វៀតណាមទាំងបី តុងកឹង (ជើង) អណ្ណាម (កណ្ដាល) និងកូសាំងស៊ីន (ត្បូង) ដូចគ្នាដែរ កម្ពុជា ត្រូវបានបង្កើតនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ។

លាវត្រូវបានបញ្ចូលនៅឆ្នាំ១៨៩៣ និងគ័ងចូវវ៉ាន់នៅឆ្នាំ១៩០០ ។ រដ្ឋធានីនេះត្រូវបានរើពីសៃហ្គន (នៅកូសាំងស៊ីន) ទៅ ហាណូយ (តុងកឹង) នៅឆ្នាំ១៩០២ ។ កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ អាណានិគមត្រូវបានត្រួតត្រាដោយបារាំងវិចឈី និងក្រោមការកាន់កាប់របស់ជប៉ុន ។ ការនាំអាទិ៍ខែឧសភា ១៩៤១ ពួកវៀតមិញ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តដែលដឹកនាំដោយហូ-ជីមិញ បានចាប់ផ្ដើមការបះបោរប្រឆាំងនឹងការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ

នៅសៃហ្គន រដ្ឋវៀតណាមប្រឆាំងកុម្មុយនិស្ត ដែលដឹកនាំដោយអតីតអធិរាជបាវ-ដាយ បានទទួលឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៤៩ ។ បន្តបន្ទាប់ពីកិច្ចសម្រុះសម្រួលសឺណែវ១៩៥៤ ពួកវៀតមិញបានក្លាយជារដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើង ទោះបីជារដ្ឋាភិបាលបាវ-ដាយបានបន្តគ្រប់គ្រងនៅវៀតណាមខាងត្បូងក៏ដោយ ។

អន្តរាគមន៍បារាំងលើកទីមួយ[កែប្រែ]

ព្រះឆាយាល័ក្ខនៃព្រះរាជបុត្រស្នងរាជ្យង្វៀន-ភ្វូខខាញនៅបារាំង ១៧៨៧។

ទំនាក់ទំនងបារាំង-វៀតណាមបានចាប់ផ្ដើមដូចគ្នានៅដើមសតវត្សទី១៧ជាមួយបេសកកម្មនៃពួកយេស៊ូ លោកឪពុកអេឡិចសង់ដ្រឺ-ដឺ-ហ្រូដ ។ នៅពេលនោះ វៀតណាមក៏ទើបតែបានចាប់ផ្ដើមកាន់កាប់ដីសណ្ដមេគង្គ អតីតទឹកដីនៃរាជាណាចក្រឥណ្ឌូបនីយកម្មចាម្ប៉ាដែលពួកគេបានវាយឱ្យចាញ់នៅឆ្នាំ១៤៧១ ។[១] ការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់អឺរ៉ុបនៅវៀតណាមត្រូវកំណត់ត្រឹមតែដើម្បីជួញដូរកំឡុងសតវត្សទី១៨ ។ ក្នុងឆ្នាំ១៧៨៧ លោកភីញូ-ដឺ-បឺហ្រេន គឺជាបព្វជិតកាតូលិកជាតិបារាំង បានដាក់ញ្ញត្តិអោយរដ្ឋាភិបាលបារាំង និងបានរៀបចំពួកកងទ័ពស្ម័គ្រចិត្តបារាំងដើម្បីជួយង្វៀន-អាញ់ក្នុងការដណ្ដើមដែនដីគ្រួសាររបស់ទ្រង់ដែលបាត់បង់មកវិញពីពួកតៃសឺន។ លោកភីញូបានស្លាប់នៅវៀតណាម កងទ័ពរបស់លោកបានប្រយុទ្ធបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៨០២ក្នុងកិច្ចសង្គ្រោះរបស់បារាំងដល់ង្វៀនអាញ់

បារាំងបានជាប់ពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងនៅវៀតណាមនៅសតវត្សទី១៩ ដោយការការពារកិច្ចការរបស់សង្គមបេសកកម្មបរទេសប៉ារីសនៅក្នុងប្រទេសនេះជារឿយៗត្រូវបង្ហាញថាជាយុត្តិកម្ម។ ចំណែកខ្លួនឯងវិញ រាជវង្សង្វៀនបានឃើញថាពួកសាសនទូតបានកើនឡើងជាការគំរាមកំហែងខាងនយោបាយ ពួកស្រីពេស្យា ជាឧទាហរណ៍ បក្សពួកក្រុមដែលមានឥទ្ធិពលក្នុងប្រព័ន្ធរាជវង្សនេះ បានភ័យខ្លាចស្ថានភាពរបស់ខ្លួនក្នុងសង្គមមួយដែលរងឥទ្ធិពលដោយការទទូចឱ្យមានឯកពន្ធភាព ។

នៅឆ្នាំ១៨៥៨ សម័យនៃការបង្រួបបង្រួមដ៏ខ្លីក្រោមរាជវង្សង្វៀនបានបញ្ចប់ជាមួយការវាយប្រហារយ៉ាងជោគជ័យលើដាណាងដោយឧត្តមនាវីឯកបារាំង​ឆាឡឹស-រីហ៊្គោល-ដឺ-ហ្សេណូលី​ក្រោម​រាជ​បញ្ជា​នៃណាប៉ូឡេអុងទី៣ ។ បេសកកម្មរបស់អ្នកការទូតឆាឡឹស-ដឺ-ម៉ុងទីញីដែលបានបរាជ័យហើយ បេសកកម្មរបស់លោកហ្សេណូលីត្រូវបញ្ឈប់ឱ្យបានការប៉ុនប៉ងបណ្ដេញចេញពួកសាសនទូតកាតូលិក។ បញ្ជារបស់លោកត្រូវបញ្ឈប់ការធ្វើទុកបុកម្នេញពួកសាសនទូត និងអះអាងអោយច្បាស់ថាការផ្សាយជំនឿគ្មានការបង្អាក់រារាំងទេ។[២] នៅខែកញ្ញា សំពៅប្រដាប់ដោយកាំភ្លើងបារាំង១៤គ្រឿង មានមនុស្ស៣០០០នាក់ និងកងទ័ពភ្វីលីពីន៣០០នាក់ដែលបានផ្ដល់ដោយពួកអេស្ប៉ាញ[៣] បានវាយប្រហារកំពង់ផែធូហ្រាន (សម័យបច្ចុប្បន្នដាណាង) ដែលបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងដំណំ ហើយក៏បានកាន់កាប់ទីក្រុងទៅ។ បន្ទាប់ពីពីរបីខែ លោករីហ៊្គោលត្រូវតែចាកចេញពីទីក្រុងនេះដោយសារតែបញ្ហាគ្រឿងផ្គត់ផ្គង់ និងជំងឺ ។[២]

ដោយការចេញក្ដោងទៅខាងត្បូង លោកដឺ-ហ្សេណូលីក្រោយមកក៏កាន់កាប់បានទីក្រុងដែលមានការពារខ្សត់ខ្សោយ សៃហ្គន រឺ ព្រៃនគរ (សម័យបច្ចុប្បន្នទីក្រុងហូជីមិញ) នៅថ្ងៃ​១៨ កុម្ភៈ ១៨៥៩។ ថ្ងៃ ១៣ ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​មេសា ១៨៦២ រដ្ឋាភិបាលយួនត្រូវបានបង្ខំអោយផ្ទេរទឹកដី បៀនវ៉ា (កំពង់ស្រកាត្រី), យ៉ាឌិញ (ឧកញ៉ាឌិន) និងឌិញទឿង (មេ-ស)ទៅឱ្យបារាំង។ លោកដឺ-ហ្សេណូលីត្រូវបានគេរិះគន់ចំពោះសកម្មភាពរបស់លោក និងត្រូវបានជំនួសមកវិញដោយលោកឧត្តមនាវីឯកប៉ាហ្សឹ នៅខែវិច្ឆិកា ១៨៥៩ ដោយមានការណែនាំដើម្បីអោយទទួលបានសន្ធិសញ្ញាការពារជំនឿកាតូលិកនៅវៀតណាម ប៉ុន្តែមិនមែនព្យាយាមមកយកចំណេញខាងទឹកដីនោះទេ ។ [២] យ៉ាងណាក៏ដោយ គោលនយោបាយបារាំងបួនឆ្នាំក្រោយមកគឺមើលឃើញថាផ្ទុយស្រឡះ ទឹកដីបារាំងនៅវៀតនាមបានបន្តប្រមូលបានច្រើនឡើងៗ។ នៅឆ្នាំ១៨៦២ បារាំងបានទទួលបានសម្បទានពីអធិរាជទឺ-ឌឺក ដែលប្រគល់កំពង់ផែសន្ធិសញ្ញបីនៅអណ្ណាម និងតុងកឹង និងទាំងអស់នៅកូសាំងស៊ីន ជាចុងក្រោយក៏ត្រូវបានប្រកាសជាផ្លូវការទឹកដីបារាំងនៅឆ្នាំ១៨៦៤។ នៅឆ្នាំ១៨៦៧ ខេត្តចូវដុក (មាត់ជ្រូក), ហាទៀង (ពាម), វិញឡុង (លង់ហោរ) ត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងទឹកដីដែលគ្រប់គ្រងដោយបារាំង។

នៅឆ្នាំ១៨៦៣ ស្ដេចកម្ពុជា នរោត្តម បានស្នើឱ្យមានការបង្កើតអាណាព្យាបាលបារាំងលើប្រទេសរបស់ទ្រង់។ នៅឆ្នាំ១៨៦៧ សៀម (ថៃទំនើប) បានប្រកាសអធិរាជភាពលើកម្ពុជានិងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការអាណាព្យាបាលបារាំង១៨៦៣ ក្នុងការដោះដូរការគ្រប់គ្រងខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាបដែលជាផ្លូវការបានក្លាយជាផ្នែកនៃប្រទេសថៃ (ខេត្តទាំងនេះត្រូវបានប្រគល់ត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញដោយសន្ធិសញ្ញារវាងបារាំង និងសៀមនៅឆ្នាំ១៩០៦)។

ការបង្កើតឡើងសហភាពឥណ្ឌូចិន[កែប្រែ]

ទ័ពថ្មើជើងឆ្មាំសមុទ្របារាំងនៅតុងកឹង ១៨៨៤
ការវាតទីសហភាពឥណ្ឌូចិន (ជាពណ៌ខៀវ) ។

បារាំងបានទទួលបានការគ្រប់គ្រងលើវៀតណាមខាងជើងបន្តបន្ទាប់ពីជ័យជំនះរបស់ខ្លួនលើចិនក្នុងសង្គ្រាមចិន-បារាំង (១៨៨៤-១៨៨៥) ។ ឥណ្ឌូចិននៃបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៨៨៧ ចាប់ពីអណ្ណាម តុងកឹង កូសាំងស៊ីន (ដែលរួមគ្នាបង្កើតបានវៀតណាមទំនើប) និងព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា លាវត្រូវបានបញ្ចូលបន្ទាប់ពីសង្គ្រាមបារាំង-សៀម

សហព័ន្ធនេះបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៥៤ ។ ក្នុងអាណាព្យាបាលទាំងបួន ពួកបារាំងជាផ្លូវការបានបន្សល់ទុកពួកអ្នកគ្រប់គ្រងក្នុងអំណាច ដែលគឺជាពួកអធិរាជយួន ព្រះមហាក្សត្រកម្ពុជា និងព្រះមហាក្សត្រហ្លួងព្រះបាង ប៉ុន្តែជាការពិតបានប្រមូលអំណាចទាំងអស់ក្នុងកណ្ដាប់ដៃរបស់ខ្លួន ពួកអ្នកដឹកនាំក្នុងស្រុកគ្រាន់តែដើរតួមានតែឈ្មោះតែប៉ុណ្ណោះ ។

ឧទ្ទាមកម្មយួន[កែប្រែ]

ទ័ពបារាំងបានចូលចតនៅវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៨៥៨ និងនៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៨៨០ ពួកគេបានបង្កើតឡើងអាជីវកម្មក្ដោបក្ដាប់លើតំបន់ភាគខាងជើង ។ ចាប់ពីឆ្នាំ១៨៨៥ ដល់ ១៨៩៥ ផាន់-ឌិញភ្វូងបានដឹកនាំឧទ្ទាមកម្មមួយប្រឆាំងនឹងអំណាចអាណានិគម ។ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានធ្វើឱ្យរឹតតែខ្លាំងឡើងនៅវៀតណាម ជាពិសេសកំឡុង និងក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី១ ក៏ប៉ុន្តែការបះឡើងទាំងអស់ និងការតស៊ូប៉ុនប៉ងបានបរាជ័យដើម្បីទទួលបាននូវសម្បទានណាមួយពីពួកអ្នកត្រួតត្រាជាតិបារាំង ។

សង្គ្រាមបារាំង-សៀម (១៨៩៣)[កែប្រែ]

កងទ័ពសៀមនៅក្នុងទឹកដីជម្លោះលាវ ​នៅឆ្នាំ១៨៩៣ ។

ការប៉ះទង្គិចទឹកដីនៅក្នុងទៀបកោះឥណ្ឌូចិន (ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន) ចំពោះការវាតទីរបស់ឥណ្ឌូចិននៃបារាំងដែលនាំទៅដល់សង្គ្រាមបារាំង-សៀម១៨៩៣ ។ នៅឆ្នាំ១៨៩៣ ពួកអាជ្ញាធរបារាំងនៅឥណ្ឌូចិនបានប្រើជម្លោះព្រំដែន ដែលបានបន្តដោយឧប្បត្តិហេតុនាវាប៉ាក់ណាម បង្កបង្កើតជាវិបត្តិមួយ ។ ទូកប្រដាប់កាំភ្លើងបារាំងជាច្រើនបានបង្ហាញខ្លួននៅបាងកក និងបានទាមទារអោយមានការប្រគល់ទឹកដីលាវនៅខាងកើតមេគង្គ ។ ព្រះចៅចុល្លាង្ករណ៍បានអំពាវនាវអោយពួកប៊្រីតធិឝ ក៏ប៉ុន្តែរដ្ឋមន្ត្រីប៊្រីតធិឝបានទូលស្ដេចអង្គនេះទទួលយល់ព្រមលើល័ក្ខខ័ណ្ឌអ្វីក៏ដោយអោយតែទ្រង់អាចទទួលបាន ហើយថាទ្រង់គ្មានជម្រើសទេ ក៏ប៉ុន្តែត្រូវតែធ្វើតាម ។ កាយវិការតែមួយគត់របស់ប៊្រីតថេនគឺជាកិច្ចព្រមព្រៀងមួយជាមួយបារាំងដែលធានាបូរណភាពសៀមទាំងអស់ ។ ក្នុងការដោះដូរ សៀមត្រូវតែបោះបង់ចោលការអះអាងរបស់ខ្លួនទៅលើតំបន់ឝាននៅភូមាភាគឦសានទៅពួកប៊្រីតធិឝ និងប្រគល់លាវអោយទៅបារាំង ។

ការទន្ទ្រានបន្ថែមទៀតលើសៀម (១៩០៤-១៩០៧)[កែប្រែ]

ការកាន់កាប់ត្រាតដោយកងទ័ពបារាំងនៅ​ឆ្នាំ១៩០៤ ។

ពួកបារាំង យ៉ាងណាក៏ដោយ បានបន្តដាក់សម្ពាធសៀម និងនៅឆ្នាំ១៩០៦–១៩០៧ ពួកគេបានបង្កើតវិបត្តិផ្សេងមួយទៀត ។ ពេលនេះ សៀមត្រូវតែព្រមអោយមានការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងនូវទឹកដីលើច្រាំងខាងលិចនៃទន្លេមគង្គទល់នឹងហ្លួងព្រះបាង និងជុំវិញចម្ប៉ាស័កនៅភាគខាងត្បូងលាវ នៅកម្ពុជាភាគខាងលិចក៏ដូចគ្នាដែរ ។ បារាំងក៏បានកាន់កាប់ប៉ែកខាងលិចនៃចន្ទបុរីផងដែរ ។ នៅឆ្នាំ១៩០៤ ដើម្បីទទួលបានចន្ទបុរីត្រឡប់មកវិញ សៀមត្រូវតែប្រគល់ត្រាតមកអោយសហភាពឥណ្ឌូចិនវិញ ។ ត្រាតបានក្លាយជាប៉ែកនៃស្រុកថៃវិញនៅថ្ងៃ ២៣មីនា ១៩០៦ នៅក្នុងការដោះដូរតំបន់មួយចំនួននៅភាគខាងកើតទន្លេមេគង្គ ដូចជាបាត់ដំបង សៀមនគរ (សៀមរាប) និងស៊ីសុផុន (សិរីសោភ័ណ) ។

ឥណ្ឌូចិននៃបារាំងនៅឆ្នាំ១៩១៣ ។

នៅទសវត្ស១៩៣០ សៀមបានភ្ជាប់បារាំងក្នុងការជជែកពិភាក្សាជាបន្តបន្ទាប់ដោយផ្ដោតការធ្វើបិតុភូមិនិវត្តន៍នៃខេត្តសៀមដែលបានកាន់កាប់​ដោយពួកបារាំងមកវិញ ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៨ ក្រោមរដ្ឋការរណសិរ្សប្រជាមានិតនៅប៉ារីស បារាំងបានយល់ព្រមធ្វើបិតុភូមិនិវត្តន៍អង្គរវត្ត អង្គរធំ សៀមរាប សៀមប៉ាង និងសមាគតខេត្តជាច្រើន (ប្រហែល១៣) ទៅសៀមវិញ ។ ខណៈពេលនោះ សៀមក៏បានក្ដោបក្ដាប់អំណាចលើតំបន់ទាំងនោះ ក្នុងការប្រមើលទុកជាមុននៃសន្ធិសញ្ញានៅពេលខាងមុខ ។ ពួកហត្ថលេខីមកពីប្រទេសនីមួយៗត្រូវបានបញ្ជូនទៅតូក្យូដើម្បីចុះហត្ថលេខាសន្ធិសញ្ញានេះដែលធ្វើបិតុភូមិនិវត្តន៍ខេត្តដែលបាន​បាត់បង់មកវិញ ។

គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម[កែប្រែ]

ថ្ងៃ ១០កុម្ភៈ ១៩៣០ មានការបះឡើងដោយពួកទាហានយួននៅក្នុងយោធភូមិអៀនបៃរបស់កងទ័ពអាណានិគមបារាំង។ សង្កុបកម្មអៀនបៃត្រូវបានឧបត្ថម្ភដោយវៀតណាមខ្វឿកជឹនដាង (វ.ណ.ខ.ជ.ដ.)។ វ.ណ.ខ.ជ.ដ.គឺជាគណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម ។ ការវាយប្រហារគឺជាចលាចលដ៏ធំបំផុតបង្កឡើងដោយចលនាស្ដាររាជាធិបតេយ្យនិយមកឹនវឿងនៅចុងសតវត្សទី១៩។ បំណងនៃការបះបោរនេះដើម្បីជម្រុញការបះឡើងកាន់តែធំឡើងចំណោមប្រជានុរាស្ត្រទូទៅក្នុងការប៉ុនប៉ងដើម្បីផ្ដួលរំលំ​អាជ្ញាធរអាណានិគម។ វ.ណ.ខ.ជ.ដ.បានប៉ុនប៉ងជាមុនដើម្បីភ្ជាប់ចូលក្នុងសកម្មភាពលួចលាក់ដើម្បីធ្វើអោយអន្តរាយដល់ការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង ក៏ប៉ុន្តែការបង្កើនការពិនិត្យពិច័យរបស់បារាំងលើសកម្មភាពពួកគេបាននាំក្រុមពួកមេដឹកនាំមានការប្រថុយក្នុងការបង្កើតអោយមាន​ការវាយប្រហារយោធាទ្រង់ទ្រាយធំនៅដីសណ្ដទន្លេក្រហមនៅភាគខាងជើងវៀតណាម។

សង្គ្រាមបារាំង-ថៃ (១៩៤០-១៩៤១)[កែប្រែ]

កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ថៃបានឆ្លៀតឱកាសនៃភាពទន់ខ្សោយរបស់បារាំងដើម្បីប្រកាសឡើងវិញនូវទឹកដីដែលបានបាត់បង់ពីមុន ដែលអោយផលជាសង្គ្រាមបារាំង-ថៃរវាងខែ តុលា ១៩៤០ និង ៩ឧសភា ១៩៤១ ។ កងកម្លាំងថៃជាទូទៅបានច្បាំងបានល្អនៅលើដី ក៏ប៉ុន្តែវត្ថុវិស័យនានានៅក្នុងសង្គ្រាមនៅមានកំណត់ ។ នៅខែមករា កងទ័ពជើងទឹកបារាំងវិចឈីបានវាយអោយកងទ័ពជើងទឹកថៃបរាជ័យក្នុងសមរភូមិកោះឆាង ។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅខែឧសភានៅក្នុងមេគំនិតរបស់ជប៉ុន ជាមួយគ្នាពួកបារាំងបានបង្ខំចិត្តយល់ព្រមប្រគល់ផលប្រយោជន៍ទឹកដីអោយថៃ ។

សង្គ្រាមលោកលើកទី២[កែប្រែ]

នៅខែកញ្ញា ១៩៤០ កំឡុងសង្គ្រាមសង្គ្រាមលោកលើកទី២ របបបារាំងវិចឈីដែលបង្កើតថ្មីបានអនុញ្ញាតដល់ការទាមទាររបស់ជប៉ុនដើម្បីនាំទ័ពចូលតុងកឹងជាមួយការលុកលុយសហភាពឥណ្ឌូចិន (រឺ បេសនកម្មវៀតណាម) ។ នេះបានអនុញ្ញាតអោយជប៉ុនចូលយ៉ាងស្រួលទៅចិនក្នុងសង្គ្រាមចិន-ជប៉ុនលើកទីពីរទល់នឺងកងកម្លាំងរបស់ជាំង-ជាឝ៊ឺ ក៏ប៉ុន្តែវាក៏ជាផ្នែកនៃយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ជប៉ុនសម្រាប់វិជិតរាជ្យលើមណ្ឌលសហវិបុលភាពមហាអាស៊ីខាងកើត

ថៃបានឆ្លៀតឱកាសនៃភាពទន់ខ្សោយដើម្បីប្រកាសទឹកដីដែលបានបាត់ពីមុនឡើងវិញ ដែលហុចលទ្ធផលជាសង្គ្រាមបារាំង-ថៃរវាងខែតុលា ១៩៤០ និង៩ឧសភា ១៩៤១ ។

នៅថ្ងៃ ៩មីនា ១៩៤៥ ដោយបារាំងបានរំដោះ អាល្លឺម៉ង់ដកទ័ពថយ ហើយសហរដ្ឋបានចម្រើនឡើងនៅប៉ាស៊ីហ៊្វិក ជប៉ុនក៏បានសម្រេចចិត្តដណ្ដើមយកការគ្រប់គ្រងឥណ្ឌូចិនទាំងស្រុង ។ ពួកជប៉ុនក៏បានផ្ដើមយុទ្ធនាការសហភាពឥណ្ឌូចិនលើកទីពីរ ។ ពួកជប៉ុនបានរក្សាអំណាចនៅឥណ្ឌូចិនរហូតដល់ព័ត៌មាននៃការចុះចាញ់របស់រដ្ឋាភិបាលរបស់ខ្លួនបានមកដល់ក្នុងខែសីហា ។

សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ[កែប្រែ]

បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនេះ បារាំងបានធ្វើញត្តិសម្រាប់មោឃភាពនៃសន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម១៩៣៨ ហើយប៉ុនប៉ងដើម្បីអះអាងខ្លួនក្នុងតំបន់ឡើងវិញ ប៉ុន្តែក៏បានផ្ទុះឡើងការប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយពួកវៀតមិញ ក្រុមចម្រុះមួយនៃពួកអ្នកជាតិនិយមកុម្មុយនិស្តនិងយួនក្រោមការដឹកនាំរបស់អ្នកប្រឆាំងដែលអប់រំដោយបារាំងហូ-ជីមិញ ។ កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ សហរដ្ឋបានគាំទ្រដល់ពួកវៀតមិញក្នុងការតស៊ូប្រឆាំងនឹងពួកជប៉ុន ក្រុមនេះបានស្ថិតនៅគ្រប់គ្រងនៅជនបទតាំងតែពីពួកបារាំងបានផ្ដល់មធ្យោបាយនៅខែ មីនា ១៩៤៥ ។

ប្រធានាធិបតីអាមេរិករូសឹវាំលថ៍ និងឧត្តមសេនីយ៍ស្ទិលវាំល បានបង្កើតវាជាឯកជនយ៉ាងចចេសដោយជាក់ច្បាស់ថាពួកបារាំងមិនទទួលបានសហភាពឥណ្ឌូចិនវិញទេ (សម័យទំនើប វៀតណាម កម្ពុជា និងលាវ) បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមនេះបានចប់ ។ រូសឹវាំលថ៍បានប្រគល់អោយជាំង-ជាឝ៊ឺនូវឥណ្ឌូចិនទាំងមូលត្រូវបានដាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ចិន ។ គេនិយាយថា ជាំង-ជាឝ៊ឺបានឆ្លើយតប:"ក្រោមការដឹកនាំគ្មានលក្ខខណ្ឌ!" ។[៤]

ក្រោយសង្គ្រាមនេះ កងទ័ពចិន២០០០០០នាក់ក្រោមការដឹកនាំឧត្តមសេនីយ៍លូ-ហានបានបញ្ជូនទៅដោយជាំង-ជាឝ៊ឺលុកលុយឥណ្ឌូចិនខាងជើង ភាគខាងជើងនៃខ្សែស្របទី១៦ដើម្បីទទួលយកអោយបានការចុះចាញ់នៃកងទ័ពកំពុងតែកាន់កាប់របស់ជប៉ុន ហើយដែលសេសសល់នៅទីនោះរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៦ ។[៥] ពួកចិនបានប្រើប្រាស់វ.ណ.ខ.ជ.ដ. សាខានៅវៀតណាមនៃគណបក្សជាតិនិយមចិន (គ័រមិនតាង) ដើម្បីបង្កើនឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួននៅឥណ្ឌូចិន និងដាក់សម្ពាធលើពួកអ្នកប្រឆាំងជំទាស់ខ្លួន ។[៦] ជាំង-ជាឝ៊ឺបានគំរាមពួកបារាំងជាមួយសង្គ្រាមដោយការឆ្លើយតបការធ្វើកលល្បិចដោយអោយពួកបារាំង និងហូ-ជីមិញប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក ដែលបង្ខំអោយពួកគេមកដល់កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាព ហើយនៅខែ កុម្ភៈ ១៩៤៦ លោកក៏បានបង្ខំអោយបារាំងប្រគល់ឱ្យនូវសម្បទានរបស់ខ្លួនទាំងអស់ក្នុងប្រទេសចិន ហើយប្រកាសបុព្វសិទ្ធិទឹកដីខាងក្រៅក្នុងការដោះដូរចំពោះការដកទ័ពថយពីឥណ្ឌូចិនភាគខាងជើង និងអនុញ្ញាតអោយកងទ័ពបារាំងកាន់កាប់តំបន់នេះឡើងវិញដែលចាប់ផ្ដើមនៅខែ មីនា ១៩៤៦។[៧][៨][៩][១០]

បន្ទាប់ពីការបញ្ចុះបញ្ចូលអធិរាជបាវ-ដាយដើម្បីអោយព្រះអង្គដាក់រាជ្យតាមសេចក្ដីអនុគ្រោះរបស់ទ្រង់ ថ្ងៃ ២កញ្ញា ១៩៤៥ លោកប្រធានាធិបតីហូបានប្រកាសឯករាជ្យអោយសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម ។ ក៏ប៉ុន្តែ មុនចុងខែកញ្ញា កម្លាំងនៃពួកទាហានប៊្រីតធិឝ និងបារាំង រួមជាមួយគ្នាក៏បានចាប់បានកងទ័ពជប៉ុន ហើយបានស្ដារការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងឡើងវិញ ។ ការប្រយុទ្ធដ៏ល្វីងជូរចត់បានហុចលទ្ធផលជាសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ ។ ក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ លោកហូម្ដងទៀតបានប្រកាសសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យបានឯករាជ្យហើយ ដែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋាភិបាលកម្មុយនិស្តចិនដែលជាសមមិត្ត និងសហភាពសូវៀត ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាបានបន្តរហូតដល់ខែ ឧសភា ១៩៥៤ នៅពេលនោះ ពួកវៀតមិញបានយកបានជ័យជំនះទាំងស្រុងទល់នឹងកងទ័ពបារាំងនៅសមរភូមិដៀនបៀនភ្វូកដែលនឿយហត់យ៉ាងខ្លាំង ។

ឥណ្ឌូចិននៅឆ្នាំ១៩៥៤ ។

កិច្ចព្រមព្រៀងសឺរណែវ[កែប្រែ]

ថ្ងៃ ២៧ មេសា ១៩៥៤ សន្និសីទសឺណែវបានបង្កើតបានកិច្ចព្រមព្រៀងសឺណែវ ដែលគាំទ្រដល់បូរណភាពទឹកដី និងអធិបតេយ្យភាពនៃឥណ្ឌូចិន ដោយការប្រគល់អោយឥណ្ឌូចិនបានឯករាជ្យពីបារាំង ការប្រកាសការផ្អាកអរិភាព និងការពាក់ព័ន្ធរបស់បរទេសក្នុងកិច្ចការផ្ទៃក្នុងឥណ្ឌូចិន ដោយការគូសបន្ទាត់ភូមិភាគខាងជើងនិងខាងត្បូងដែលក្នុងនោះកងទ័ពដែលប្រឆាំងគ្នាត្រូវដកចេញ ពួកគេបានអនុញ្ញាតអោយមានការបង្រួបបង្រួមលើមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការបោះឆ្នោតសេរីដែលត្រួតពិនិត្យដោយអន្តរជាតិ​ដែលត្រូវប្រព្រឹត្តទៅនៅខែ កក្កដា​ ១៩៥៦ ។ [១] វាក៏បានផ្សះផ្សារជម្លោះដ៏លេចធ្លោមួយចំនួនដែលទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមកូរ៉េដែរ[ត្រូវការអំណះអំណាង] ។ គឺនៅក្នុងសន្និសីទនេះថ្លែងថាបារាំងត្រូវបញ្ឈប់ការអះអាងណាមួយទៅលើទឹកដីក្នុងទៀបកោះឥណ្ឌូចិន (ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន) ។ មិនថាតែស.រ. រឺក៏ វៀតណាមខាងត្បូងទេក៏បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសឺណែវនេះដែរ ។ មេដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូងលោកជៀមបានច្រានចោលគំនិតនៃការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសដែលបានស្នើក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ ដោយនិយាយថាការបោះឆ្នោតសេរីវាមិនអាចទៅរួចទេនៅភាគខាងជើងកុម្មុយនិស្ត និង ថារដ្ឋាភិបាលលោកមិនត្រូវបានចងភ្ជាប់ដោយកិច្ចព្រមព្រៀងសឺណែវឡើយ ។

ព្រឹត្តិការណ៍១៩៥៤នេះបានកត់សម្គាល់នូវការផ្ដើមនៃការពាក់ព័ន្ធយ៉ាងខ្លាំងនៅវៀតណាមដោយសហរដ្ឋដែលនាំទៅដល់​សង្គ្រាមវៀតណាម ។ លាវ និងកម្ពុជាក៏បានឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៤ ប៉ុន្តែប្រទេសទាំងពីរក៏ត្រូវបានអូសទាញចូលក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមដែរ ។

សូមមើលផងដែរ[កែប្រែ]


កំណត់[កែប្រែ]

  1. ១,០ ១,១ Kahin, George McTurnin (1967). The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam. Delta Books. Unknown parameter |coauthors= ignored (|author= suggested) (help) Cite error: Invalid <ref> tag; name "USvietAnalysis" defined multiple times with different content
  2. ២,០ ២,១ ២,២ ថាខ់ខឺរ, ស្ប៉េនសឺរខ. (១៩៩៩). វៀតណាម (ស្វែងរកសៀវភៅហ៊្គូខហ្គល). សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យឃិនថាខ់គី. pp. ២៩. ISBN 0-8131-0966-3. Check date values in: |year= (help)
  3. ឆាបផាអ៊ុស, អសស្ខឺរ (១៩៩៥). ប្រវត្តិសាស្ត្រវៀតណាមមួយ: ពីហុងបាងដល់ទឺ-ឌឺក (ស្វែងរកសៀវភៅហ៊្គូខហ្គល). ក្រុមបោះពុម្ពហ៊្គ្រិនវូដ. pp. ១៩៥. ISBN 0-313-29622-7. Check date values in: |year= (help)
  4. បាបារ៉ា វ៉ឺតហេម ថាខ់ម៉ឹន (១៩៨៥). ក្បួនទ័ពនៃភាពឆ្កួតលីលា: ពីត្រយទៅវៀតណាម. រែនដឹមហោស, អ៊ិនស៍. p. ២៣៥. ISBN 0-345-30823-9. Retrieved ២០១០-១១-២៨. Check date values in: |accessdate=, |year= (help)
  5. ឡារី អេច. អែឌ្ឌីងតុន (២០០០). សង្គ្រាមរបស់អាមេរិកនៅវៀតណាម: ប្រវត្តិសាស្ត្រនិទានខ្លីៗ. សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យឥណ្ឌាណា. p. ៣០. ISBN 0-253-21360-6. Retrieved ២០១០-១១-២៨. Check date values in: |accessdate=, |year= (help)
  6. ភីតថឺរ ណេវីល (២០០៧). ប៊្រីតថេននៅវៀតណាម: អោយដំណឹងចំពោះគ្រោះមហន្តរាយ, ១៩៤៥-៦. សារព័ត៌មានចិត្តវិទ្យា. p. ១១៩. ISBN 0-415-35848-5. Retrieved ២០១០-១១-២៨. Check date values in: |accessdate=, |year= (help)
  7. វ៉ាន់ ង្វៀនច្វង (២០០៨). សោកនាដកម្មនៃសង្គ្រាមវៀតណាម: ការវិភាគរបស់មន្ត្រីវៀតណាមខាងត្បូង. ម៉ខ់ផ្វារលែនដ៍. p. ២១. ISBN 0-7864-3285-3. Retrieved ២០១០-១១-២៨. Check date values in: |accessdate=, |year= (help)
  8. ស្តេន តុនណេស្សុន (២០១០). វៀតណាម១៩៤៦: សង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមយ៉ាងម៉េច. សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ. p. ៤១. ISBN 0-520-25602-6. Retrieved ២០១០-១១-២៨. Check date values in: |accessdate=, |year= (help)
  9. អេលីហ្សាបេត ចេន អឺរ្រីងតុន (១៩៩០). សង្គ្រាមវៀតណាមតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ: រៀបរៀងដោយអេលីហ្សាបេត ចេន អឺរ្រីងតុន និងប៊ីជេស៊ី ម៉ខ់ខឺចឆឺរ. ក្រុមបោះពុម្ពហ៊្គ្រីនវូដ. p. ៦៣. ISBN 0-275-93560-4. Retrieved ២០១០-១១-២៨. Check date values in: |accessdate=, |year= (help)
  10. "គ្រាប់ពូជនៃជម្លោះសង្គ្រាមវៀតណាម ១៩៤៥ - ១៩៦០". កន្លែងប្រវត្តិសាស្ត្រ. ១៩៩៩. Retrieved ២០១០-១២-២៨. Check date values in: |accessdate=, |year= (help)

ឯកសារយោង[កែប្រែ]

  • Brocheux, Pierre, and Daniel Hemery. Indochina: An Ambiguous Colonization, 1858–1954 (University of California Press; 2010) 490 pages; a history of French Indochina.
  • ឈែនដ្លឺរ, ឌែវីដ (២០០៧). ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃកម្ពុជា (រ.រ.ទី៤ ed.). បោលដឺរ, ខូឡូរ៉ាដូ:: សារព័ត៌មានវ៉ិស្ថ៍វ្យូ. ISBN 0-8133-4363-1. Check date values in: |year= (help)
  • ឌូខឺរ, វីល្លៀម (១៩៧៦). ការក្រោកឡើងនៃជាតិនិយមនៅវៀតណាម ១៩០០-១៩៤១. អ៊ិថឹខា ញូវយ៉ក: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាខរនាំល. ISBN 0-8014-0951-9. Check date values in: |year= (help)
  • អឹដវ៉ឺដស៍, ផឹននី (២០០៧). កាំបូជ: វប្បកម្មនៃប្រទេសជាតិមួយ, ១៨៦០–១៩៤៥. ហូណូលូលូ: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យហាវ៉ៃ. ISBN 0-8248-2923-9. Check date values in: |year= (help)
  • អេវ៉ិន្ស៍, ហ្គ្រាន្ថ៍ (២០០២). ប្រវត្តិសាស្ត្រលាវខ្លីមួយ. សំបុកក្អែក អូស្ត្រាលី: អ៊ាំលឡឹន និង អន់វិន. ល.អ.ស.អ. B000MBU21O. Check date values in: |year= (help)
  • ម៉ារ, ឌែវីដ (១៩៧១). ប្រតិអាណានិគមនិយមវៀតណាម ១៨៨៥–១៩២៥. បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ. ISBN 0-520-01813-3. Check date values in: |year= (help)
  • ម៉ារ, ឌែវីដ (១៩៨២). ប្រពៃណីវៀតណាមលើការកាត់ក្ដី ១៩២០–១៩៤៥. បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ. ISBN 0-520-04180-1. Check date values in: |year= (help)
  • ម៉ារ, ឌែវីដ (១៩៩៥). វៀតណាម១៩៤៥: ដំណើរស្វែងរកអំណាច. បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ. ISBN 0-520-07833-0. Check date values in: |year= (help)
  • ម៉ខ់លីអុដ, ម៉ាខ (១៩៩១). ការឆ្លើយតបវៀតណាមចំពោះអន្តរាគមន៍បារាំង ១៨៦២–១៨៧៤. ញូយ៉ក: ភ្រែកហ្គឺរ. ISBN 0-275-93562-0. Check date values in: |year= (help)
  • មួររ៉េយ, ម៉ាទីន ជែ. (១៩៨០). ការរីកចម្រើននៃមូលធននិយមនៅឥណ្ឌូចិនអាណានិគម (១៨៧០–១៩៤០). បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ. ISBN 0-520-04000-7. Check date values in: |year= (help)
  • អសស្ប៊ាន់, មិលថឹន (១៩៦៩). វត្តមានបារាំងនៅឥណ្ឌូចិននិងកម្ពុជា: ការគ្រប់គ្រង និង ការឆ្លើយតប (១៨៥៩-១៩០៥). អ៊ិថឹខា ញូវយ៉ក: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខនាំល. ល.អ.ស.អ. B000K13QGO. Check date values in: |year= (help)
  • Perkins, Mandaley (2006). Hanoi, Adieu: A bittersweet memoir of French Indochina, Sydney, Harper Perennial, ISBN 978-0-7322-8197-7, ISBN 0-7322-8197-0
  • ស្ទួត-ផ្វខ់, ម៉ាទីន (១៩៩៧). ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃលាវ. ខាំប៊្រីជ ស.រាជ.: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យខាំប៊្រីជ. ISBN 0-521-59235-6. Check date values in: |year= (help)
  • ថាលលិង, និខូឡឹស (២០០១). ចក្រពត្តិនិយមនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍: "ដំណាក់កាលមួយឆាប់រហ័ស កន្លងទៅ". ឡុងដុង និង ញូវយ៉ក: រ៉ោតថ្លិច. ISBN 0-415-23289-9. Check date values in: |year= (help)
  • ធូល្លី, ចន (២០០៣). បារាំងនៅមេគង្គ: ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃអាណាព្យាបាលនៅកម្ពុជា ១៨៦៣–១៩៥៣. ឡាន់ហ៊ែម, ម៉ារីលែនដ៍: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យអាមេរិក. ISBN 0-7618-2431-6. Check date values in: |year= (help)
  • វូដសាយដ៍, អាឡិចស៊ែនដឺរ (១៩៧៦). សហគមន៍ និង បដិវត្តន៍នៅវៀតណាមទំនើប. បុស្តុន: ហោតថឹន មីផ្វភ្វ្លីន. ISBN 0-395-20367-8. Check date values in: |year= (help)
  • ហ៊្សីណូមែន, ភីតថឺរ (២០០១). បាស្ទីលអាណានិគម: ប្រវត្តិសាស្ត្រមួយនៃការដាក់គុកនៅវៀតណាម ១៨៦២–១៩៤០. បឺខខេលី: សារព័ត៌មានសាកលវិទ្យាល័យកាលីផ្វននៀ. ISBN 0-520-22412-4. Check date values in: |year= (help)


Cite error: <ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found