លោកុត្តរបដិច្ចសមុប្បាទ១១

បញ្ហាទុក្ខ និងផ្លូវឆ្ពោះទៅរកការរំដោះខ្លួន

សេចក្តីទុក្ខ គឺជាបញ្ហាធំបំផុតរបស់មនុស្សជាតិ។ អស់រយៈកាល ៤៥ ព្រះវស្សា ព្រះពុទ្ធបានសម្តែងធម៌ពន្យល់អំពីផ្លូវដើម្បីរួចផុតពីទុក្ខនេះ។ សេចក្តីបង្រៀនរបស់ព្រះអង្គ ផ្ដោតសំខាន់លើ អរិយសច្ចៈ៤ និង បដិច្ចសមុប្បាទ (ច្បាប់នៃហេតុនិងផល)។

ច្បាប់នេះពន្យល់ថា អវិជ្ជា (សេចក្តីមិនដឹងពិត) គឺជាឫសគល់នៃសេចក្តីទុក្ខទាំងពួង។ អវិជ្ជាបង្កើតឲ្យមានខ្សែសង្វាក់នៃហេតុផល ដែលចុងក្រោយបង្កបង្កើតជាសេចក្តីទុក្ខ។ ដរាបណាអវិជ្ជានៅតែមាន នោះការវិលកើត វិលស្លាប់ និងសេចក្តីទុក្ខ នឹងនៅតែបន្តឥតឈប់ឈរ។ ព្រះពុទ្ធមានព្រះបន្ទូលថា៖ “អ្នកណាឃើញបដិច្ចសមុប្បាទ អ្នកនោះឃើញព្រះធម៌; អ្នកណាឃើញព្រះធម៌ អ្នកនោះឃើញបដិច្ចសមុប្បាទ”។

ប្រព័ន្ធនៃហេតុនិងផលនេះ មាន ២ ផ្នែក៖

• វដ្តលោកិយ (រង្វង់នៃលោក)៖ ជាការវិលវល់ ១២ កង ដែលអវិជ្ជាដឹកនាំឲ្យកើតទុក្ខ ហើយទុក្ខក៏នាំត្រឡប់ទៅរកអវិជ្ជាវិញ ធ្វើឲ្យយើងជាប់ក្នុងវាលវដ្តសង្សារ។
• ផ្លូវលោកុត្តរ (ផ្លូវធម៌)៖ ជាលំដាប់លំដោយ ១១ កង ដែលបំបែករង្វង់ទុក្ខ ដឹកនាំទៅកាន់ការរំដោះខ្លួន និងសេចក្តីស្ងប់ដ៏ពិតប្រាកដ (ព្រះនិព្វាន)។

ជំហានទាំង ១១ ឆ្ពោះទៅកាន់សេរីភាព

ផ្លូវធម៌នេះប្រព្រឹត្តទៅដូចជាខ្សែសង្វាក់ ដែលសភាពចិត្តល្អៗនីមួយៗ បង្កើតជាបច្ច័យ (លក្ខខណ្ឌ) ឲ្យមានជំហានបន្ទាប់៖

១. សទ្ធា (ជំនឿ) នាំឲ្យកើត បមោជ្ជៈ (សេចក្តីរីករាយ)

២. បមោជ្ជៈ នាំឲ្យកើត បីតិ (សេចក្តីរំភើបកាយចិត្ត)

៣. បីតិ នាំឲ្យកើត បស្សទ្ធិ (សេចក្តីស្ងប់)

៤. បស្សទ្ធិ នាំឲ្យកើត សុខៈ (សេចក្តីសុខស្រួល)

៥. សុខៈ នាំឲ្យកើត សមាធិ (ការតម្កល់ចិត្តនឹង)

៦. សមាធិ នាំឲ្យកើត ញាណទស្សនៈ (ការដឹងច្បាស់ឃើញច្បាស់តាមពិត)

៧. ញាណទស្សនៈ នាំឲ្យកើត និព្វិទា (សេចក្តីនឿយណាយ)

៨. និព្វិទា នាំឲ្យកើត វិរាគៈ (សេចក្តីប្រាសចាកតម្រេក/ការលះបង់)

៩. វិរាគៈ នាំឲ្យកើត វិមុត្តិ (ការរួចរំដោះ)

១០. វិមុត្តិ នាំឲ្យកើត អាសវក្ខយ្យេញាណ (សេចក្តីដឹងច្បាស់ពីការអស់ទៅនៃកិលេស)

លំដាប់លំដោយនៃការធ្វើដំណើររបស់ចិត្ត

១. សទ្ធា (ជំនឿ)

សទ្ធា គឺជាគ្រាប់ពូជនៃការធ្វើដំណើរទាំងមូល។ អ្វីដែលគួរឲ្យភ្ញាក់ផ្អើលនោះគឺ សទ្ធាកើតឡើងបានដោយសារមាន សេចក្តីទុក្ខ។ កាលណាមនុស្សជួបប្រទះសេចក្តីទុក្ខពិតប្រាកដ និងយល់ថាអ្វីៗទាំងអស់សុទ្ធតែមិនទៀង គេក៏ចាប់ផ្តើមស្វែងរកផ្លូវចេញ។ នៅពេលបានជួបប្រទះសេចក្តីបង្រៀនដែលបង្ហាញពីផ្លូវចេញចាកទុក្ខ ជំនឿចិត្តនិងសទ្ធាដ៏ជ្រាលជ្រៅក៏កើតមានឡើង។

២. បមោជ្ជៈ (សេចក្តីរីករាយ) និង ៣. បីតិ (សេចក្តីរំភើប)

កាលបើមានសទ្ធាជឿជាក់ថាខ្លួនអាចរួចផុតពីទុក្ខបាន សេចក្តីព្រួយបារម្ភក៏រលាយបាត់ ហើយ បមោជ្ជៈ (សេចក្តីរីករាយ) ក៏កើតឡើង។ សេចក្តីរីករាយនេះ រំកិលខ្លួនទៅជា បីតិ ដែលជាថាមពលរំភើបញាប់ញ័រយ៉ាងខ្លាំងទាំងក្នុងកាយនិងចិត្ត ក្នុងពេលបដិបត្តិ​ធម៌។

៤. បស្សទ្ធិ (សេចក្តីស្ងប់) និង ៥. សុខៈ (សេចក្តីសុខ)

បន្ទាប់ពីថាមពលដ៏ខ្លាំងក្លានៃបីតិបានហក់ឡើងដល់កំពូល វាក៏ស្រកចុះមកវិញដោយធម្មជាតិ ក្លាយជា បស្សទ្ធិ (សេចក្តីស្ងប់កាយនិងចិត្ត)។ សេចក្តីស្ងប់នេះ បង្កើតឲ្យមាន សុខៈ គឺសេចក្តីសុខស្រួលស្រឡះ គ្មានការលំបាក ឬការឈឺចាប់ឡើយ។

៦. សមាធិ (ការតម្កល់ចិត្ត)

សេចក្តីសុខដ៏ជ្រាលជ្រៅនេះ ជួយឲ្យចិត្តតម្កល់នឹងលើអារម្មណ៍តែមួយបានយ៉ាងល្អ ដោយមិនរត់រវើរវាយ។ សមាធិ ធ្វើការដូចជាខែលការពារ ដោយជួយសម្រាល និងសង្កត់នូវធម៌រារាំងចិត្ត (នីវរណធម៌) ដូចជា កាមច្ឆន្ទៈ កំហឹង ភាពខ្ជិលច្រអូស សេចក្តីអន្ទះអន្ទែង និងសេចក្តីសង្ស័យ។

៧. ញាណទស្សនៈ (ការឃើញសភាវៈពិត)

ចិត្តដែលមានសមាធិខ្ពស់ ប្រៀបដូចជាកញ្ចក់បញ្ចាំងយ៉ាងច្បាស់។ អ្នកនឹងចាប់ផ្តើមដឹងនិងឃើញការពិតថា៖ អ្វីៗទាំងអស់សុទ្ធតែមិនទៀង (អនិច្ចំ) នាំមកនូវទុក្ខ (ទុក្ខំ) និងមិនមែនជារបស់ខ្លួនពិតប្រាកដឡើយ (អនត្តា)។

៨. និព្វិទា (សេចក្តីនឿយណាយ) និង ៩. វិរាគៈ (ការលះបង់)

កាលបើឃើញច្បាស់ថា អ្វីៗដែលយើងធ្លាប់តែតោងទាម (ដូចជារូបកាយ អារម្មណ៍ និងគំនិត) សុទ្ធតែប្រែប្រួល និងមានគ្រោះថ្នាក់ នោះចិត្តនឹងកើត និព្វិទា (សេចក្តីនឿយណាយ)។ វាប្រៀបដូចជាមនុស្សម្នាក់ដែលចាប់ពស់ដោយច្រឡំថាជាត្រី តែពេលមើលឃើញច្បាស់ថាជាពស់វែក ក៏កើតសេចក្តីភ័យរន្ធត់ ហើយគ្រវែងពស់នោះចោលភ្លាម។ សេចក្តីនឿយណាយនេះប្រែទៅជា វិរាគៈ គឺការអស់តម្រេក លែងចង់បាន លែងជាប់ជំពាក់ក្នុងវដ្តសង្សារ។

១០. វិមុត្តិ (ការរួចរំដោះ)

វិរាគៈបើកទ្វារទៅកាន់ វិមុត្តិ (ការរួចខ្លួន ឬ​ចិត្តរួចស្រឡះ)។ ក្នុងដំណាក់កាលនេះ ចិត្តនឹងកាត់ផ្តាច់នូវខ្សែចំណង (សំយោជនៈ) ទាំងឡាយដែលចងយើងជាប់នឹងសេចក្តីទុក្ខ មានជាអាទិ៍៖ ការប្រកាន់ខ្លួន សេចក្តីសង្ស័យ មោហៈ និងអវិជ្ជា។

១១. អាសវក្ខយ្យេញាណ (ការដុតបំផ្លាញកិលេស)

ជំហានចុងក្រោយ គឺការពិនិត្យឡើងវិញជាដាច់ស្រឡះ។ ចិត្តដឹងច្បាស់ថា រាល់សារធាតុពុលទាំងឡាយ (កាម តម្រេកក្នុងភព សេចក្តីយល់ខុស និងអវិជ្ជា) ត្រូវបានគាស់រំលើងឫសគល់អស់រលីង មិនអាចដុះដាលសារជាថ្មីបានឡើយ។ នេះហើយជាសេរីភាពដ៏ពិតប្រាកដ។

សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ពីទ្រឹស្តីទៅការអនុវត្ត (បដិបត្តិ)

ការយល់ដឹងពីផែនទីទាំង ១១ ជំហាននេះ មានតម្លៃណាស់ ប៉ុន្តែវាក្រឡាប់ត្រឡប់មកវិញត្រឹមតែជា “ទ្រឹស្តី” (បរិយត្តិ) ប៉ុណ្ណោះ។ បុគ្គលគ្រប់រូប​មិន​គួរ​ទន្ទេញ​តែ​ទ្រឹស្ដី​ធម៌​ទេ ។ ដើម្បីទទួលបានបទពិសោធន៍ពិតប្រាកដ មនុស្សម្នាក់ៗត្រូវតែចុះដៃអនុវត្ត វិបស្សនាកម្មដ្ឋាន។ តាមរយៈការហ្វឹកហាត់ចិត្តឲ្យសម្លឹងមើលការពិតនៃជីវិត មនុស្សគ្រប់រូបសុទ្ធតែអាចដើរលើផ្លូវនេះ ទៅកាន់ទីបញ្ចប់នៃសេចក្តីទុក្ខទាំងពួងបានដូចគ្នា។

ឯកសារយោង

ឧបនិសាសូត្រ (បិដកភាគទី​៥១) / Upanisa Sutta (SN 12.23) និទានសំយុត្ត / Nidāna-saṃyutta (SN 12.23)

រថវិនីតសូត្រ (បិដកភាគទី២១) / Rathavinīta Sutta (MN 24)