ឥន្ទ្រវម៌្មទី១

ពីវិគីភីឌា
Jump to navigation Jump to search
ឥន្ទ្រវម៌្មទី១
វ្រះបាទ
រាជ្យមុន ប្ឫថិវេន្ទ្រវម៌្ម
រាជ្យបន្ត យឝោវម៌្មទី១
ស្វាមី/មហេសី ឥន្ទ្រទេវី ព្រះនាងដែលជាព្រះមាតាព្រះនាងជយទេវី
បុត្រ យឝោវម៌្មទី១ មហេន្ទ្រទេវី ជយទេវី
ព្រះនាមពេញ
ធូលីវ្រះបាទ ធូលិជេងវ្រះកម្រតេង អញឝ្រិន្ទ្រវម៌្មទេវ
បច្ឆាមរណនាម
វ្រះបាទឦឝ្វរលោក
បិតា ប្ឫថិវេន្ទ្រវម៌្ម
មាតា ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី

ព័ត៌មានទូទៅ[កែប្រែ]

វ្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ (ឥន្ទពម៌ទី១)(គ.ស ?-៨៨៩) រជ្ជកាល (គ.ស ៨៧៧/៨៧៨-៨៨៩/៨៩០) ព្រះអង្គមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា ធូលីវ្រះបាទ ធូលិជេងវ្រះកម្រតេង អញឝ្រិន្ទ្រវម៌្មទេវ (ធូលីព្រះបាទ ធូលីជើងព្រះគម្ដែង អញស្រីន្ទ្រពម៌្មទេព)។ ព្រះអង្គកសាងប្រាសាទបាគង(ទេវរាជ)ព្រះគោ (ឧទ្ទិសដល់បុព្វបុរសរបស់ខ្លួន) និងស្ថាបនាបារាយណ៍ឥន្ទ្រតដាក។ ព្រះអង្គជាបងប្អូនជីដូនមួយវ្រះបាទវិឝ្ណុលោក។ តាំងរាជធានី នៅហរិហរាលយ។ គ្រូបាធ្យាយព្រះអង្គនាមវាមឝិវ ដែលជាចៅព្រាហ្មណ៍ ឝិវកៃវល្យ និងជាសិស្សព្រាហ្មណ៍ ឝិវសោម ដែលមានគោរម្យងារថា កម្រតេងឝិវាឝ្រមចាស្ស (កម្រតេងសិវាស្រមចាស់)។ ស្ដេចអញវាមឝិវ មានគោរម្យងារថា កម្រតេង ឝ្រិវាឝ្រមន៑ម្យង៑ (កម្រតេងឝិវាស្រមក្មេង)។ ទ្រង់មានព្រះបរមមរណនាមថា វ្រះបាទឦឝ្វរលោក (ព្រះបាទឥសូរលោក)។

បុព្វការីជនរបស់ឥន្ទ្រវម៌្ម[កែប្រែ]

តាមរយៈសិលាចារឹកប្រាសាទព្រះគោ បានធ្វើកិច្ចឧទ្ទិសនៅថ្ងៃចន្ទ ទី២៥ មករា ឆ្នាំគ.ស ៨៨០ (សិលាចារឹក K.713 ប្រាង្គប្រាសាទបីគូសាងឱ្យ ព្រះមហាក្សត្រដែលបានសោយទិវង្គតបីអង្គ និ​ងព្រះមហេសីរបស់ពួកទ្រង់ត្រូវបានសាងឡើងដោយព្រះអង្គជាប្រភេទប្រាសាទ រំលឹក "អនុស្សាវរីយ៍" តាមរយៈអ្វីដែលយើងបានដឹងដោយសិលាចារឹកជាច្រើននៅតាមក្លោងទ្វារនៃប្រាសាទ: ប្រាង្គកណ្ដាលឧទ្ទិសដល់ជយវម៌្មទី២ក្រោមបច្ឆាមរណនាមថា បរមេឝ្វរ និងព្រះមហេសីទ្រង់ ធរណីន្ទ្រទេវី (K.320 a) ប្រាង្គខាងជើងឧទ្ទិសដល់រុទ្រវម៌្ម (បានបូជាឧទ្ទិសជារុទ្រេឝ្វរ) និង រាជេន្ទ្រទេវី (K.318 a) មាតាបិតារបស់មាតាទ្រង់ និងប្រាង្គខាងត្បូងឧទ្ទិសដល់ ប្ឫថិវេន្ទ្រវម៌្ម (ឧទ្ទិសឱ្យជាប្ឫថិវេន្ទ្រេឝ្វរ) និង ប្ឫថិវេន្ទ្រទេវី (K.315 a) និង K.713 b )។ តាមប្រភពសិលាចារឹកបានអោយយើងដឹងថា វ្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ បានឡើងសោយរាជ្យបន្តពីវ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ រវាងពាក់កណា្ដលទី២នៃស.វទី៩នៃគ.ស នៅរាជធានីហរិហរាលយ ឬរលួស។ ស្តេចអង្គនេះត្រូវបានជាប់ព្រះញាតិវង្សប៉ែកខាងព្រះមាតាវ្រះបាទជយវម៌្មទី៣។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ ព្រះអង្គបានរឹតចំណងការទូតយ៉ាងជិតស្និទជាមួយប្រទេសចិន ជា្វ និងនគរចាម្ប៉ា ជាហេតុនាំអោយប្រទេសខ្មែរ ប្រកបដោយសុខសន្តិភាព។ ឯវិស័យសេដ្ឋកិច្ចវិញក៏ឈានដល់កំរិតគួរជាទីមោទនៈដែរ។

ប្ឫថិវេន្ទ្រវម៌្ម និង រុទ្រវម៌្ម[កែប្រែ]

ជាក់ស្ដែង ការស្នងរាជ្យនៃក្សត្រពីបុរាណនៅក្នុងសតវត្សទី៩ត្រូវបានលើកយកមកជំទាស់ ដោយពួកអ្នកអភិលេខន៍ខ្លះដូចជាលោក កមលេឝ្វរ-ភដ្ដាចារ្យ និងលោកខាលហេនហ្ស៍-ហ្គោលហ៊្សីអូ។ ដោយហេតុថា ព្រះរាជសកម្មភាពនិងកំណត់ត្រាអំពីវ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ ពុំសូវមាន ហើយដោយសារមានវត្តមាននៃប្រាង្គប្រាសាទព្រះគោ ពួកលោកក៏បានបកប្រែសិលាចារឹកសំស្ក្រឹតមួយចំនួននៅរលួសដែលបង្ហាញតឹកតាងនូវអត្ថិភាពរបស់ក្សត្រពីរអង្គចន្លោះ ព្រះអង្គ(ជយវម៌្មទី៣) និង ឥន្ទ្រវម៌្ម: គឺ រុទ្រវម៌្មនិង ប្ឫថិវេន្ទ្រវម៌្ម។ តាមរយៈសិលាចារឹកលលៃ K. 324 នៃក្សត្រស្នងរាជ្យបន្តពីវ្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មទី១ យឝោវម៌្មទី១ បានចុះកាលត្រូវនឹងថ្ងៃ ៨ កក្កដា ឆ្នាំគ.ស ៨៩៣ រុទ្រវម៌្ម ជាព្រះអនុជភាតានៃមាតារបស់ព្រះនាង 'ធរណីន្ទ្រទេវី' ព្រះមហេសីនៃវ្រះបាទជយវម៌្មទី២ និងត្រូវជាមាតានៃវ្រះបាទជយវម៌្មទី៣ (ដែលឥន្ទ្រវម៌្មទី១ បានវែកញែកក្រោមព្រះបច្ឆាមរណនាមថាជា វិឝ្ណុលោក ក្នុងសិលាចារឹកបាគងរបស់ទ្រង់ K. 826 ក្នុងបាទ XXX ចុះកំណត់ គ.ស ៨៨១/៨២។) ទោះបីយ៉ាងនេះក្ដី លោកម៉ៃឃើល-វិខ្ខឺរី បានបង្ហាញថាពួកទ្រង់មិនត្រូវបានរំលឹកក្នុងសម័យកាលក្រោយៗមកទៀតទេ និង បុព្វការីជន ដែលមានបច្ច័យបទ "-វម៌្ម" របស់ឥន្ទ្រវម៌្មទី១ ទាំងនេះអាចពន្យល់ដោយងាយថាជាការដំឡើងឋានៈបច្ឆាមរណនាមនៃព្រះមាតាបិតារបស់ក្សត្រអង្គនេះ ដែលប្រហែលបានកើតឡើងរួចជាស្រេចហើយក្នុងសម័យដែលពួកទ្រង់មានព្រះជន្មនៅឡើយ ការពិតបន្តបន្ទាប់គួរតែស្ថិតក្នុងករណីទី ១) សិលាចារឹកនៃសតវត្សទី៩ទាំងនេះបានរៀបរាប់អំពីព្រឹត្តិការណ៍ ឧ. ពង្សាវលី និង ពង្សាវតារទាក់ទង យោងទៅតាមសតវត្សទាំងនោះ។ ២) មួយទៀតគួរឱ្យមានមន្ទិលធំផ្ដោតលើទំនុកចិត្តលើសិលាចារឹកសម័យក្រោយៗមកទៀត ដែលកត់ត្រាខុសសម័យរជ្ជកាល និងរឿងរ៉ាវអំពីខ្សែស្រឡាយវង្សត្រកូលក្សត្រ ដែលមិនដែលលឺពីមុនមក ហើយត្រូវបានពន្យល់ជាពិសេសដោយលោកវិខ្ខឺរី ៣) សិលាចារឹកសម័យក្រោយៗមកទៀតបានបំភ្លេចព្រះនាមក្សត្រមួយចំនួនជារឿយៗ មិនត្រឹមតែក្សត្រពីរអង្គនេះទេ ប៉ុន្តែក៏មានក្សត្រសំខាន់ៗផ្សេងទៀតដែរ (ជយវម៌្មទី៤ បានវែកញែកត្រឹមតែព្រះនាមក្សត្រសោយរាជ្យមុនទ្រង់តែបីអង្គប៉ុណ្ណោះ ចំណែករាជេន្ទ្រវម៌្មទី២ ស្ថាបនិករាជវង្សថ្មី បានបំភ្លេចចោលក្នុងសិលាចារឹកបក្សីចាំក្រុងរបស់ទ្រង់ K. 286 ដែលចុះកាលបរិច្ឆេទថ្ងៃ ២៣ កុម្ភៈ ឆ្នាំ៩៤៨ នូវក្សត្រទាំងឡាយដែលបានសោយរាជ្យមុនទ្រង់ លើកលែងតែវ្រះបាទជយវម៌្មទី២ និង ជយវម៌្មទី៣ ចេញតែប៉ុណ្ណោះ) ៤) នៅសតវត្សទី៩ គោរម្យងារ "-វម៌្ម" ត្រូវទុកប្រើសម្រាប់តែព្រះមហាក្សត្រតែប៉ុណ្ណោះ (យ៉ាងណា រុទ្រវម៌្មគ្មានបិតាជាស្ដេចអង្គណាមួយឡើយ) ៥) គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលណាស់ដែលសិលាចារឹកសម័យក្រោយៗមកទៀតត្រូវបានគេរាប់ថាជាសិលាចារឹកមានតំលៃគួរឱ្យជឿទុកចិត្តបានជាងបណ្ដាសិលាចារឹកសហសម័យទៅទៀត ដោយការច្របាច់បញ្ចូលគ្នានូវរឿងរ៉ាវព្រឹត្តិការណ៍ជំនួសឱ្យការយកលំនាំតាមក្បួនប្រវត្តិសាស្ត្រម៉ត់ចត់ទៅវិញ។

បូជនីយដ្ឋាន និង សំណង់អាគារសាធារណៈរបស់ឥន្ទ្រវម៌្ម[កែប្រែ]

សម័យកាលនោះជយវម៌្មទី២ ត្រូវបានគេកោតស្ញប់ស្ញែងដោយសារការបង្កើតចក្រភពកម្វុជទេឝ រង. គ.ស ៨០០ ឥន្ទ្រវម៌្មទី១ត្រូវបានគេកោតស្ញប់ស្ញែងដោយកម្មវិធីសំណង់ខ្នាតធំ។ វ្រះបាទឥន្រ្ទវម៌្មទី១ បានបំពេញតួនាទីចំបងមួយយ៉ាងសំខាន់ បំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្រ្តខ្មែរ គឺការកសាងបារាយណ៍លើកដំបូងបង្អស់។ បារាយណ៍នេះស្ថិតនៅក្បែរស្ទឹងរលួស ដែលមានខ្សែទឹកចេញពីភ្នំគូលែន ហើយជាវឌ្ឍនភាពរបស់រជ្ជកាលព្រះអង្គ។ ទ្រង់បានផ្ដល់លំនាំមូលដ្ឋានគ្រឹះដល់អនាគតស្ដេចសម័យអង្គរឱ្យដើរតាមលំអានរបស់ទ្រង់។ កិច្ចការជាដំបូងរបស់ស្ដេចអង្គនេះផ្ដើមឡើងជាទំរង់សេវាសាធារណៈផ្ដល់ឱ្យប្រជារាស្ត្ររបស់ទ្រង់នូវការសាងសង់បណ្ដាញបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកបញ្ចូលក្នុងស្រែ។ គោលដៅនេះជាធម្មតាត្រូវបានសម្រេចបានដោយការសាងសង់អាងទឹកធំមួយដើម្បីផ្ទុកទឹកកំឡុងរដូវវស្សា និង ក្រោយមកបញ្ចេញទឹកមកវិញកំឡុងរដូវប្រាំងតាមរយៈបណ្ដាញប្រឡាយ រឺ ព្រែកជីក។ និងនៅក្នុងទេវកថាព្រហ្មញ្ញសាសនាអាងទឹកនេះក៏តំណាងឱ្យមហាសមុទ្រ និងប្រាសាទភ្នំតំណាងឱ្យភ្នំព្រះសុមេរុ ជាស្ថានរបស់ពួកទេវៈ។[១] ស្ដេច និងព្រាហ្មណ៍ជាទីប្រឹក្សារបស់ទ្រង់បានបដិបត្តិពិធីមួយចំនួនពេញមួយឆ្នាំដើម្បីពង្រឹងជំនឿបែបនេះ។ ជាគំរូ ក្បួនពិធីសុំទឹកភ្លៀងបានប្រារព្ធធ្វើមុនពេលរដូវដាំដុះស្រូវមកដល់។ល។ ភ្លាមៗ បន្ទាប់ពីឥន្ទ្រវម៌្មទី១បានឡើងសោយរាជ្យ ព្រះអង្គបានប្រកាសក្នុងសិលាចារឹកព្រះគោថា: "ក្នុងរយៈពេលប្រាំថ្ងៃអំណើះពីនេះតទៅអញនឹងចាប់ផ្ដើមការជីកប្រឡាយ។ល។"[២] ការជីកប្រឡាយ ដែលទ្រង់បានធ្វើឡើងរួមមានអាងទឹកប្រកបដោយទំហំធំមហិមានៅខាងកើត: ដោយប្រសិទ្ធិនាមថា ឥន្ទ្រតដាកស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃទីក្រុងហរិហរាលយគឺជាអាងទឹកដ៏ធំបំផុតដែលធ្លាប់បានកសាងតាំងពីមុនសម័យកាលព្រះអង្គគឺ បណ្ដោយ៣,៨ សហាតិមាត្រ (២,៤ ម៉ៃ.) នឹងទទឹង៨០០ មាត្រ (២៦០០ ភត)។ យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្សត្រសម័យក្រោយៗបានរៀបចំកសាងពីក្រោយទ្រង់ និងបានធ្វើឱ្យអាងបារាយណ៍ទ្រង់ឱ្យមើលទៅតូចជាងមុន។ ឥឡូវ វាបានរួមតូច ហើយអាចផ្ទុកទឹកប្រហែល ៧,៥ លានមាត្រត្រីគុណ កំឡុងរដូវវស្សា។ តែបច្ចុប្បន្ននេះបារាយណ៍ខាងកើតត្រូវបានរីងស្ងួតអស់ទៅហើយ វាក៏កា្លយទៅជាវាលស្រែទៅហើយដែរ រី​ឯក្នុងបារាយណ៍ខាងនិរតីវិញក៏ក្លាយទៅជាផ្លូវ។ ប៉ុន្តែនាសម័យបុរាណទំនប់ទឹកធំនេះ បានស្រោចស្រពដំណាំកសិកម្ម និងត្រូវតាមលក្ខណៈសណ្ឋានដីជំរេលពីទិសឦសានមកនិរតី។ កិច្ចការទីពីររបស់ក្សត្រអង្គនេះ គឺត្រូវបានវែកញែកនៅខាងលើ នោះគឺសាងទីសក្ការៈបូជា និងបានឧទ្ទិសដល់ទេវៈ បុព្វការីជន និងមាតាបិតារបស់ទ្រង់។ល។ នៅរាជធានីរបស់ព្រះអង្គហរិហរាលយ គឺរលួសនាពេលបច្ចុប្បន្ន ឥន្ទ្រវម៌្មទី១បានសាងប្រាសាទព្រះគោ ដែលទ្រង់ឧទ្ទិសដល់មាតាបិតា មហេសី និងស្ថានិកសន្តតិវង្សរបស់ទ្រង់ ជយវម៌្មទី២។ ក្រៅពីនេះព្រះអង្គក៏បានបង្កើតក្បាច់រចនាសិល្បៈមួយ ដែលមានឈ្មោះថា រចនាបថព្រះគោ ដែលមាននៅប្រាសាទព្រះគោជាគោលគ្រឹះយ៉ាងជាក់លាក់។ នេះជាស្នាព្រះហស្ថដ៏ល្បីល្បាញ ដែលព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ បានបន្សល់ទុកអោយប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរយើង។ កិច្ចការទីបីរបស់ក្សត្រអង្គនេះត្រូវកសាងប្រាសាទភ្នំ (រឺ បង្ហើយសំណង់ដែលបានសាងឡើងដោយជយវម៌្មទី៣ [១]) ដែលទ្រង់បានឧទ្ទិសលិង្គមួយបានហៅតាមព្រះនាមរបស់ទ្រង់។ លោកសឺដេសបានផ្ដល់អត្តសញ្ញាណព្រះមហាក្សត្រសម័យអង្គរទាំងដប់បីអង្គ ក្រោយវ្រះបាទឥន្ទ្រវម៌្មបានសាងទីសក្ការៈបូជាដូច្នេះដើម្បីគោលបំណងទាំងពីរយ៉ាង (ទីសក្ការៈបូជាជាតិ និង ជាកន្លែងរំលឹកអនុស្សាវរីយ៍)។ ទីសក្ការៈបូជាទាំងនេះត្រូវបានកសាងមានរាងជាសាជីជ្រុងមានកាំថ្នាក់ៗព័ទ្ធជុំវិញដោយបឹងបួរ។ នៅចំកណ្ដាលនៃរាជធានីហរិហរាលយ ឥន្ទ្រវម៌្មទី១បានសាងប្រាសាទបាគងដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយគូទឹកជាកំពែងពីរជាន់។ ប្រាសាទបាគងគឺជាទីសក្ការៈបូជាជាតិរបស់ទ្រង់ ដូច្នេះ វាក៏ជាទីតម្កល់លិង្គព្រះឥសូរជាផ្លូវការដែរ។ ទោះបីយ៉ាងណា ទីសក្ការៈបូជារបស់ទ្រង់ទាំងនេះធំជាងស្ដេចអង្គមុនទ្រង់ទៅទៀត ទីទាំងនោះមិនសូវស្រស់ឆើតឆាយប៉ុន្មានទេបើប្រៀបធៀបនឹងទីសក្ការៈបូជានៅសម័យក្រោយៗ។ វាក៏ជាលើកទីមួយដែរក្នុងស្ថាបត្យកម្មខ្មែរដែលរូបនាគត្រូវប្រើជាឆ្មាំស្ពានរវាងពិភពមនុស្ស និងប្រាសាទ ដែលជាលំនៅនៃពួកទេវៈ។[១] វ្រះបាទឥន្រ្ទវម៌្មទី១ បានកសាងប្រាសាទព្រះគោ ដែលមានឈ្មោះថា បរមេឝ្វរ រវាងឆ្នាំ​ ៨៧៩ នៃគ.ស ដោយព្រះអង្គបានតម្កល់ព្រះរូបរបស់វ្រះបាទជយវម៌្មទី២ នៅក្នុងតួប៉មកណ្ដាលថែមទៀតផង ហើយការកសាងប្រាសាទព្រះគោនេះ ដើម្បីឧទិ្ទសមគ្គផលថ្វាយបុព្វការីជន។ រីឯប៉មប្រាំទៀត គេឃើញមានតម្កល់ព្រះរូបតំណាង ព្រះមាតា បិតា ដូនតា ក្រោមរូបភាពព្រះឥសូរ និងព្រះនាងឧមា។ តាមប្រភពសិលាចារឹកនៅឆ្នាំ៨៨១ ពោលគឺ២ឆ្នាំក្រោយពីបានធ្វើបុណ្យឆ្លងប្រាសាទព្រះគោរួចមក ព្រះអង្គក៏បានសម្ពោធប្រាសាទមួយទៀតគឺ ប្រាសាទបាគង សម្រាប់ជាកិច្ចបូជារូបព្រះអង្គផ្ទាល់។ ប្រាសាទនេះមានឈ្មោះថា ឥន្រ្ទេឝ្វរ ដែលជាព្រះនាមរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់។ ប្រាសាទនេះជាប្រាសាទភ្នំទីមួយ ដែលមានខឿនប្រាំថា្នក់ និងមានតួប៉មមួយបន្តពីលើ ព្រមទាំងតួប៉មរណបជា ច្រើនទៀតនៅជុំវិញផងដែរ។ ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បានបំពេញតួនាទីចម្បងមួយយ៉ាងសំខាន់បំផុតក្នុងប្រវត្ដិសាស្ដ្រខ្មែរ គឺការសាងសង់បារាយណ៍លើកតំបូងបង្អស់។ បារាយណ៍នេះ ស្ថិតក្បែរស្ទឹងរលួស ដែលមានខ្សែទឹកចេញមកពីភ្នំគូលេន ហើយជាវឌ្ឍនភាពរបស់រជ្ជកាលព្រះអង្គ ។ ក្រៅពីនេះ តួនាទីជាប្រវត្ដិសាស្ដ្រមួយទៀត គឺព្រះអង្គបានបង្កើតក្បាច់រចនាសិល្បៈមួយ ដែលគេឱ្យឈ្មោះថា រចនាបថព្រះគោ។ ដោយមានប្រាសាទព្រះគោជាគោលគ្រឹះយ៉ាងជាក់លាក់។ នេះជាស្នាព្រះសហ្ថដ៏ល្បីល្បាញ ដែលព្រះមហាក្សត្រខាងលើនេះ បានបន្សល់ទុកក្នុងប្រវត្ដិសាស្ដ្រខ្មែរយើង។

តាមប្រភពសិលាចារឹកបានឱ្យយើងដឹងថា ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បានឡើងសោយរាជ្យបន្ដពីព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៣ រវាងពាក់កណ្ដាលទី២នៃស.វ.ទី៩នៃគ.ស. នៅរាជធានីហរិហរាល័យ ឬរលួស។ សេ្ដចអង្គនេះ ត្រូវជាប់ព្រះញាតិវង្សប៉ែក ខាងព្រះមាតាព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៣។ ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ព្រះមហាក្សត្រអង្គនេះ ព្រះអង្គបានរិតចំណងផ្លូវទូត យ៉ាងជិតស្និតជាមួយប្រទេសចិន ជ្វា និងនគរចម្ប៉ា ជាហេតុនាំឱ្យប្រទេសខ្មែរ ប្រកបដោយសុខសន្ដិភាព ហើយរីឯវិស័យសេដ្ឋកិច្ចវិញ ក៏បានឈានដល់កម្រិតគួរ ជាទីមោទនៈ។ វិស័យសេដ្ឋកិច្ចវិញ ក៏មានការរីកចម្រើនខ្ពស់ដែរ ដោយហេតុថា នយោបាយទឹក ដែលព្រះអង្គបានស្ថាបនាឡើងជាដំបូងក្នុងប្រវត្ដិសាស្ដ្រ ដូចជាការជីកបារាយណ៍ដែលយើងបានអធិប្បាយខាងលើ[៣] មានមនុស្សពីរនាក់ ដែលមានតួនាទីសំខាន់យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងរជ្ជកាលនេះ ហើយប្រហែលជាសំខាន់ ជាពិសេសនៅពេលដែលគេធ្វើការជ្រើសរើសព្រះបាទរុទ្រវរ្ម័នឱ្យឡើង សោយរាជ្យប្រសិនបើព្រះអង្គឡើងសោយរាជ្យបែបនេះ ។ នោះគឺស្ដែងអញស្រីសោមៈ ជាព្រះរាជគ្រូ និងវិមសិវៈ ដែលជាប់ពូជជាមួយសិវៈកៃវល្យៈ ហើយជាសិស្សរួមគ្រូតែមួយជាមួយស្រីសោមៈផង ។ វិមសិវៈ នេះបានត្រូវព្រះរាជាជ្រើសតាំងឱ្យធ្វើជាបុរោហិតរៀបចំពិធីគោរពបូជា ផ្សេងៗ ។ អ្នកទាំងពីរនាក់នេះ បានរៀបចំកសាងប្រាសាទមួយថ្វាយព្រះសិវៈ រួចឱ្យធ្វើលិង្គពីរដាក់ក្នុងប្រាសាទនោះ ។ ដោយហេតុនោះហើយ បានជាគេហៅអ្នកទាំងពីរម្នាក់ថាជា កម្រតេងចាស់ ម្នាក់ទៀតថាជា កម្រតេងក្មេងនៃព្រះសិវស្រមៈ ។ អ្នកជំនាញខាងឥណ្ឌាវិទ្យាជឿថា សិវស្រមៈនោះគឺ ប្រាសាទបាយ័ន[៤] ។ សូមរំលឹកឡើងវិញថា បារាយណ៍ខាងកើត ដែលព្រះអង្គបានត្រាសបញ្ជាឱ្យជីកនោះ មានទំហំប្រមាណជា៣,៨គ.ម ត្រូវបានប្រសិទ្ធិនាមថា ឥន្ទ្រតដាក ស្ថិតនៅភាគខាងជើងនៃទីក្រុងហរិហរាល័យ។ ថ្វីដ្បិតតែបច្ចុប្បន្ននេះ បារាយណ៍ខាងកើតត្រូវបានរីងស្ងួតអស់ទៅហើយ ហើយបានក្លាយទៅជាវាលស្រែទៅហើយដែរ ឯខ្នងបារាយណ៍ខាងនីរតីវិញ ក៏ក្លាយទៅជាផ្លូវជាតិហើយដែរ ក៏ប៉ុន្ដែនាសម័យបុរាណ ទ្រនប់ទឹកដ៏ធំនេះ បានស្រោចស្របដំណាំកសិកម្ម និងត្រូវតាមលក្ខណៈសណ្ឋានដីជម្រាលពីទិសឦសានមកទិសនីរតី[៥]។ ដើម្បីឧទ្ទិសមគ្គផលថ្វាយបុព្វការីជន ពោលគឺអតីតព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បានសាងសង់ប្រាសាទព្រះគោ ដែលមានឈ្មោះថា បរមេស្វរ រវាងឆ្នាំ៨៧៩ នៃគ.ស. ដោយព្រះអង្គបានតម្កល់ព្រះរូបរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ នៅក្នុងតួប៉មកណ្ដាលថែមទៀតផង។ រីឯប៉ម៥ទៀត គេក៏ឃើញមានតម្កល់ព្រះ រូបតំណាងព្រះមាតាបិតាដូនតា ក្រោមរូបភាពព្រះឥសូរ និងព្រះនាងឧមា។ តាមប្រភពសិលាចារឹក យើងក៏ដឹងទៀតថា នៅឆ្នាំ៨៨១ ពោលគឺ ពីរឆ្នាំក្រោយពីបានធ្វើបុណ្យឆ្លងប្រាសាទព្រះគោខាងលើនេះ ព្រះអង្គក៏បានសម្ភោធប្រាសាទមួយទៀត គឺប្រាសាទបាគង សម្រាប់ជាកិច្ចបូជារូបព្រះអង្គផ្ទាល់។ ប្រាសាទដ៏ធំស្កឹមស្កៃនេះ មានឈ្មោះថា ឥន្ទ្រស្វរៈ ដែលជាព្រះនាមរបស់ទ្រង់ផ្ទាល់។ ប្រាសាទនេះជាប្រាសាទភ្នំទី១ ដែលមានខឿនជា៥ថ្នាក់ និងមានតួប៉មមួយបន្ដពីលើ ព្រមទាំងតួប៉មរណបជាច្រើនទៀតនៅជុំវិញផងដែរ[៦]។ ព្រះមហាក្សត្រព្រះបាទឥន្ទ្រវរ្ម័នទី១ បានសោយទីវង្គតនៅឆ្នាំ៨៨៩នៃគ.ស. ដោយមានព្រះមរណនាមថា ឥន្ទ្រឥសូរលោក ឬឥសូលោក ហើយគឺព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ ដែលត្រូវជាព្រះរាជបុត្រា បានឡើងសោយរាជ្យជំនួសទ្រង់[៧]

ប្រាសាទព្រះគោ កសាងដោយវ្រះបាទឥន្រ្ទវម៌្មទី១

ព្រះរាជពង្សាវលី[កែប្រែ]

ការស្នងរាជសម្បត្តិបន្តពីទ្រង់[កែប្រែ]

ឥន្ទ្រវម៌្មទី១ បានសោយទិវង្គតនៅឆ្នាំ ៨៨៩/៩០ និងត្រូវបានស្នងរាជ្យដោយព្រះរាជបុត្ររបស់ទ្រង់វ្រះបាទយឝោវម៌្មទី១ ប្រហែលជាក្រោយរយៈពេលខ្លី តែដោយសារការដណ្ដើមរាជ្យសម្បត្តិដោយការបង្ហូរឈាមគ្នា។

កំណត់[កែប្រែ]

  1. ១,០ ១,១ ១,២ Higham, 2001, pp.59-63
  2. Bhattacharya, 2009, p. 31
  3. អាដេម៉ារ ឡឺក្លែរ, ប្រវត្តិសាស្រ្ដប្រទេសកម្ពុជា, ចាប់តាំងពីសតវត្សទី ១ នៃគ្រឹះសករាជរហូតមក, ប៉ារីស, បណ្ណាគារប៉ូលហ្កឺតនែរ, ឆ្នាំ ១៩១៤, ប្រែសម្រួលដោយ ទេព ម៉េងឃាង ហៅ ទីឃាយុ, បណ្ណាគារអង្គរ, បោះពុម្ពលើកទី ២, ២០០៦ ។
  4. ត្រឹង ងា, ប្រវត្តិសាស្រ្ដត្រឹងងា, ប្រវត្តិសាស្រ្ដខ្មែរ ភាគ ១ និងភាគ ២, សម្រាប់មធ្យមសិក្សា និងឧត្តមសិក្សា, ភ្នំពេញ, ១៩៧៣ ។
  5. ពង្សាវតារនៃប្រទេសកម្ពុជា, ក្រសួងសិក្សាធិការ, ភ្នំពេញ, រោងពុម្ពព្រះបរមរាជវាំង, ១៩៥២ ។
  6. វង់ សុធារ៉ា និងណុប សុខា, ប្រវត្តិសាស្រ្ដខ្មែរ, សម្រាប់សិក្សាថ្នាក់មូលដ្ឋាន, ភ្នំពេញ, ឆ្នាំសិក្សា ២០១០-២០១១ ។
  7. សាគូ សាមុត, វិរជន និងប្រវត្តិសាស្រ្ដកម្ពុជា, HOMMES ET HISTOIRE DU CAMBODGE, ( សរសេរជាភាសាបារាំង ), គ្រឹះស្ថានបោះពុម្ពផ្សាយអង្គរ, ភ្នំពេញ, ២០១២ ។

ឯកសារយោង[កែប្រែ]

  • Bhattacharya, Kamaleswar (2009). A Selection of Sanskrit Inscriptions from Cambodia. in collaboration with Karl-Heinz Golzio. Center for Khmer Studies. ISBN 9789995051075.
  • Higham, Charles (2001). The Civilization of Angkor. Phoenix. ISBN 1-84212-584-2.
  • Saveros, Pou (2002). Nouvelles inscriptions du Cambodge (in French). Tome II et III. Paris: EFEO. ISBN 2-85539-617-4.CS1 maint: Unrecognized language (link)
គោរម្យងារសំរាប់រាជ្យ
មុនដោយ
ប្ឫថិវេន្ទ្រវម៌្ម
ចក្រវរ្តិននៃកម្វុជទេឝ
៨៧៧–៨៨៩/៩០
តដោយ
យឝោវម៌្មទី១