ព្រះវេស្សវ័ណ

ព្រះវេស្សវ័ណ
ព្រះពៃស្រពណ៍
ព្រះវេស្សវ័ណ; ព្រះពៃស្រពណ៍
	ទេវរូបព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) សិល្បៈថៃ វត្តចុឡាមណី ខេត្តសមុទ្រសង្គ្រាម

ទេវរូបព្រះវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍)

ទេវរូប ទ្វារបាលព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) សិល្បៈឡានណា វត្តព្រះធាតុដូយស៊ូថេប ខេត្តឈៀងម៉ៃ

ទេវរូបព្រះបាទវេស្សវ័ណ(ព្រះពៃស្រពណ៍) សិល្បៈចិន.

អាណាព្យាបាលទិសខាងជើង៖ ស្វែងយល់ពីព្រះវេស្សវ័ណឆ្លងកាត់តាមប្រពៃណីនានា

ព្រះវេស្សវ័ណ (សំស្ក្រឹត៖ Vaiśravaṇa; បាលី៖ Vessavaṇa; ខ្មែរ៖ ព្រះវេស្សវ័ណ អានថា វេសៈវ័ន ឬ ព្រះពៃស្រពណ៍ អានថា ព្រះពៃស្រប; ថៃ៖ Thao Vessuwan / ท้าวเวสสุวรรณ; ចិន៖ Duōwén Tiānwáng) គឺជាតួអង្គដ៏គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ និងមានអាយុកាលយូរអង្វែងបំផុតមួយក្នុងប្រវត្តិនៃសាសនាអាស៊ី។ ព្រះអង្គបានតភ្ជាប់រវាងទេវកថារបស់វេទបុរាណ ហិណ្ឌូសាសនា ពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីតន្ត្រៈអាស៊ីបូព៌ា ដោយទ្រង់ដើរតួជាស្ដេចចក្រវាឡ ទេវតាការពារទិស (Lokapāla) អ្នកប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិ និងជាអ្នកការពារសុចរិតភាពដ៏មុតមាំ។ ឆ្លងកាត់ព្រំដែនវប្បធម៌—ពីឥណ្ឌា រហូតដល់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា—រូបភាពរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានវិវត្តជាបន្តបន្ទាប់ ប៉ុន្តែនៅតែរក្សាអត្តសញ្ញាណស្នូលជាអ្នកការពារដ៏ខ្ពស់បំផុតរវាងពិភពលោកទាំងពីរ គឺទេវលោក និងមនុស្សលោក។

១. និរុត្តិសាស្ត្រ និងគោរមងារ

ព្រះនាម វេស្សវ័ណ (Vaiśravaṇa) គឺជាពាក្យបញ្ជាក់ពូជពង្សដែលមានន័យថា "បុត្ររបស់ព្រះវិស្រវ័ស" (Viśravas)។ កើតចេញពីមូលសព្ទ វិ-ស្រុ (vi-śru) ដែលមានន័យថា "ការឮ" ឬ "កិត្តិនាម" ហេតុនេះទើបច្រើនតែត្រូវបកស្រាយថា "បុត្រនៃកិត្តិនាម" ឬ "ព្រះអង្គដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮគ្រប់ទិសទី"។

នៅក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់យ៉ាងល្បីល្បាញជាភាសាចិនថា ទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង (Duōwén Tiānwáng / ចិន៖ 多聞天王) ដែលមានន័យថា "ស្ដេចស្ថានសួគ៌ដែលទ្រង់ស្ដាប់ឮធម៌ច្រើន"។ ចំណុចនេះបញ្ជាក់ពីតួនាទីដ៏ពិសេសរបស់ព្រះអង្គក្នុងចក្រវាឡវិទ្យារបស់ពុទ្ធសាសនា ក្នុងនាមជាអ្នកការពារដែលបានស្ដាប់ឮព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធច្រើនជាងស្ដេចស្ថានសួគ៌អង្គណាទាំងអស់ ដោយគង់នៅត្រង់ព្រំប្រទល់នៃសច្ចធម៌អតិបរមា។ នៅក្នុងប្រពៃណីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ជាពិសេសនៅប្រទេសកម្ពុជា និងថៃ ព្រះនាមទាំងពីររបស់ព្រះអង្គ—គឺ ព្រះវេស្សវ័ណ (Preah Vessavan) និង ព្រះពៃស្រពណ៍ (Preah Peisrop)—បានបង្ហាញពីការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងជិតស្និទ្ធក្នុងវប្បធម៌ ប្រពៃណី និងទំនៀមទម្លាប់តំបន់។

២. ប្រភពដើមក្នុងសម័យវេទ និងហិណ្ឌូ៖ ព្រះកុវេរៈ និងស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ

មុនពេលដែលព្រះអង្គត្រូវបានគេទទួលយកទៅក្នុងពុទ្ធសាសនា គ្រឹះគំនិតរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងប្រពៃណីវេទ (Vedic) ដែលព្រះអង្គត្រូវបានគេកំណត់អត្តសញ្ញាណយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ ព្រះកុវេរៈ (Kubera ឬ Kuvera / សំស្ក្រឹត៖ कुबेर)។

ស្ដេចទ្រព្យសម្បត្តិ៖ ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា និងហិណ្ឌូទេវកថា ព្រះកុវេរៈ (Kubera) គឺជាឃ្លាំងទ្រព្យរបស់ពួកទេវតា និងជាម្ចាស់នៃពួកយក្ស (Yakshas / សំស្ក្រឹត៖ यક્ષ) ដែលជាព្រលឹងធម្មជាតិ និងជាអ្នករក្សាទ្រព្យសម្បត្តិក្នុងដី។ ព្រះអង្គគ្រប់គ្រងភាពសម្បូរបែប ភាពរុងរឿង និងទ្រព្យសម្បត្តិលាក់កំបាំងនៃផែនដី។
អ្នកការពារទិសខាងជើង៖ ព្រះអង្គត្រូវបានចាត់តាំងយ៉ាងផ្លូវការឱ្យការពារទិសខាងជើង (Uttara / សំស្ក្រឹត៖ उत्तर)។ ក្នុងនាមជាអ្នកការពារទិស (Dikpāla / សំស្ក្រឹត៖ दिक्पाल), ព្រះអង្គឈរអមព្រះកាយជាមួយទេវតាដទៃទៀតដូចជា ព្រះឥន្ទ្រ (Indra), ព្រះយម (Yama), និងព្រះវរុណ (Varuṇa) ដើម្បីរក្សាសណ្ដាប់ធ្នាប់ចក្រវាឡ។

៣. ចក្រវាឡវិទ្យារបស់ពុទ្ធសាសនា និងប្រពៃណីរបស់ទីបេ៖ ព្រះណាំថស់សែ (Namthosé)

ជាមួយនឹងការរីកចម្រើននៃព្រះពុទ្ធសាសនា ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញជា ចតុលោកបាល (Caturmahārājika / ស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន) មួយអង្គ។ ស្ថិតនៅកៀកនឹងកំពូលភ្នំព្រះសុមេរុ (Mount Sumeru) ក្នុងឋានចតុម្មហារាជិកា (Cāturmahārājikakāyika) ព្រះអង្គបញ្ជាកងទ័ពយក្ស និងអារក្ស (អារក្ខ) (Rakshasas / សំស្ក្រឹត៖ राक्षस) ដើម្បីការពារទិសខាងជើង។

តួនាទីក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេ៖ នៅក្នុងតំបន់ទីបេ ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ជាទូទៅថា ណាំថស់សែ (Namthosé/Namsay) ហើយត្រូវបានចាត់ទុកថាជាមេដឹកនាំដ៏សំខាន់បំផុតមួយក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន។ ក្រៅពីតួនាទីជាអ្នកការពារទិស ជនជាតិទីបេគោរពបូជាព្រះអង្គជា ទេវតាប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិដ៏មានអំណាច ឯករាជ្យមួយអង្គផងដែរ ដែលជួនកាលទ្រង់ត្រូវបានពណ៌នាថាគង់ប្រថាប់លើសត្វសិង្ហ ឬក្បាលតោ ព្រមទាំងកាន់កូនជ្វាលា ឬកែវមណីប្រទានពរ។
មេដឹកនាំពួកយក្ស៖ ក្នុងនាមជាអធិរាជនៃពួកយក្ស, ព្រះអង្គទ្រង់តភ្ជាប់កម្លាំងធម្មជាតិព្រៃផ្សៃជាមួយនឹងវិន័យដ៏ភ្លឺស្វាង។ ជំនួសឱ្យការធ្វើជាបិសាចកំណាច ពួកយក្សដែលស្ថិតនៅក្រោមការបញ្ជារបស់ព្រះអង្គបានក្លាយជាអ្នកប្រតិបត្តិច្បាប់សីលធម៌ដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ និងជាអ្នកការពារភិក្ខុសង្ឃ។

៤. ការប្រែក្លាយបែបតន្ត្រៈ៖ ព្រះពោធិសត្វច័មភល (Jambhala) និងការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā

ខណៈពេលដែលព្រះពុទ្ធសាសនាតន្ត្រៈបានរីករាលដាលតាមរយៈខ្សែស្រឡាយវជ្រយាន (Vajrayāna) និងតំបន់ហិមពាន្ត ទិដ្ឋភាពប្រទានទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ព្រះវេស្សវ័ណត្រូវបានពង្រឹង និងពង្រីកតាមរយៈរូបភាពរបស់ ព្រះពោធិសត្វច័មភល (Jambhala / សំស្ក្រឹត៖ जम्भाल; ដែលជារឿយៗត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាព្រះពោធិសត្វច័មភលពណ៌លឿង ឬ Yellow Jambhala).

ការប្រតិបត្តិ Tantric Sādhanā៖ ក្នុងគំនិតប្រតិបត្តិបែបវជ្រយាន ការធ្វើសមាធិលើព្រះពោធិសត្វច័មភល (Jambhala)/ណាំថស់សែ មិនមែនគ្រាន់តែជាការសូមជំនួយពីខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការប្រតិបត្តិ (Tantric Sādhanā / សំស្ក្រឹត៖ साधना) ដើម្បីយកឈ្នះលើភាពក្រីក្រ កង្វះខាត និងភាពទុរគតខាងវិញ្ញាណ។ ការសូត្រធម៌ និងការធ្វើសមាធិលើព្រះអង្គត្រូវបានគេជឿថាជួយឱ្យអ្នកប្រតិបត្តិបង្កើតទ្រព្យសម្បត្តិខាងក្នុង គឺសេចក្ដីសប្បុរស និងបុណ្យកុសល។
លក្ខណៈរូបតំណាង៖ តាមបែបសិល្បៈ ព្រះអង្គច្រើនតែត្រូវបានពណ៌នាថាមានព្រះកាយពណ៌មាស ឬពណ៌លឿង និងមានរូបរាងធាត់បន្តិច បង្ហាញពីភាពបរិបូរណ៍។ នៅព្រះហស្ដខាងឆ្វេង ព្រះអង្គតែងតែទ្រង់កាន់សត្វស្កា (Nakula / សំស្ក្រឹត៖ नकुल) ដែលបង្ហាញសភាពបញ្ចេញត្បូងពេជ្រ តំណាងឱ្យជ័យជម្នះលើលោភៈ ចំណែកឯព្រះហស្ដខាងស្ដាំទ្រង់កាន់ទង់ជ័យ ឬឆ័ត្រ (Chhatra / សំស្ក្រឹត៖ छत्र) តំណាងឱ្យអធិបតេយ្យភាព។

៥. ការសម្របខ្លួនក្នុងតំបន់នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ទីបេ និងអាស៊ីបូព៌ា

ការផ្សាយទៅមុខនៃព្រះពុទ្ធសាសនាបាននាំយកព្រះវេស្សវ័ណចូលទៅក្នុងភូមិសាស្ត្រវប្បធម៌ចម្រុះ ដែលជំនឿក្នុងស្រុកបានរៀបចំការគោរពបូជាសម័យទំនើបរបស់ព្រះអង្គ៖

អាស៊ីអាគ្នេយ៍ (កម្ពុជា និងថៃ)៖ នៅក្នុងតំបន់កាន់ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទដូចជាកម្ពុជា និងថៃ ព្រះវេស្សវ័ណ (ឬថាវវេស្សុវណ្ណ / ថៃ៖ Thao Vessuwan / ท้าวเวสสุวรรณ) ទទួលបានការគោរពបូជាយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ប្រជាជនមិនត្រឹមតែគោរពព្រះអង្គក្នុងនាមជាទេវតាការពារស្ថានសួគ៌ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងជាទេវតាការពារដ៏មានឥទ្ធិឫទ្ធិផងដែរ។ រូបសំណាកព្រះវេស្សវ័ណដែលមានកាន់ដំបង (Gadā / សំស្ក្រឹត៖ गदा) និងព្រះភ័ក្ត្រដ៏ម៉ឺងម៉ាត់ តែងតែឈរយាមនៅតាមច្រកចូលព្រះវិហារ ដើម្បីបណ្តេញព្រលឹងអាក្រក់ អំពើអបិយជំនឿ និងសំណាងអាក្រក់។
ទីបេ និងតំបន់ហិមពាន្ត៖ ក្នុងនាមជា ណាំថស់សែ (Namthosé), ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែត្រូវបានគេដាក់តាំងជារូបសំណាកការពារនៅតាមរូងភ្នំ ឬក្លោងទ្វារអារាមទីបេប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ក៏ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាអាណាព្យាបាលដ៏មានគ្រឹះយ៉ាងសំខាន់សម្រាប់និកាយសាសនាផ្សេងៗ ដោយមានពិធីសូត្រមន្តបួងសួងសុំសេចក្ដីសុខសប្បាយ និងភាពរុងរឿងក្នុងមុខជំនួញផងដែរ។
អាស៊ីបូព៌ា (ចិន កូរ៉េ និងជប៉ុន)៖ ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាចិន និងជំនឿប្រជាប្រិយ ក្នុងនាមជាទូអ៊ឺន ធានវ៉ាង (Duōwén Tiānwáng) ព្រះអង្គត្រូវបានគេពណ៌នាថាពាក់ពាសដែកសឹក និងកាន់ចេតិយ ឬឆ័ត្រ។ ព្រះអង្គគឺជាផ្នែកមួយនៃស្ដេចស្ថានសួគ៌ទាំងបួន (Four Heavenly Kings / ចិន៖ 四大天王, Sì Dà Tiānwáng) នៅក្នុងអក្សរសិល្ប៍បុរាណ (ដូចជា រឿងដំណើរទៅទិសខាងលិច / ចិន៖ Xīyóu Jì). នៅប្រទេសជប៉ុន ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ប៊ីសាម៉ុន-តែន (Bishamon-ten / ជប៉ុន៖ 毘沙門天) ឬ តាម៉ុន-តែន (Tamon-ten / ជប៉ុន៖ 多聞天) ជាកន្លែងដែលព្រះអង្គបានវិវត្តខ្លួនជាអ្នកការពារទិសមួយអង្គក្នុងចំណោមស្ដេចទាំងបួន (Shitennō / ជប៉ុន៖ 四天王) និងត្រូវបានគោរពបូជាយ៉ាងទូលំទូលាយថាជាព្រះសំណាងមួយក្នុងចំណោមព្រះសំណាងទាំងប្រាំពីរ (Shichifukujin / ជប៉ុន៖ 七福神) ដោយបញ្ចូលគ្នារវាងអំណាចយុទ្ធសាស្ត្រ និងភាពរុងរឿងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច។

សេចក្ដីសន្និដ្ឋាន

មរតកដ៏យូរអង្វែងរបស់ព្រះវេស្សវ័ណគឺស្ថិតនៅលើភាពបត់បែនដ៏សម្បូរបែបរបស់ព្រះអង្គ។ ចាប់តាំងពីប្រភពដើមជាព្រះអម្ចាស់នៃទ្រព្យសម្បត្តិក្រោមដីក្នុងសម័យវេទ រហូតដល់តួនាទីជាអ្នកការពារធម៌ដ៏ស្ដាប់ឮគ្រប់យ៉ាង ព្រមទាំងការប្រែក្លាយជាព្រះណាំថស់សែ (Namthosé) ដ៏មានអំណាចនៅទីបេ, ព្រះពោធិសត្វច័មភល (Jambhala) (Jambhala) ប្រទានទ្រព្យ និងជាអ្នកការពារដ៏គួរឱ្យកោតខ្លាចនៅតាមមាត់ទ្វារវត្តអារាម ព្រះអង្គតំណាងឱ្យការបញ្ចូលគ្នាយ៉ាងមានអត្ថន័យរវាងការការពារខាងវិញ្ញាណ និងសុខុមាលភាពខាងសម្ភារៈ។ ព្រះអង្គនៅតែជាសញ្ញាណដ៏អមតៈនៃការការពារ ដែលរំលឹកមនុស្សជាតិថា កម្លាំង និងភាពរុងរឿងពិតប្រាកដគឺមិនអាចកាត់ផ្ដាច់ចេញពីសីលធម៌ និងការការពារសច្ចធម៌បានឡើយ។

ឯកសារយោង

Schönberger, S.-A. (2016). Iconography transformed: a few notes on the god Vaiśravaṇa. Approaching Religion, 6(1), 112–124. https://doi.org/10.30664/ar.67596 Cited by: 1
Shim, Y. S. (2025). The Origins and Symbolism of Vaiśravaṇa Iconography and the Impact of the Royal Image as Donor and Protector. Religions, 16(2), 217. https://doi.org/10.3390/rel16020217 Cited by: 2