ជ័យវរ្ម័នទី៧

ពីវិគីភីឌា
Jump to navigation Jump to search

ជ័យវរ្ម័នទី៧

Jayavarman VII Guimet 90508 1.jpg
Jayavarman VII At Paris Guimet Museum of France
រជ្ជកាល ១១៨១-១២១៥​ (ចក្រភពខ្មែរ)
មហេសី ឥន្ទ្រទេវី​ និង​ ជ័យរាជទេវី
គ្រងរាជ ​ ១១៨២ [១]
ព្រះនាមពេញ ជ័យវរ្ម័ន អវតារ លោកកេរ្ត៍ស្វារៈ
(ជ័យវរធន់)
មរណៈនាម ព្រះបរមសៅសុគតបទ
ក្សត្រមុន ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន
រាជបន្ត ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២
ប្រសូត្រ ១១២៥
ចូលទីវង្គត់ ១២១៩ (ជន្មាយុ ៩៤)
ជំនឿសាសនា ព្រហ្មញ្ញសាសនា លិទ្ធិ ព្រះព្រហ្ម និង ព្រះពុទ្ធសាសនា មហាយាន

ជ័យវរ្ម័នទី៧ (អង់គ្លេស: Jeyvaraman VII) (សំស្ក្រឹត: Jayavarman VII) (ប្រ.ស|គ.ស ១១២៥-១២១៩) រជ្ជកាលគ្រងរាជ (គ.ស ១១៨១-១២១៥) ព្រះអង្គជាស្ដេចខ្មែរដ៏ខ្លាំងពូកែមួយព្រះអង្គដែលរើបំរាសពីការត្រួតត្រា របស់រាជវង្ស ចាម ដែលមកពីភាគកើតកម្ពុជា គឺ អាណាចក្រចាម្ប៉ា ហើយព្រះអង្គដែលជាស្ដេចសឹកខ្លាំងពូកែ ដែលត្រួតត្រាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោកមួយភាគធំ ព្រះអង្គជាបុត្ររបស់ព្រះបាទធរណីន្ទ្រវរ្ម័នទី២ និងបានរៀបអភិសេក មហេសី ២អង្គ គឺ ព្រះនាង ឥន្ទ្រទេវី និង ជ័យរាជទេវី ហើយទ្រង់មានបុត្រ ៤អង្គ ព្រះនាម ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២ និង ៣អង្គផ្សេងទៀតបានសុគត និង​មិនមានកំណត់ត្រា ។ ក្រោយពេលរំដោះក្រុងអង្គរពីចាមបានក្នុងឆ្នាំ ១១៨១ ព្រះអង្គបានក៏សាងរាជធានីអង្គរទី៣ត្រង់ ប្រាសាទបាយ័ន ហើយព្រះអង្គក៏បាននាំយក ពុទ្ធសាសនា មហាយាន មកគោរពបូជាផងដែរ ។[២]

ការរំដោះប្រទេសពីពួកចាម្ប៉ា[កែប្រែ]

ចម្លាក់នៃ ចម្បាំងលើបឹងទន្លេសាប រវាងកងទ័ពខ្មែរ និង កងទ័ពចាម ក្នុងការដណ្ដើមក្រុងអង្គរ នាស.វទី១២ នាប្រាសាទបាយ័ន

ក្នុងឆ្នាំ ១១៧៧ នៃគ.ស កងទ័ពចម្ប៉ាបានលើកទ័ពយ៉ាងធំ តាមផ្លូវទឹកនៃទន្លេមេគង្គក្រោម ដោយបរសំពៅចម្បាំងមកាត់តាមផ្លូវទឹក ទៅបឹងទន្លេសាប រួចវាយចូលដុតបំផ្លាញក្រុងអង្គរ ដើម្បីកាន់កាប់ក្រុងអង្គរ នៅទីបំផុតកងទ័ពចម្ប៉ាក៏ទទួលបានជ័យជំនះ និងបានសម្លាប់ស្ដេច "ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន" និងបានប្រមូលយកមាសប្រាក់ជាច្រើនក្នុងក្រុងអង្គរ រួចដឹកជញ្ជូនទៅកាន់ ប្រទេសចាម្ប៉ា ហើយការគ្រប់គ្រងរបស់ពួកចាម មកលើក្រុងអង្គរមានរយៈពេលពេញ ៤ឆ្នាំ ។ នៅក្នុងអំឡុងពេលនោះមាន រាជវង្សខ្មែរមួយអង្គព្រះនាម "ជ័យវរធន់" ដែលគង់នៅ រាជធានី ខេត្តតាកែវ ដែលព្រះអង្គបានកសាង បាសាទតាព្រហ្ម ឬ ហៅថា ប្រាសាទព្រហ្មមនៈ ក្នុងតំបន់ទន្លេបាទី សព្វថ្ងៃនេះ ។ ក្នុងឆ្នាំ ១១៨១ នៃគ.ស "ជ័យវរធន់" បានបើកការប្រយុទ្ធនៅស្រមោលភូមិអង្គរយ៉ាងខ្លាំងក្លានៃចម្បាំងលើបឹងទន្លេសាប នៅទីបំផុតទ្រង់ក៏យកជ័យជំនះពីពួកចាម្ប៉ាបាន និងបានប្រកាសគ្រងរាជក្នុងឆ្នាំ ១១៨២ នៃគ.ស ដែលមានព្រះនាមក្នុងរាជ្យថា "ជ័យវរ្ម័ន អវតារ លោកកេរ្ត៍ស្វារៈ" ។[៣]

ការកសាងក្រុងអង្គរធំ[កែប្រែ]

Map of Angkor Thom City

ទីក្រុងអង្គរធំនេះត្រូវបានកសាងឡើងនៅចុងសតវត្សទី១២ដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលរាជធានីនេះគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីដែលមានទំហំ ៩ គម² មានបូជនីយដ្ឋាន ប្រាសាទបុរាណជាច្រើនបន្សល់ទុកនៅទីនេះ ដូចជា៖ ប្រាសាទបាយ័ន ជាប្រាសាទ ឧទ្ទិសរួមបញ្ចូលគ្នា នៃព្រហ្មញ្ញសាសនា និង ពុទ្ធសាសនា មហាយ៉ានៈ ដែលមានគូបរៈចំនួន ៥៤ ដោយស្មើ និង ព្រះភ័ក្ត្រព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ចំនួន ២១៦ តំំណាងឲ្យ អវតារ លោកកេរ្ត៍ស្វារៈ ។[៤]

South gate to Angkor Thom

អង្គរធំ មានក្លោងទ្វារចូលចំនួន៥ទិស ទិសនិមួយៗ៖ ទ្វារខ្មោច (នៅទិសខាងកើត) ទ្វារដីឆ្នាំង (នៅទិសខាងជើង) ទ្វារតាកៅ (នៅទិសខាងលិច) ទ្វារទន្លេអ៊ុំ (នៅទិសខាងត្បូង) និងទ្វារជ័យ (នៅទិសខាងកើតចំពីមុខព្រះបរមរាជវាំងក្នុងខេត្តសៀមរាប) គូបរៈនៃទ្វារនិមួយៗមានព្រហ្មមុខបួន តំណាងឲ្យភ្នំមន្ទ្រៈ នៃខ្សែររឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ ។ ទ្វារនៅទិសខាងត្បូងក្រុងអង្គរធំស្ថិតនៅចំងាយ ៧,២គីឡូម៉ែត្រពីខាងជើងក្រុងសៀមរាប និង ១,៧គីឡូម៉ែត្រពីខាងជើងច្រកចូលប្រាសាទអង្គរវត្ត។ កំពែងព័ទ្ធជុំវិញនីមួយៗមានប្រវែង៣គីឡូម៉ែត្របួនជ្រុង និងមានកំពស់៨ម៉ែត្រព័ទ្ធជុំវិញដោយគូទឹក ហ៊ុំព័ទ្ធលើផ្ទៃដី ៩ គម²។[៥] ដើម្បីការពារក្រុងពីការវាយប្រហារពីគូសត្រូវ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បាន​កសាង​កំផែង​ថ្ម​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ក្រុង​ដែល​មាន​ប្រវែង​១២​គីឡូម៉ែត្រ ។ ក្នុង​វិស័យ​សំណង់ នៃសត្ថបត្យកម្ម របស់ព្រះអង្គត្រូវបានគេស្គាល់ថាជារចនាបទ បាយ័ន ដែលរាជវាំងទាំងមូល និងទីស្នាក់នៅសាងសង់ដោយសំណង់ឈើ ដែលប្រើប្រាសកម្លាំងពលកម្មប្រមាណជា ២មុឺននាក់ ជាមួយនិង ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រឆ្លងកាត់នៃការរំដោះទឹក ដែលមានបួនទិសដែលចាក់បង្ហូរ ទៅកាន់គូទឹកដែលព័ទ្ធជុំវិញ ។ [៦] ព្រអង្គក៏បានកសាងដំណាក់ឃ្លាំងចំនួន២ គឺខាងត្បូង និង ខាងជើង ដែលដំណាក់ឃ្លាំងខាងត្បូងដាក់នៅជង្រុកស្រូវ ដែលប៉ានស្មានប្រមាណជា ១១.១៩២ តោន និង ដំណាក់ឃ្លាំងខាងជើងដាក់នៅក្រណាត់សូត្រសម្លៀកបំពាក់ ប្រមាណជា ៥១២កី ជាមួយនិងឆ័ត្រក្លោះ ៥២៣ ។ នៅតាមប្រាសាទ នីមួយ​ៗមានរន្ធសម្រាប់ដាក់លម្អនូវគ្រឿងត្បូងចំរុះដែលត្រូវបានគេប៉ាន់ស្មានសរុបប្រម៉ាណជា ​៤៨០០០​គ្រាប់ ។[៧] [៨] ក្រៅពីនេះ ព្រះអង្គបានក៏សាងរាជដំណាក់ស្រីរបាំប្រចាំក្រុងអង្គរធំផងដែរ ត្រង់ប្រាសាទ សួរព្រ័ត្យ ត្រូវបានគេប៉ានស្មានថាមានអ្នករបាំប្រហែលជា ១៦០០នាក់ ។[៩]

ការទទួលយកពុទ្ធសាសនា មហាយាន[កែប្រែ]

Buddha Mahayana 12th century at Ohio Cleveland Museum of Art.

ក្នុងឆ្នាំ ១១៨៥ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន៧ បានទទួលយកយកនូវ ពុទ្ធសាសនាមហាយាន តាមរយៈទំនាក់ទំនងខ្មែរ-ចិន ទៅលើមុខជំនួញជួយដូរ ក្រណាត់សូត្រដែលមានកត់ត្រាក្នុងសិលាចឹក នៃប្រាសាទភិមានអាកាស ។ ដោយសារតែព្រះបាទជ័យវរ្ម័ន៧ ទទួលយកពុទ្ធសាសនា មាហាយាន ក៏បានធ្វើឲ្យកើតមានសង្គ្រាមសាសនា នាថ្ងៃអនាគតផងដែរ នៅពេលដែលទ្រង់ចូលទីវង្គត ។[១០] ពុទ្ធសាសនា មហាយាន ត្រូវបានចាត់ទុកជាសាសនា របស់ព្រះរាជា ប៉ុន្តែទោះជាយ៉ាងណាក៏ព្រះអង្គមិនបោះបង់ចោល ព្រហ្មញ្ញសាសនាឡើយដោយរក្សានូវ រឿងព្រេងទេវកថា ហិណ្ឌូជាច្រើននូវតាមចម្លាក់នៃជញ្ជាំងប្រាសាទជាប់ជានិច្ច ដែលទុកជាមរតករបស់ដូនតា ហើយទ្រង់ក៏បានសាងប្រាសាទឧទ្ទិសជូនមាតាបិតារបស់ព្រះអង្គផងដែរគឺ ប្រាសាទតាព្រហ្ម [១១]

ការកសាង ប្រាសាទតាព្រហ្ម[កែប្រែ]

ប្រាសាទតាព្រហ្ម កងសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងឆ្នាំ ១១៨៦ នៃគ.ស ទ្រង់បានកសាងដើម្បីឧទ្ទិសជូន មាតាបិតា របស់ព្រះអង្គ ដែលប្រាសាទនេះមានឈ្មោះដើមហៅថា ប្រាសាទ "រាជវិហារ" ។[១២] ប្រសាទតាព្រហ្មមានកំពែងព័ទ្ធពីក្រៅទំហំ (១០០០មx៦០០ម) ដោយស្មើនិង ៦០០,០០០ ម៉ែតការ៉េ ។ ប្រាសាទនេះផងដែរ មានភូមិប្រជាជនរស់នៅជុំវិញប្រមាណជា ១២,៦៦០ នាក់ ក្នុងនោះរួមបញ្ចូលទាំងមន្ត្រីធំៗ ចំនួន ៤១៨ នាក់និងមានអ្នកបម្រើកាងារប្រចាំរាជដំណាក់ចំនួន ២៧៤០ នាក់ ក្នុងនោះមានជំនួយការបង្ហាត់របាំចំនួន ២៣២ នាក់ និង មានស្រីរបាំប្រចាំរាជដំណាក់ចំនួន ៦១៥នាក់ ។ រួមទាំងរតនៈវត្ថុក្នុងនោះមួយចំនួនផង ដូជា៖ មាន​ចាន​មាស​សរុប ដែល​មាន​ទម្ងន់​ជាង​ប្រាំ​រយ​គីឡូក្រាម ចាន​ប្រាក់​ចំនួន​៣៥ គ្រាប់​គជ់​ខ្យងចំនួន ៤០៦២០​គ្រាប់ ត្បូង​ចំរុះចំនួន ​៤៥៤០​គ្រាប់ រនាំងដាក់ការពារ ដែលជាតង្វាយពីប្រទេស​ចិន​ ក្នុងរាជវង្សសុង (អង់គ្លេស: Song dynasty) ចំនួន ៨៧៦ ។ ប្រាសាទនេះក៏ត្រូវបានចាត់ទុកផងដែរ ជាសាកលវិទ្យាល័យផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រដែលក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្សត្រី ឥន្ទ្រទេវី[១៣] [១៤]

ការកសាង ប្រាសាទព្រះខ័ន[កែប្រែ]

ប្រាសាទព្រះខ័ន កងសាងដោយព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ក្នុងឆ្នាំ ១១៩១ នៃគ.ស ។[១៥] ដើម្បីឧទ្ទិសថ្វាយ ព្រះពិស្ណុការអាវតារលោកកេរ្ត៍ស្វារៈ ប្រាសាទនេះមានទំហំ ៥៦ ហិចតា និងមានបរិមាត្រ (៨០០មx៧០០ម) ប្រាសាទព្រះខ័ន បានឱ្យដឹងថា បដិមានៃរូបព្រះពុទ្ធ ព្រះឥសូរ និងព្រះវិស្ណុ ដែលត្រូវបានតម្កល់នៅក្នុងប្រាសាទនេះមានចំនួនដល់ទៅ ២០,៤០០ ដែលធ្វើអំពីមាស ប្រាក់ សំរិទ្ធ និងថ្ម ចំណែកឯ បដិមាទេវៈផ្សេងៗទៀយមានចំនួន ៤៣០ និងប្រជាជនក្នុងភូមិចំនួន ១៣,៥០០ ដែលមានតួនាទីថែរក្សាផ្គត់ផ្គង់មូលនិធិសាសនាឱ្យមានដំណើរការល្អនៅប្រាសាទនេះ និងស្បៀងអាហារជាច្រើនផ្តល់ដោយឃ្លាំងព្រះរាជទ្រព្យ ឬដោយប្រជាជនក្នុងភូមិចំនួន ៥៣២៥ ដែលមានមនុស្សសរុបចំនួន៨៧,៨៤០នាក់ ។ មានបដិមាចំនួន ២៨៣ ត្រូវបានតម្កល់ជុំវិញបដិមាព្រះពោធិសត្វលោកេស្វរៈ ដែលតំណាងឱ្យដួងវិញាណខ័ន្ឌព្រះបិតារបស់ព្រះរាជា ។ មានសំណង់ប៉មចំនួន ៨៥សម្រាប់តម្កល់ព្រះបដិមាដល់ទៅ ៥២៥អង្គជាចំណុះប្រាសាទដ៏ធំនេះ។ សិលាចារឹកបានបន្តទៀតថា ប្រាសាទនេះសូមឧទ្ទិសកុសលទៅកាន់អតីតព្រះរាជាព្រះនាម ធរណិន្ទ្រវរ្ម័ន ដែលជាព្រះបិតា របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ និងបួងសួងឱ្យព្រះមហាក្សត្រជំនាន់ក្រោយ ដែលបានជួយថែរក្សាសំណង់ព្រះពុទ្ធសានា ដែលមានទាសាទាសីចំនួន ៣០៦,៣៧២នាក់ សូមឱ្យទទួលផលបុណ្យគ្រប់ៗគ្នា ។ សិលាចារឹកនៃប្រាសាទព្រះខ័នមានការរៀបរាប់ពីទីក្រុងដ៏រីចម្រើនដ៏ជឿនលឿនមួយ ដែលផ្តោតទៅលើសកម្មភាពសាសនា និងសេចក្តិត្រូវការនៃប្រាសាទនេះ ដង្វាយត្រូវបានរៀបចំសម្រាប់អាទិទេពហើយកម្រងផ្កាត្រូវបានលម្អសម្រាប់អាទិទេពទាំងនេះទៀតផង ។ ម្ហូបអាហារត្រូវបានផ្គតផ្គង់ហើយនៅតាមខ្លោងទ្វារតែងមានអ្នកយាម និងមានក្រុមរបាំរាប់ពាន់នាក់សម្រាប់ រាំសម្តែងសម្រាប់ប្រាសាទនេះក្នុងកិច្ចពិធីសាសនាធំៗផងដែង។[១៦]

ការវាយដណ្ដើមយកចាម្ប៉ា[កែប្រែ]

នៅក្នុងឆ្នាំ ១១៩០ នៃ គ.ស ស្ដេចចាមព្រះនាម ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៤ បានលើកទ័ពមកវាយអាណាចក្រខ្មែរម្ដងទៀត ការលុកលុយអាណាចក្រខ្មែរមានរយៈពេលពេញ១ឆ្នាំ រហូតដល់ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ បង្ក្រាបការលុកលុយរបស់ពួកចាមបានទាំងស្រុង ក្នុងឆ្នាំ ១១៩១ នៃ គ.ស ។ [១៧] យោងតាមសិលាចរឹកនៅប៉ោនគរ (ញ៉ាត្រាង) បានសរសេរទុកថា ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ វាយយកបានរាជធានីនៃប្រទេសចាម្ប៉ា ដោយទ្រង់បញ្ជាឱ្យវិទ្យានន្តៈ វាយចូលរាជធានី "វិជ័យ" (បិញឌិញ) ហើយចាប់បានស្ដេចចាម ជាឈ្លើយសឹកនិងបានយកស្ដេចអង្គនេះ មកថ្វាយ ព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៧ ។ ហើយព្រះអង្គបានលើកព្រះអនុជថ្លៃ របស់ព្រះអង្គ ព្រះនាម "អុិន" ដែលត្រូវជាប្អូនប្រុសព្រះនាង "ជ័យរាជទេវី" ឱ្យឡើងសោយរាជនៅវិជ័យ ដោយមានព្រះនាមក្នុងរាជថា "សូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ" មិនយូរបុ៉ន្មាន ពួកចាមដែលមានមេដឹកនាំឈ្មោះ "រៈសុបតិ" ក៏ងើបលើកបះបោរបណ្ដេញព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទេវរាជ ចេញពីរាជធានីវិជ័យ ហើយមាននាមក្នុងរាជថា "ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៥" ។ ពេលនោះ "វិទ្យានន្តៈ" ក៏លើកទ័ពវាយរាជធានីវិជ័យម្ដងទៀត ហើយបានធ្វើឃាតស្ដេចចាម "ជ័យឥន្ត្រវរ្ម័នទី៥" និងបានបង្រួបបង្រួមប្រទេសចម្ប៉ាឱ្យមានឯកភាពឡើងវិញ និងបានប្រកាសសោយរាជនាពេលនោះក្នងឆ្នាំ ១១៩២ នៃគ.ស រហូតដល់ឆ្នាំ ១២០៣ នៃគ.ស ទើបព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ លើកទ័ពធំមកកំចាត់ចាម និងបានវាយយកចាម្ប៉ាមកគ្រប់គ្រងទាំងស្រុងក្នុងឆ្នាំ ១២០៣ នៃគ.ស ។ [១៨]

មើលផងដែរ[កែប្រែ]

កណត់ត្រា[កែប្រែ]

កំណត់ត្រាប្រវត្តិវិទូ[កែប្រែ]

តំណភ្ជាប់ រជ្ជកាលគ្រងរាជ[កែប្រែ]

ជ័យវរ្ម័នទី៧
(គ.ស ១១២៥-១២១៩)
មុនដោយ
ត្រីភូវនាទិត្យវរ្ម័ន
ចក្រភពខ្មែរ
១១៨១–១២១៥
តដោយ
ឥន្ទ្រវរ្ម័នទី២

ឯកសារយោង[កែប្រែ]

  1. The Hindu Colony of Cambodia Asian library. Theosophical Publishing House, Original from the University of Michigan. 1927. p. 410. https://books.google.com.kh/books?id=ispOAAAAMAAJ&q=jayavarman+vii+coronation+1182&dq=jayavarman+vii+coronation+1182&hl. 
  2. Transactions of the American Philosophical Society Volume 5 of American culture series. The Society, Original from the University of Michigan. 1951. p. 295. https://www.worldcat.org/title/history-of-american-ornithology-before-audubon/oclc/1662. 
  3. Cambodia: A Country Study. The Division, Original from the University of Virginia. 1990. p. 362. ល.ស.ប.អ. 0160208386. https://www.worldcat.org/title/cambodia-a-country-study/oclc/1057094596. 
  4. The Cultural History of Angkor Great civilizations. London Aurum, Original from the University of Michigan. 1984. p. 94. ល.ស.ប.អ. 0906053676. https://www.worldcat.org/title/cultural-history-of-angkor/oclc/1015084899. 
  5. Scientific American: Supplement, Volume 39. Munn and Company, Original from University of Illinois at Urbana-Champaign. 1895. https://books.google.com.kh/booksid=LW43AQAAMAAJ&dq=Angkor+Thom+has+five+entrances&source=gbs_navlinks_s. 
  6. Encyclopedia of World Architecture, Volume 2. Facts On File, Original from Pennsylvania State University. 1977. p. 499. ល.ស.ប.អ. 0871964058. https://www.worldcat.org/title/encyclopaedia-of-world-architecture/oclc/4493914. 
  7. South-east Asian Archaeology ...: Proceedings of the ... International Conference of the European Association of South-East Asian Archaeologists. Istituto Italiano per l'Africa e l'Oriente, Original from the University of Michigan. 2000. ល.ស.ប.អ. 0903122103. https://www.worldcat.org/title/south-east-asian-archaeology-proceedings-of-the-international-conference-of-the-european-association-of-south-east-asian-archaeologists/oclc/50651897. 
  8. Les Khmers, des origines d'Angkor au Cambodge d'aujourd'hui Collection "L'aventure du passé". Paris,Le Livre contemporain, Original from the University of Virginia. 1960. p. 376. https://www.worldcat.org/title/khmers-des-origines-dangkor-au-cambodges-daujourdhui/oclc/1006412017. 
  9. Cultures of Independence. Reyum institute, Original from the University of Michigan. 2001. https://www.worldcat.org/title/cultures-of-independence-an-introduction-to-cambodian-arts-and-culture-in-the-1950s-and-1960s/oclc/49613043. 
  10. The Journal of Oriental Research, Madras, Volumes 2-3. Madras Law Journal, Original from the University of California. 1929. https://www.worldcat.org/title/journal-of-oriental-research-madras/oclc/213774783. 
  11. The Ideal of World Community: Buddhist Aspiration in View of Sri Aurobindo. Dr. S. Radhakrishnan Institute for Advanced Study in Philosophy, University of Madras, Original from the University of Virginia. 1981. p. 89. https://www.worldcat.org/title/ideal-of-world-community-buddhist-aspiration-in-view-of-sri-aurobindo/oclc/10020497. 
  12. Ancient Civilization and Trade. University of New Mexico Press. 1975. p. 485. ល.ស.ប.អ. 0826303455. https://www.worldcat.org/title/ancient-civilization-and-trade/oclc/1067257011. 
  13. Cambodian Glory: The Mystery of the Deserted Khmer Cities and Their Vanished Splendour; and a Description of Life in Cambodia Today. T. Butterworth, Limited, Original from the University of Michigan. 1938. p. 383. https://www.worldcat.org/title/cambodian-glory-the-mystery-of-the-deserted-khmer-cities-and-their-vanished-splendour-and-a-description-of-life-in-cambodia-today/oclc/68180136. 
  14. Asian Commitment: Travels and Studies in the Indian Sub-continent and South-East Asia. Orchid Press, Original from the University of Michigan. 2000. p. 587. ល.ស.ប.អ. 9748299317. https://www.amazon.com/s?k=9789748299310&i=stripbooks&linkCode=qs. 
  15. The Arts and Civilization of Angkor. Praeger, Original from the University of Michigan. 1957. p. 230. https://www.abebooks.com//servlet/SearchResults?tn=Arts+Civilization+Angkor. 
  16. Qaṃbī Mahāksǎtr muay qaṅg knuṅ Kruṅ Kambūjā Jayavaramǎn dī 7. Braḥrāj Paṇṇālăy Kambujā, Original from the University of Michigan. 1935. p. 56. https://www.worldcat.org/title/qambi-mahaksatr-muay-qang-knun-krun-kambuja-jayavaraman-di-7/oclc/23578422. 
  17. A History of South-East Asia. Macmillan, Original from the University of California. 1961. p. 807. https://books.google.com.kh/books?id=5lV85XuvoZ4C&q=Jayavarman+VII+1190+1191&dq=Jayavarman+VII+1190+1191&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiF6K_U-vjuAhWTIbcAHQKSDxEQ6AEwBnoECAAQAw. 
  18. André Migot (1960) Les Khmers, des origines d'Angkor au Cambodge d'aujourd'hui Collection "L'aventure du passé", p.376