ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)

ដោយវិគីភីឌា
ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
[[សហភាពឥណ្ឌូចិន|]]
១៩៥៣–១៩៧០
ទង់ ព្រះសង្ហារ
ភ្លេងជាតិ
នគររាជ[១]
ធានី ភ្នំពេញ
ភាសា ខ្មែរ
សាសនា ពុទ្ធសាសនា
រដ្ឋាភិបាល រាជាធិបតេយ្យ​អាស្រ័យរដ្ឋធម្មនុញ្ញគណបក្ស​លុប​​តែមួយ
ព្រះមហាក្សត្រ
 -  ១៩៤១–៥៥ នរោត្តម-សីហនុ¹
 -  ១៩៥៥-៦០ នរោត្តម-សុរាម្រិត
ប្រមុខរដ្ឋ
 -  ១៩៦០ ជួប-ហេល
 -  ១៩៦០ ស៊ីសុវត្ថិ-មុន្នីរ៉េត
 -  ១៩៦០ ជួប-ហេល
 -  ១៩៦០–១៩៧០ នរោត្តម-សីហនុ
 -  ១៩៧០ ឆេង-ហេង
នាយករដ្ឋមន្ត្រី
 -  ១៩៥៣ ប៉ែន-នុត(ដំបូង)
នរោត្តម-សីហនុ¹
 -  ១៩៦៩-៧០ លន់-ណុល(ចុងក្រោយ)
អង្គនីតិបញ្ញត្តិ សភាតំណាងរាស្ត្រ
សម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រ សង្គ្រាមត្រជាក់
 -  ឯករាជ្យ ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣
 -  រដ្ឋប្រហារ ១៨ មីនា ១៩៧០
 -  ជំនួសដោយសាធារណរដ្ឋខ្មែរ ៩ តុលា ១៩៧០
ប្រជាជន
 -  ១៩៦១ ប្រម. ៥ ៥១០ ០០០ 
រូបិយវត្ថុ រៀល (៛)
Warning: Value specified for "continent" does not comply

រាជការលើកទីមួយរបស់ព្រះសីហនុ រឺ ព្រះរាជាណាចក្រទីមួយ រឺ សម័យសង្គមរាស្ត្រនិយម ពីឆ្នាំ ១៩៥៣–១៩៧០ ជាពិសេស វាជាដំណាក់កាលដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។ ព្រះនរោត្តម-សីហនុ​ បន្តក្លាយជាមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមតួអង្គដែលមានភាពចម្រូងចម្រាស់បំផុត​ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏វឹកវរ និង ជាញឹកញាប់ប្រវត្តិសាស្ត្រក្រោយសង្គ្រាមដែលប្រកបដោយសោកនាដកម្មរបស់អាស៊ីអាគ្នេយ៍

សន្និសីទសឺណែវ និង ការលុកលុយរបស់វៀតមិញ[កែប្រែ]

ទោះបីជាកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យនៅចុងឆ្នាំ ១៩៥៣ ក៏ដោយ ក៏ស្ថានភាពកងទ័ពរបស់ខ្លួននៅតែមិនទាន់ស្ងប់សុខដដែល។ ក្រុមបក្សពួកដែលមិនមែនកុម្មុនិស្ដនៃពួកខ្មែរឥស្សរៈ​បានចូលរួមក្នុងរដ្ឋាភិបាល ក៏ប៉ុន្តែសកម្មភាពវៀតមិញនិយមកុម្មុនិស្ដ និងសមាគមខ្មែរឥស្សរៈបានវិវត្តទៅមុខគ្រប់ពេល កងកម្លាំងរបស់សហភាពបារាំងត្រូវបានគេធ្វើអោយថមថយនៅកន្លែងផ្សេងទៀត។ នៅខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៥៤ កងវរសេនាតូចវៀតមិញជាច្រើនបានឆ្លងកាត់ព្រំដែនចូលមកកម្ពុជា។ កងកម្លាំងរាជានិយមបានពើបប្រយុទ្ធនឹងពួកគេ ក៏ប៉ុន្តែមិនអាចបង្ខំអោយមានការដកទ័ពថយទាំងស្រុងរបស់ពួកវៀតមិញឡើយ។ ម្យ៉ាង ពួកកុម្មុនិស្ដកំពុងតែប៉ុនប៉ងពង្រឹងតំណែងខ្លួនដើម្បីតថ្លៃនៅក្នុងជំនួបសន្និសីទសឺណែវ​ដែលបានកំណត់កាលវិភាគនឹងចាប់ផ្ដើមនៅចុងខែ មេសា។

ផ្នែកបន្តបន្ទាប់អំពី
ប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា
AngkorWat Delaporte1880.jpg
បុរេប្រវត្តិកម្ពុជា
ប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរដំបូង
វ្នំ • កម្វុជ (ទឹក-គោក) • កម្វុជទេឝ (ដើមអង្គរ-មហានគរ-ចុងអង្គរ)
យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា
ចតុមុខ (កំពង់សៀម-បាសាន្ត-ចតុមុខ) • លង្វែក (មានជ័យ-ស្រឡប់ដូនតី) • ស្រីសន្ធរ • សម័យឧដុង្គ • ការបាត់បង់ដីសណ្ដមេគង្គទៅយួន
សម័យអាណានិគម
បារាំងលើកទី១ • ជប៉ុន • បារាំងលើកទី២
សហសម័យ
សង្គមរាស្ត្រនិយម • រដ្ឋប្រហារ១៩៧០ • សាធារណរដ្ឋខ្មែរ • សង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី • ការលុកលុយស.រ.-វៀតណាម១៩៧០ • របបខ្មែរក្រហម  • ការកាន់កាប់របស់វៀតណាម  • សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា • អ៊ុនតាក់១៩៩២–៩៣ • កម្ពុជាសម័យទំនើប
របាកាល
Portal icon តោរណៈកម្ពុជា

សន្និសីទសឺណែវត្រូវបានចូលរួមដោយអ្នកតំណាងមកពី កម្ពុជា វៀតណាមខាងជើង សមាគតរដ្ឋ (រដ្ឋពីមុននៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម រឺ វៀតណាមខាងត្បូង) លាវ សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន សហភាពសូវៀត បារាំង ប៊្រីតថេន(ចក្រភពអង់គ្លេស) និងសហរដ្ឋ (សហរដ្ឋអាមេរិក)។ គោលដៅមួយនៃសន្និសីទគឺដើម្បីស្ដារអោយមានសន្តិភាពបន្ត​យូរអង្វែងនៅក្នុងឥណ្ឌូចិន។​ ការពិភាក្សាជាច្រើនលើឥណ្ឌូចិនបានចាប់ផ្ដើមនៅថ្ងៃ ៨ មីនា ឆ្នាំ ១៩៥៤។ វៀតណាមខាងជើងខិតខំដើម្បីឱ្យទទួលបានការតំណាង​ឱ្យរដ្ឋាភិបាលតស៊ូដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅភាគខាងត្បូង ក៏ប៉ុន្តែត្រូវបានបរាជ័យ។ នៅថ្ងៃទី ២១ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩៥៤ សន្និសីទបានឈានដល់កិច្ចព្រមព្រៀងមួយ​ដែលត្រូវអោយមានការផ្អាកនូវអរិភាព (អំពើបង្កសង្គ្រាម) នៅឥណ្ឌូចិន។ ដោយគោរពដល់កម្ពុជា កិច្ចព្រមព្រៀងបានស្នើថាកងកម្លាំងយោធាវៀតមិញទាំងអស់​គឺត្រូវដកចេញក្នុងរយៈពេលកៅសិប (៩០) ថ្ងៃ ហើយនិងកម្លាំងតស៊ូខ្មែរត្រូវចេញពីកំណែនកងទ័ពក្នុងរយៈពេលសាមសិប (៣០) ថ្ងៃ។ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងផ្សេងមួយបានចុះហត្ថលេខាដោយអ្នកតំណាងកម្ពុជា បារាំង និងវៀតមិញបានយល់ព្រមដកកម្លាំងទាំងអស់ចេញ​ពីដែនដីកម្ពុជានៅខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥៤។

ក្នុងការដោះដូរចំពោះការដកកងកម្លាំងវៀតមិញចេញ អ្នកតំណាងកុម្មុនិស្ដនៅក្រុងសឺណែវចង់ឱ្យមាន​អព្យាក្រឹតភាពពេញលេញសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា និងលាវដែលនឹងទប់ស្កាត់ការតាំងមូលដ្ឋាននៃ កងយោធាសហរដ្ឋនៅក្នុងប្រទេសទាំងពីរនេះ។ នៅមុនថ្ងៃសម្រេចបញ្ចប់នៃសន្និសីទនេះ យ៉ាងណាមិញ អ្នកតំណាងកម្ពុជា លោកសម-សារី បានទទូចថា បើសិនកម្ពុជាបានឯករាជ្យជាក់ប្រាកដមែននោះ កម្ពុជាមិនគួរត្រូវបានគេហាមឃាត់ពីការស្វែងរកជំនួយខាងយោធាគ្រប់យ៉ាង​ដែលកម្ពុជាចង់បាននោះទេ (កម្ពុជាបានអំពាវនាវដំបូងទៅកាន់ក្រុងវ៉ាស៊ីងតោនដើម្បីស្វែងរកជំនួយយោធា)។ សន្និសីទបានទទួលយកចំណុចនេះ​ពីលើការជំទាស់ប្រកែកដ៏ខ្លាំងក្លារបស់វៀតណាមខាងជើង។ នៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងចុងក្រោយ កម្ពុជាបានទទួលយកអព្យាក្រឹតភាពដ៏ខ្សត់ខ្សោយ នឹងបានប្ដេជ្ញាមិនចូលរួមបក្សសម្ព័ន្ធយោធាណាមួយ ដែលមិនអនុលោមជាមួយគោលការនៃធម្មនុញ្ញនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ រឺក៏ អនុញ្ញាតអោយមានការតាំងកងកម្លាំងយោធាបរទេសលើទឹកដីរបស់ខ្លួន"ដរាបណាសន្តិសុខ​របស់ខ្លួនមិនទាន់ត្រូវបានគំរាមកំហែង។"

កិច្ចព្រមព្រៀងសន្និសីទបានបង្កើតឡើងគណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ (ហៅជាផ្លូវការថា គណៈកម្មាការអន្តរជាតិដើម្បីត្រួតពិនិត្យ និងគ្រប់គ្រង) នៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសឥណ្ឌូចិនទាំងមូល។ បានបង្កើតឡើងដោយអ្នកតំណាងមកពី កាណាដា ប៉ូឡូញ និង ឥណ្ឌា ត្រូវត្រួតពិនិត្យលើបទឈប់បាញ់ ការដកកងទ័ពរបស់បរទេស ការដោះលែងឈ្លើយសឹក និងការទទួលយកទាំងស្រុងរួមគ្នានឹងលក្ខ័ណ្ឌដែលមានស្រាប់ក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀង។ ពួកបារាំង និងភាគច្រើននៃកងកម្លាំងវៀតមិញត្រូវបានដកចេញតាមកាលកំណត់នៅខែ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥៤។

ការវិវត្តក្នុងស្រុក[កែប្រែ]

កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងសឺណែវ ក៏បានស្នើឱ្យមានការបោះឆ្នោតជាសកលប្រារព្ធឡើង​នៅកម្ពុជាអំឡុងឆ្នាំ ១៩៥៥ ហើយគ្រានោះដែរ គណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិគួរតែ​ចុះអង្កេតការបោះឆ្នោតនោះ​ដើម្បីអះអាងនូវភាពយុត្តិធម៌។ ព្រះសីហនុមានការប្ដេជ្ញាព្រះទ័យជាងមុនដើម្បើផ្ចាញ់ពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យ (ដែលពួកគេ ឈរលើជំហរនៃប្រវត្តិការណ៍ពីអតីតរបស់ខ្លួនដែលរំពឹងថានឹងឈ្នះឆ្នោត)។ ព្រះមហាក្សត្រព្យាយាមដោយមិនទទួលបានជោគជ័យ​ឡើយដើម្បីធ្វើវិសោធនកម្មរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។ នៅថ្ងៃ ២ មីនា ឆ្នាំ ១៩៥៥ ទ្រង់បានប្រកាសការដាក់រាជ្យរបស់ព្រះអង្គអោយព្រះបិតាទ្រង់ គឺព្រះនរោត្តម-សុរាម្រិត។ ដោយនៅកាន់គោរម្យងារសម្ដេច សម្ដេចសីហនុបានពន្យល់ថាសកម្មភាពនេះគឺចាំបាច់​ដើម្បីផ្ដល់អោយទ្រង់ទំនេរដៃដើម្បីចូលខ្លួនទៅក្នុងឆាកនយោបាយ។

ដើម្បីប្រកួតប្រជែងនឹងពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យ សម្ដេចសីហនុបានបង្កើតយន្តនយោបាយ ដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គ គឺសង្គមរាស្ត្រនិយម ដែលជាទូទៅផ្ដោតទៅលើសង្គម ក្នុងនោះ បើទោះបីជាឈ្មោះរបស់យន្តនយោបាយនេះដូច្នេះមែន ក៏ប៉ុន្តែវាមានធាតុផ្សំស្ដាំនិយមដ៏សំខាន់ដែលប្រឆាំងនឹងកុម្មុយនិស្តយ៉ាងខ្លាំងក្លា។ ការផុសឡើងរបស់សង្គមរាស្ត្រនិយម​នៅដើមឆ្នាំ ១៩៥៥ បានប្រមែប្រមូលពួកក្រុមស្ដាំនិយមដ៏ច្រើនសន្ធឹក​ក្រោមការទំនុកបម្រុងរបស់សម្ដេច។ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតខែ កញ្ញា គណបក្សថ្មីរបស់ព្រះសីហនុបានផ្ដួលពួកអ្នកប្រជាធិបតេយ្យយ៉ាងចាស់ដៃ គឺគណបក្សឯករាជ្យខ្មែររបស់លោកសឺន-ង៉ុកថាញ់ ហើយនិងគណបក្សប្រជាជនឆ្វេងនិយម ដោយទ្រង់បានឈ្នះ ៨៣% នៃសំឡេងឆ្នោត និងក្នុងចំណោមអាសនៈទាំងអស់ក្នុងរដ្ឋសភា។

លទ្ធផលនៃការបោះឆ្នោត១៩៥៥ត្រូវបានគេសន្និដ្ឋានថាមានការក្លែងបន្លំ និងការគំរាមកំហែង។ ពួកអ្នកបោះឆ្នោតត្រូវបានគេគំរាមកំហែង​មានជាប់ពាក់ព័ន្ធប្រព័ន្ធបោះឆ្នោត​ដែលបានដាក់ពណ៌សន្លឹកក្រដាសជាច្រើន​ក្នុងនោះត្រូវគេដាក់ចូលក្នុងប្រអប់មួយ​ដែលបង្ហាញរូបភាពបែបនយោបាយរបស់ព្រះសីហនុ ពួកទាហាន និងនគរបាលតាមតំបន់។ នៅក្នុងករណីខ្លះ លទ្ធផលបោះឆ្នោតត្រូវបានគេក្លែងបន្លំជាទូទៅដូចក្នុងករណី ដែលមណ្ឌលមួយនោះធ្លាប់ជាតំបន់ការពាររបស់វៀតមិញអស់រយៈពេលជាច្រើនឆ្នាំ​មិនបានសន្លឹកឆ្នោតមួយសន្លឹកឡើយសម្រាប់ពួកឆ្វេងនិយម។ អ្នកនិពន្ធលោកភ្វីលីប-ឝត (Philip Short) បញ្ចេញនូវសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៅឆ្នាំ ១៩៥៧ ដោយព្រះសីហនុដែលទ្រង់បានសារភាពថា​មណ្ឌលបោះឆ្នោតសាមសិបប្រាំមួយបានបោះឆ្នោតអោយគណបក្សប្រជាជន រឺ ភាគច្រើនបោះឱ្យគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ បែរជាលទ្ធផលជាផ្លូវការបានចេញមកថាពួកគេគ្មានឈ្នះអ្វីបន្តិចទាល់តែសោះ។

គំនិតជាតិនិយមរបស់ខ្មែរគឺការមានភក្ដីភាពនឹងព្រះមហាក្សត្រ តស៊ូប្រឆាំងនឹងអយុត្តិធម៌ និងអំពើពុករលួយ ហើយនិងការពារព្រះពុទ្ធសាសនាគឺជារឿងដ៏សំខាន់ក្នុងមនោគមនវិជ្ជាសង្គមរាស្ត្រនិយម។ គណបក្សនេះបានទទួលយកការបកស្រាយបែបអភិរក្សសំខាន់ៗនៃពុទ្ធសាសនា ជាសាមញ្ញនៅក្នុងបណ្ដាប្រទេសថេរវាទនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលថាវិសមភាពសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចចំណោមមនុស្សគឺជាធម្មានុរូបដោយសារតែដំណើរការនៃកម្ម។ ចំពោះវណ្ណៈអ្នកក្រីក្រ ការប្រព្រឹត្តិនូវសេចក្ដីល្អ និងស្ដាប់ការទូន្មានប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធនាំឱ្យកើតនៅទីខ្ពស់ៗនៅអនាគតជាតិ។ ការអំពាវនាវខាងសាសនាដែលទទួលបានភក្ដីភាព​ពីពួកបព្វជិតពុទ្ធសាសនាជាច្រើន​នៃប្រទេស ដែលពួកគេគឺជាក្រុមដែលមានឥទ្ធិពលពិសេសនៅតាមភូមិស្រុកជនបទនានា។

នៅខែ សីហា ឆ្នាំ ១៩៥៧ ព្រះសីហនុបានកោះហៅពួកមេដឹកនាំបក្សប្រជាធិបតេយ្យដើម្បីធ្វើ "កិច្ចពិភាក្សាតទល់" មួយនៅក្នុងព្រះបរមរាជវាំង។ ពួកគេត្រូវបានរងនៅការអាម៉ាស់រយៈពេលប្រាំម៉ោងជាសាធារណៈ។ បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍នេះចប់ទៅ ពួកអ្នកដែលចូលរួមត្រូវបានគេទាញចេញពីឡានរបស់ខ្លួន ហើយត្រូវវាយជាមួយនិងស្វាយកាំភ្លើងវែងដោយនគរបាល និងទាហានរបស់ព្រះសីហនុ។

រង្វង់ពេលដូចគ្នានេះដែរ គណបក្សប្រជាជន បានដាក់បេក្ខភាព បេក្ខជនប្រាំរូបអោយឈរឈ្មោះបោះឆ្នោត។ ព្រះសីហនុបានធ្វើដំណើរដោយផ្ទាល់ទៅកាន់មណ្ឌលនីមួយៗ ហើយរដ្ឋាភិបាលបានធ្វើយុទ្ធនាការពេញទីប្រឆាំងនឹងគណបក្សនេះ។ សេវាវិទ្យុជាតិបានចោទប្រកាន់គណបក្សនេះគឺជាអាយ៉ងយួន។ បណ្ណប្រកាសជាច្រើនបង្ហាញនូវភាពឃោរឃៅ​ជាអន្លើៗត្រូវបានគេព្យួរនៅតាមមណ្ឌលនានា។ នៅទីបំផុតបេក្ខជនបួននាក់ត្រូវបានគេគំរាមកំហែងដកខ្លួនចេញ​ពីការឈរឈ្មោះ។ មានតែម្នាក់ទេដែលត្រូវបានជ្រោមជ្រែងដោយពួកមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល​ទទួលបាន ៣៩៦ សំឡេង ពីមណ្ឌលបោះឆ្នោតមួយចំណោម ៣០ ០០០ សំឡេង នៅតំបន់មួយ​ដែលជាកន្លែងមួយដែលគណបក្សប្រជាជនត្រូវ​បានគេដឹងថាមានការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំង។

ខណៈពេលដូចគ្នានោះដែរ នៅទសវត្សឆ្នាំ ១៩៦០ បានមកដល់ ការប្រឆាំងនយោបាយបានរៀបចំឡើងដើម្បីប្រឆាំងនឹងព្រះសីហនុ និង សង្គមរាស្ត្រនិយមជាក់ស្ដែង​ត្រូវបានដំណើរការបង្កើតឡើងជាក្រុមសម្ងាត់យ៉ាងធំមួយ។ តាមរយៈលោកវីក្ខឺរី (Vickery) គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យបានបែកខ្ញែកនៅឆ្នាំ ១៩៥៧ បន្ទាប់ពីពួកមេដឹកនាំរបស់បក្ស ត្រូវបានវាយដោយពួកទាហាន ស្នើអោយចូលរួមក្នុងអង្គការសង្គមរាស្ត្រនិយម

ទោះបីជាមានការការពាររបស់ខ្លួនទៅនឹងស្ថានភាពដែលមានស្រាប់នោះក៏ដោយ ជាពិសេសការទាក់ទាញពួកឥស្សរជននៅតាមជនបទ ធ្វើឱ្យយើងឃើញថាសង្គមរាស្ត្រនិយមមិនមែនជាអង្គការស្ដាំនិយមជ្រុលនោះឡើយ។ ព្រះសីហនុបានអញ្ជើញពួកឆ្វេងនិយមជាច្រើនចូលក្នុងគណបក្ស និងរដ្ឋាភិបាលរបស់ទ្រង់ដើម្បីផ្ដល់អោយមានតុល្យភាពទៅនឹងពួកស្ដាំនិយម។ ក្នុងចំណោមអ្នកទាំងនេះគឺមានពួកមេដឹកនាំអនាគតនៃរបបខ្មែរក្រហមហ៊ូ-នឹម និងហ៊ូ-យុន បានបម្រើការនៅក្នុងក្រសួងជាច្រើនរវាងឆ្នាំ ១៩៥៨ និង ១៩៦៣ ហើយនិងខៀវ-សំផនបម្រើការជារដ្ឋលេខាធិការខាងពាណិជ្ជកម្មមួយរយៈពេលខ្លីនៅឆ្នាំ ១៩៦៣។

ប៉ុន្តែពួកគណបក្សឯករាជ្យមួយចំនួននៃពួកឆ្វេងនិយម ជាទូទៅក៏ត្រូវបានគេកំណត់គោលដៅដើម្បីកម្ចាត់ចោលដដែល។ នៅថ្ងៃ ៩ តុលា ឆ្នាំ ១៩៥៩ អ្នករៀបរៀងសារព័ត៌មានប្រជាជនប្រចាំសប្ដាហ៍ លោកណុប-បូផាន់ត្រូវបានគេបាញ់សម្លាប់​នៅក្រៅការិយាល័យរបស់លោកក្បែរនគរបាលសន្តិសុខរដ្ឋ។ នៅឆ្នាំ ១៩៦០ ប្រជាជនពីរពាន់នាក់ត្រូវបានគេឃាត់ខ្លួន ដោយសារតែហេតុផលនយោបាយនៅក្នុងជំរុំឃុំឃាំងខាងក្រៅរាជធានី។ រឿងក្ដីសន្តិសុខរដ្ឋត្រូវបានកាន់កាប់ ដោយតុលាការយោធាចាប់តាំងពីពេលនោះមក ហើយក៏គ្មានការជំនុំជម្រះឡើងវិញណាមួយបានធ្វើឡើងឡើយ។ តុលាការបានសម្រេច​ចេញក្រឹត្យប្រហារជីវិតមនុស្សជាងសាមសិបនាក់ នៅក្នុងប្រាំមួយខែដំបូងនៃការអនុវត្ត ហើយសេចក្ដីសម្រេចទាំងនោះត្រូវបានគេដឹងថាជាការសម្រេចព្រះទ័យរបស់ព្រះសីហនុដោយផ្ទាល់ព្រះអង្គឯង។

នៅឆ្នាំ ១៩៦០ អ្នករៀបរៀងសារព័ត៌មាន ឡឺអប់សឺរវេតឺរ (l'Observateur) ត្រូវបានគេវាយតប់នៅតាមផ្លូវ សម្រាតខោអាវ និង ថតរូបដោយក្រុមសមាជិកនៃនគរបាលសន្តិសុខប្រហែលនៅចម្ងាយពីមួយរយទៅពីររយមាត្រ​ពីស្ថានីយ៍នគរបាលកណ្ដាល។ អ្នករៀបរៀងបានរាយការណ៍អំពីការវាយប្រហារទៅកាន់ពួកនគរបាល។ នៅពេលនោះរដ្ឋសភាជាតិបានកោះហៅរដ្ឋមន្ត្រីដែលទទួលខុសឱ្យពន្យល់​អំពីឧប្បត្តិហេតុនេះ លោកថានេះគឺជាភារកិច្ចរបស់នគរបាលដើម្បីការពាររដ្ឋាភិបាលពីពួកអ្នកប្រឆាំង។ លោករដ្ឋមន្ត្រីក្រោយមកក៏បានរៀបឈ្មោះពួកសមាជិករដ្ឋសភា​ដែលលោកចាត់ទុកថាជាជំពូកពួកអ្នកប្រឆាំង។ ម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកតំណាងរាស្ត្រដែលត្រូវបានគេចុចឈ្មោះ គឺលោកអ៊ុច-វ៉ែន បានដាក់ញត្តិរិះគន់មួយដែលព្រាងទុកសម្រាប់ប្រឆាំងនឹងរដ្ឋមន្ត្រីរូបនេះ។​ ព្រះសីហនុបានចេញសេចក្ដីថ្លែងការណ៍បាញ់តម្រង់ទៅកាន់សមាជិករដ្ឋសភា​ចំពោះអាកប្បកិរិយាមិនពេញចិត្តរបស់ពួកគេចំពោះពួកនគរបាល។ នៅក្នុងប៉ុន្មានថ្ងៃ ឡឺអប់សឺរវេទ័រ (l'Observateur) និងសារព័ត៌មានពីរផ្សេងទៀតត្រូវបានបិទដោយរដ្ឋាភិបាល មនុស្សហាសិបនាក់ត្រូវបានឃាត់ខ្លួនទុក​ដោយសារការជាប់សង្ស័យ និងនាយកខាងនយោបាយសារព័ត៌មានរបស់ព្រះសីហនុផ្ទាល់ត្រូវបានបណ្ដេញចេញ​ដោយសារតែការប្រឆាំងនឹងការរៀបរៀងគំរាមកំហែងខាងនយោបាយយ៉ាងដាច់ក្បាលដាច់កន្ទុយ។

នៅខែ កក្កដា ឆ្នាំ ១៩៦២ ម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកឆ្វេងនិយមនាំមុខនៅក្នុងស្រុកគឺលោកទូ-សាមុតត្រូវបានចាប់ខ្លួនដោយពួកនគរបាលសន្តិសុខពេល​ដែលកំពុងដើរទិញថ្នាំពេទ្យអោយកូនរបស់លោក​នៅផ្សារតាមដងផ្លូវមួយ។ លោកត្រូវបានគេចាប់ខ្លួនដោយសម្ងាត់ និងធ្វើទារុណកម្មអស់រយៈពេលជាច្រើនថ្ងៃ។ លោកនៅទីបំផុតត្រូវបានគេធ្វើឃាត​រួចហើយបានយកសាកសពលោកទៅផ្លុងចោលនៅក្នុងគនរសម្រាម (វាលចាក់សម្រាម)នៅឯខណ្ឌស្ទឹងមានជ័យ ភ្នំពេញ

នៅខែ មីនា ឆ្នាំ ១៩៦៣ ព្រះសីហនុបានផ្សព្វផ្សាយបញ្ជីឈ្មោះនៃពួកអ្នកឆ្វេងនិយមចំនួន៣៤នាក់។ បន្ទាប់ពីការប្រកាសជាឱឡារិកថាពួកគេជាពួកកម្សាក ពួកលាក់ពុត ពួកបំផ្លិចបំផ្លាញ ពួកភ្នាក់ងារវិទ្ធង្សនា និងពួកក្បត់ជាតិ ហើយព្រះអង្គបានអះអាងថាពួកគេបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដាក់ក្នុង​ប្រទេសមួយនេះរួចទៅហើយ។ រួមអោយខ្លី ក្រោយមកទៀត អ្នកទាំងនោះត្រូវបានគេនាំខ្លួនមកចំពោះមុខព្រះភក្ដ្រព្រះសីហនុ ហើយម្នាក់ៗបានចុះហត្ថលេខាលើសេចក្ដីថ្លែងការថាទ្រង់គឺជាមនុស្ស​ដែលមានសម្ថភាពតែម្នាក់គត់ដែលអាចដឹកនាំប្រទេសនេះបាន។ បន្ទាប់ពីហេតុការណ៍នេះរួចមក មន្ត្រីនគរបាលត្រូវបានគេដាក់អោយនៅខាងក្រៅឃ្លាំមើលនិវេសនដ្ឋាន និងទីកន្លែងការងារនៃពួកជនទាំងនោះដែលត្រូវបានគេចុចឈ្មោះ។ ពួកគេចាំបាច់ត្រូវស្ថិត​នៅក្រោមការស៊ើបអង្កេតរបស់នគរបាលជាអចិន្ត្រៃយ៍។

លទ្ធផលនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៦២ និង ១៩៦៣ ធ្វើអោយមានការបង្កើតឡើងចលនាឆ្វេងនិយម​ដោយសម្ងាត់នៅខាងក្រៅទីក្រុងនានា រួចហើយឆ្ពោះទៅកាន់ទីជនបទ។ ទោះបីយ៉ាងណានយោបាយក្រុមសម្ងាត់ រឺ សកម្មភាពអ្នកតំណាងឆ្លងតាមគណបក្សនៅផ្ទៃខាងលើប្រឆាំង​នឹងរដ្ឋាភិបាល រដ្ឋាភិបាលអាចបញ្ឈប់បានយ៉ាងងាយស្រួលបើរដ្ឋាភិបាលចង់។

ឥរិយាបថរបស់ព្រះសីហនុចំពោះពួកឆ្វេងរាល់ៗដងមើលទៅដូចជាអាក្រក់ជានិច្ច។ ព្រះអង្គបានដឹងថាទីតាំងនយោបាយផ្ទាល់របស់ទ្រង់បានពឹងផ្អែក​ទៅលើតុល្យភាពយ៉ាងប្រយ័ត្នប្រយែងរវាងពួកឆ្វេងនិយមនៅកម្ពុជាទល់​នឹងពួកស្ដាំនិយមនៅកម្ពុជា។ បើសិនជាខាងណាមួយកម្ចាត់ខាងណាមួយចោល នោះជំហានបន្ទាប់ គណបក្សមួយណាដែលអាចឈរបាននឹងបញ្ចប់តួនាទីរបស់ព្រះសីហនុ​នៅក្នុងការដឹកនាំប្រទេសនេះ។ ព្រះអង្គបានប្រកាសជាញឹកញយថា បើសិនជាព្រះអង្គមិនមែនជាព្រះរាជបុត្រនោះទេ ព្រះអង្គនឹងក្លាយជាជនបដិវត្តន៍មួយរូប។ សេចក្ដីសង្ស័យឥតស្រាកស្រាន្តរបស់ព្រះសីហនុចំពោះចេតនារបស់សហរដ្ឋក្នុងតំបន់ បូករួមការឈ្វេងយល់របស់ទ្រង់ចំពោះចិនបដិវត្តន៍ព្រះអង្គយល់ថា​ចិនជាសម្ព័ន្ធមិត្តដ៏មានតម្លៃបំផុតរបស់កម្ពុជា និងទ្រង់មានការគោរពស្ញប់ស្ញែងដល់ ពួកឆ្វេងនិយមដែលមានសមត្ថភាព និងលេចធ្លោគឺ ហ៊ូ-នឹម ហ៊ូ-យុន និង ខៀវ-សំផន ហើយនិងការកំណត់មិនច្បាស់លាស់របស់ទ្រង់ចំពោះ ព្រះរាជសង្គមនិយម ទាំងអស់នេះបានរុញច្រានទ្រង់អោយធ្វើការដកពិសោធន៍ជាមួយគោលនយោបាយសង្គមនិយម។ វាគួរតែដឹងដែរថា ម្ខាងៗបានរំកិលខ្លួនឆ្ពោះទៅកាន់របបសង្គមនិយម​ដូចគ្នា បានផ្ដល់អោយព្រះសីហនុ និងអ្នកនៅក្នុងចលនារបស់ទ្រង់ចុចយកពួកអ្នកមានសមត្ថភាពដោយដោះដូរគ្នាទៅវិញទៅមក​ជាមួយការបង្កាច់បង្ខូចខាងនយោបាយ និងការជ្រោមជ្រែងនានា។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៣ សម្ដេចបានប្រកាសជាតូបនីយកម្មខាងធនាគារ ពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេស និងការធានានូវការកាត់បន្ថយការគ្រប់គ្រងរបស់បរទេសទៅលើសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រទេស។ នៅឆ្នាំ ១៩៦៤ ក្រុមហ៊ុនពាណិជ្ជកម្មរដ្ឋមួយ គឺសាជីវកម្មអាហរ័ណនីហរ័ណជាតិ (នាំចេញនាំចូល) ត្រូវបានគេបង្កើតឡើងដើម្បីកាន់កាប់កិច្ចការពាណិជ្ជកម្មជាមួយបរទេស។​ គោលបំណងនៃការប្រកាសជាតូបនីយកម្មគឺដើម្បីផ្ដល់អោយជនជាតិខ្មែរមានឱកាសច្រើន ជាងជនជាតិចិន រឺយួន ដែលមានតួនាទីដ៏ខ្លាំងសម្បើមនៅក្នុងពាណិជ្ជកម្មជាតិ លុបបំបាត់ចោលពួកឈ្មួញកណ្ដាល ហើយនិង រក្សាការដោះដូរក្រៅប្រទេសតាមរយៈ​ការកំណត់ការនាំចូលវត្ថុប្រណិតៗដែលមិនចាំបាច់។ ជាលទ្ធផលនៃគោលនយោបាយនេះ ការបណ្ដាក់ទុនបរទេសភ្លាមៗក៏បានបាត់មុខបាត់មាត់អស់រលីង ហើយនិងសង្គមនិយមមិត្តភក្ដិបែបញាតិនិយម បានរីកផុសឡើងដែលស្រដៀងនឹង មូលធននិយមបែបមិត្តភក្ដិ ដែលរីកលូតលាស់ឡើងនៅហ៊្វីលីពីនក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកប្រធានាធិបតីផ្វឺឌីណាន់-ម៉ាកូស (Ferdinand Marcos)។ ឯកវិក្កយភាពរដ្ឋបានចំណេញច្រើនត្រូវបានចែកផលទៅឱ្យ​ពួកបរិវារដ៏ស្មោះត្រង់ជាច្រើនរបស់ព្រះសីហនុ ដែល ចំរិត យកប្រាក់ចេញពីភាពផ្ដាច់មុខអស់ទាំងនេះ។

ព្រះសីហនុបានបណ្ដែបណ្ដោយព្រះអង្គឯងយ៉ាងស្ងាត់​ៗឈានទៅរកការប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយពួកស្ដាំ។ ដោយមានព្រះរាជភារកិច្ចគ្រប់គ្រងតែអង្គឯង សម្ដេចបានប្រកាសថាទ្រង់នឹងលែងគ្រប់គ្រងការជ្រើសរើសបេក្ខជន និងអនុញ្ញាតបន្ថែមនូវបេក្ខជនសង្គមរាស្ត្រនិយមលើសពីមួយរូប​ដើម្បីទៅអង្គុយលើអាសនៈនីមួយៗ​នៅក្នុងការបោះឆ្នោតរដ្ឋសភាខែ កញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៦៦។ ការវិលត្រឡប់មកវិញបង្ហាញឱ្យឃើញនូវការពុះកញ្ជ្រោលឡើងគួរអោយភ្ញាក់ផ្អើល​នៅក្នុងការបញ្ចេញមតិបែបអភិរក្សដើម្បីឱ្យមានការបោះបង់ចោលនូវ​ពួកកណ្ដាល និងខាងឆ្វេងនិយមបន្ថែមទៀត ទោះបីជាអញ្ជឹងក៏ដោយ ក៏ហ៊ូ-នឹម ហ៊ូ-យុន និងខៀវ-សំផន ត្រូវបានជ្រើសរើសឡើងវិញដោយមណ្ឌលបោះឆ្នោតរបស់ខ្លួនដដែល។ លោកឧត្តមសេនីយ៍ លន់-ណុល ក៏បានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រី

ក្រៅពីក្ដីបារម្ភថាពួកខាងស្ដាំអាចនឹងបង្កអោយមានការបែកបាក់​ដែលមិនអាចផ្សះផ្សារបាននៅខាងក្នុងអង្គការសង្គមរាស្ត្រនិយម ហើយអាចនឹងប្រជែងដណ្ដើមបានការត្រួតត្រារបស់ទ្រង់​នៅក្នុងប្រព័ន្ធនយោបាយ ព្រះសីហនុក៏បង្កើតឡើងនូវ រដ្ឋាភិបាលតទល់ (ដូចជាពួក គណៈរដ្ឋមន្ត្រីស្រមោល របស់ប៊្រីថេនដែរ) បានច្រកបញ្ចូលជាមួយពួកអ្នកដើរតាមផ្ទាល់ដ៏ស្មោះត្រង់បំផុតរបស់ទ្រង់ ហើយនិងពួកឆ្វេងនិយមនាំមុខគេមួយចំនួន ដែលសង្ឃឹមថាពួកគេអាចនឹងប្រើប្រាស់ឥទ្ធិពលទប់ស្កាត់នឹងលន់-ណុល។ ពួកឆ្វេងនិយមបានចោទប្រកាន់ថាលោកឧត្តមសេនីយ៍​កំពុងត្រូវបានបំពាក់បំប៉នដោយទីភ្នាក់ងារសម្ងាត់របស់លោកខាងលិច​នាំឱ្យមានរដ្ឋប្រហារប្រឆាំងកុម្មុយនិស្តពណ៌ឈាមក្រហមឆ្អិនឆ្អៅស្រដៀងទៅ​នឹងឧត្តមសេនីយ៍ស៊ូហារតូធ្វើនៅឥណ្ឌូនេស៊ីដែរ។ ដោយបានរងរបួសនៅក្នុងឧប្បត្តិហេតុរថយន្ត លោកលន់-ណុល បានសុំលាលែងពីតំណែងនៅខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៦៧។ ព្រះសីហនុបានផ្លាស់លោកជំនួសមកវិញជាមួយអ្នកនិយមកណ្ដាលម្នាក់​ដែលគួរអោយទុកព្រះទ័យបាន គឺលោកសឺន-សាន។ នេះគឺគណៈរដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋាភិបាលរបស់សង្គមដែលបន្តជាលើកទីម្ភៃបីត្រូវបានតែងតាំង​ដោយព្រះសីហនុតាំងពីគណបក្សនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ ១៩៥៥ មកម៉្លេះ។

នយោបាយការបរទេសមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ[កែប្រែ]

នយោបាយការបរទេសមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធរបស់ព្រះសីហនុ ដែលបានបំផុសឡើងប៉ុន្មានខែបន្តបន្ទាប់ពីសន្និសីទក្រុងសឺរណែវ ជានយោបាយដែលគេមិនអាចយល់បានព្រោះដោយគ្មានឯកសារយោង​តាមរយៈប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការដាក់នឹមត្រួតត្រារបស់បរទេសកាលពីអតីតរបស់កម្ពុជា ហើយក៏ជាទស្សនៈវិស័យដ៏ស្រពិចស្រពិលដើម្បីឱ្យរស់បានខណៈពេលដែលសង្គ្រាមរវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូងកាន់តែរីករាលដាលខ្លាំងឡើងៗ។ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីសន្និសិទសឺរណែវ១៩៥៤ ព្រះសីហនុបានបង្ហាញចំណាប់អារម្មណ៍ខ្លះ​ក្នុងការធ្វើសមាហរ័ណកម្មកម្ពុជា​ចូលទៅក្នុងក្របខណ្ឌនៃអង្គការសន្ធិសញ្ញាអាស៊ីអាគ្នេយ៍ (សេអាតូ SEATO រឺ អ.ស.អ.អ.) ដែលរួមមាន កម្ពុជា លាវ និង វៀតណាមខាងត្បូង ទៅក្នុងតំបន់សន្ធិសញ្ញា ទោះបីដូច្នេះ រដ្ឋទាំងប៉ុន្មាននេះមិនមែនជារដ្ឋហត្ថលេខីឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែជំនួបជាច្រើនលើកនៅចុងឆ្នាំ១៩៥៤ជាមួយនាយករដ្ឋមន្ត្រីឥណ្ឌា ចាវ៉ាហារឡាល់-ណេហ៊្រុ (Jawaharlal Nehru) និងរដ្ឋមន្ត្រីប្រមុខរបស់ភូមា អ៊ូ-នូ (U Nu) បានធ្វើអោយព្រះអង្គបានទទួលយកការអំពាវនាវនៃការមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធ។ លើសពីនេះ សម្ដេចមានអ្វីមួយដែលមិនស្រួលព្រះទ័យចំពោះសម្ព័ន្ធមិត្តមួយដែលត្រួតត្រា​ដោយសហរដ្ឋ រួមមានសត្រូវចាស់ ថៃ និងបូករួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តមួយទៀតរបស់អាមេរិក វៀតណាមខាងត្បូង ដោយរៀងៗខ្លួនប្រទេសនេះបានផ្ដល់ទីកន្លែងលាក់ខ្លួនដល់ពួកប្រឆាំងនឹងព្រះសីហនុ។

នៅក្នុងសន្និសីទបានឌុងនៅខែ មេសា ឆ្នាំ ១៩៥៥ ព្រះសីហនុបានធ្វើជំនួបច្រើនលើកជាមួយរដ្ឋមន្ត្រីប្រមុខជូ-អេនឡាយចិន និងរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសផាម-វ៉ាន់ដុងនៃវៀតណាមខាងជើង។ លោកទាំងពីរបានធានាអះអាងដល់ព្រះអង្គថាប្រទេសពួកលោកនឹងគោរពឯករាជ្យ និងបូរណភាពទឹកដីរបស់កម្ពុជា។ បទពិសោធន៍របស់ទ្រង់ជាមួយពួកបារាំង ដំបូងទ្រង់ជាភ្ញៀវ ក្រោយមកក្លាយជាអ្នកដឹកនាំប្រកាសខ្លួនក្នុង រាជបូជនីយកិច្ចដើម្បីឯករាជ្យ ដោយមើលឃើញជាក់ស្ដែង បាននាំអោយព្រះអង្គសន្និដ្ឋានថាសហរដ្ឋ ក៏ដូចជាបារាំងដែរ នៅចុងបញ្ចប់នឹងត្រូវបង្ខំអោយចាកចេញពីអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដូចគ្នា។ ដោយការប្រមើលមើលឃើញដូច្នេះ វត្តមានរបស់លោកខាងលិចនៅឥណ្ឌូចិន​គឺជាការបន្តុចបង្អាក់ចំពោះថាមវន្តនៃការវាតទីរបស់យួន​ (ប្រហែលជាមានថៃដែរ) បន្តក្នុងតំបន់ជាបណ្ដោះអាសន្នប៉ុណ្ណោះ​ ដែលជាការខាតបង់របស់កម្ពុជា។ ការសម្រុះសម្រួលជាមួយវៀតណាមខាងជើង និងចំណងមិត្តភាពជាមួយចិនកំឡុងចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ និង ទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ គឺជាកលយុទ្ធដែលបានរចនាឡើងដើម្បីប្រតិកម្មនឹងថាមវន្តអស់ទាំងនេះ។ ចិនបានទទួលយកសំណើរបស់ព្រះសីហនុ ហើយបានក្លាយជាទម្ងន់ប្រឆាំងដ៏សំខាន់ទល់នឹងការគាបសង្កត់របស់យួន និងថៃមកលើកម្ពុជា​។

ទំនាក់ទំនងរបស់កម្ពុជាជាមួយចិនត្រូវពឹងផ្អែកលើផលប្រយោជន៍រួម។ ព្រះសីហនុសង្ឃឹមថាចិននឹងទប់ស្កាត់ពួកយួន និងថៃពីការធ្វើអោយខូចប្រយោជន៍របស់កម្ពុជា។ **ពួកចិន ជាបន្តមក បានមើលឃើញការមិនចូលបក្សសម្ព័ន្ធរបស់កម្ពុជាជាសំខាន់​ដើម្បីទប់ស្កាត់ការគូសរង្វង់នៃប្រទេសរបស់ពួកគេដោយសហរដ្ឋ និងពួកសម្ព័ន្ធមិត្ត ។ នៅពេលរដ្ឋមន្ត្រីប្រមុខជូ-អេនឡាយបានមកទស្សនកិច្ចភ្នំពេញនៅឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានសុំជនភាគតិចចិននៃប្រទេសនេះ ដែលមានចំនួនប្រហែល៣០០០,០០០ អោយធ្វើសហប្រតិបត្តិការនៅក្នុងការអភិវឌ្ឍរបស់កម្ពុជា ហើយឲ្យនៅក្រៅពីនយោបាយ ហើយនិងការពិចារណាទទួលយកពលរដ្ឋភាពរបស់កម្ពុជា ។ កាយវិការនេះបានជួយដោះស្រាយនូវបញ្ហាមួយឡើងវិញដែលបានដឹងស្រាប់អំពី ភក្ដីភាពនៃជនជាតិចិនកម្ពុជា ដែលបានធ្វើអោយរំខានដល់ទំនាក់ទំនងរវាងភ្នំពេញ និងប៉ីជិង (Beijing) ។ នៅឆ្នាំ១៩៦០ ប្រទេសទាំងពីរបានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាមិត្តភាព និងមិនឈ្លានពានគ្នាមួយ ។ បន្ទាប់ពីការប្រេះឆាចិន-សូវៀត មិត្តភាពដ៏ក្ដៅគគុករបស់ព្រះសីហនុជាមួយចិនបាននាំអោយមានចំណងទាក់ទង​ដ៏ត្រជាក់ស្រេបមែនទែនជាធម្មតាជាមួយម៉ូស្គូ

ចិនមិនមែនជាមហាអំណាចតែមួយគត់ដែលព្រះសីហនុស្វែងរកបរិបាលកិច្ចនោះទេ​ក្នុងករណីណាក៏ដោយ ។ ដំណើរស្វែងរករបស់កម្ពុជាដើម្បីសន្តិសុខនិងជំនួយកសាងជាតិ ដែលបានរុញច្រានអោយសម្ដេចស្វែងរកក្រៅពីអាស៊ី និងដើម្បីទទួលជំនួយពីពួកអ្នកផ្ដល់ជំនួយដរាបគ្មានការប៉ះពាល់​លើអធិបតេយ្យភាពរបស់ប្រទេសព្រះអង្គ ។ ជាមួយចុងបញ្ចប់នេះក្នុងព្រះទ័យ ព្រះសីហនុបានបែរទៅរកសហរដ្ឋនៅឆ្នាំ១៩៥៥ និងបានចរចារលើកិច្ចព្រមព្រៀងជំនួយយោធាដែលបានមូលនិធិ និងគ្រឿងបរិក្ខារសម្រាប់ កងយោធពលខេមរភូមិន្ទ រឺ ក.យ.ខ.ភ. (អង់គ្លេស:Royal Khmer Armed Forces, បារាំង:Forces Armées Royales Khmères—FARK) ។ ក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធាសហរដ្ឋ (MAAG រឺ ក.ប.ជ.យ.) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅភ្នំពេញដើម្បីត្រួតពិនិត្យការបញ្ជូន និងការប្រើប្រាស់គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានចាប់ផ្ដើមមកដល់ពីសហរដ្ឋ ។ នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ ជំនួយមកពីវ៉ាស៊ីងតោនបានអនុម័ត៣០%នៃថវិកាការពារកម្ពុជា និង១៤%នៃលំហូរចូលថវិកាសរុបទាំងអស់ (សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ) ។

ទំនាក់ទំនងជាមួយសហរដ្ឋ យ៉ាងណាៗ បានបង្ហាញអោយឃើញមានព្យុះបក់បោកយ៉ាងខ្លាំង ។ មន្ត្រីរដ្ឋការសហរដ្ឋទាំងនៅវ៉ាស៊ីងតោន និងនៅភ្នំពេញជារឿយៗបានមើលងាយលើសម្ដេច ហើយបានចាត់ទុកព្រះអង្គថាជាតួអង្គខុសប្រក្រតី​ជាមួយការយល់ដឹងតិចតួចបំផុតអំពីការគំរាមកំហែងដែលបានចោទដោយលទ្ធិកម្មុយនិស្តនៅអាស៊ី ។ ព្រះសីហនុបានធ្វើការឆ្លើយតបការយល់ខុសនេះយ៉ាងងាយស្រួល ដោយសារការវិវត្តជាច្រើនបានដាស់អោយព្រះអង្គមានមន្ទិលសង្ស័យ​ចំពោះចេតនារបស់សហរដ្ឋមកកាន់ប្រទេសរបស់ព្រះអង្គ ។

មួយនៅក្នុងចំណោមការវិវត្តទាំងនេះគឺឥទ្ធិពលរបស់សហរដ្ឋ​ដែលកំពុងតែកើនឡើង​នៅក្នុងជួរកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់កម្ពុជា ។ ការដំណើរការនៃការបញ្ជូនគ្រឿងបរិក្ខារនានា និងការហ្វឹកហ្វឺនបុគ្គលិកខ្មែរបានចម្រើនចំណងដ៏ជិតស្និទដ៏លំបាក​រវាងទីប្រឹក្សាយោធាសហរដ្ឋ និងពួកបដិភាគីកម្ពុជារបស់ពួកគេ ។ ពួកមន្ត្រីយោធានៃប្រទេសជាតិទាំងពីរ ក៏បានចែករំលែកការព្រួយបារម្ភអំពីការរីកសាយភាយលទ្ធិកុម្មុយនិស្ត​នៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ។ ព្រះសីហនុបានចាត់ទុក ក.យ.ខ.ភ. (FARK) ក្លាយជាក្រុមគួរអោយចាប់អារម្មណ៍ដ៏មានឥទ្ធិពលបំផុតរបស់វ៉ាស៊ីងតោន​នៅក្នុងប្រទេសព្រះអង្គ ។ សម្ដេចក៏បានភ័យខ្លាចថាចំនួននៃពួកមន្ត្រីក.យ.ខ.ភ.ស្ដាំនិយម ដែលមានស័ក្ដិធំៗដែលបានដឹកនាំដោយ លោកលន់-ណុល កំពុងតែក្លាយជាមានអំណាចឥទ្ធិពលមែនទែន ហើយនោះ ដោយសារការចូលរួមជាមួយពួកមន្ត្រីទាំងនេះ ឥទ្ធិពលរបស់សហរដ្ឋនៅកម្ពុជាកំពុងតែបានចាក់រឹសគល់កាន់តែជ្រៅៗទៅ ។

ការវិវត្តទីពីររួមមានការចុះឡើងផ្ទួនៗនៃជើងហោះហើរហួសប្រមាណ​ដោយយន្តហោះយោធាសហរដ្ឋ​និងវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងលំហអាកាសកម្ពុជា និងការលុកលុយព្រំដែនដោយពួកកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង​នៅក្នុងការស្វែងរកពួកអ្នកបះបោរវៀតកុងដ៏ក្ដៅគគុកដែលបានឆ្លងកាត់ចូលទៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា​នៅពេលដែលយោធាដាក់សម្ពាធលើពួកគេ​ ធ្វើអោយពួកគេរងគ្រោះយ៉ាងខ្លាំង ។ នៅដើមទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០បានរសាត់ផុតបាត់ទៅ បញ្ហាដ៏កាន់តែផុយស្រួយនេះបានផ្ដល់អោយមានការកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺនឡើង​នៃទំនាក់ទំនងរវាងភ្នំពេញ និងវ៉ាស៊ីងតោន ។

ការវិវត្តទីបីមួយទៀតគឺជំនឿផ្ទាល់របស់ព្រះសីហនុ ថាព្រះអង្គបានក្លាយជាផ្ទាំងវង់មូលដោយពួកភ្នាក់ងារសម្ងាត់សហរដ្ឋ​ដើម្បីការដាក់ជួសមកវិញដោយមេដឹកនាំនិយមលោកខាងលិចម្នាក់ទៀត ។ ប្រត្យកភាពបានគាំទ្រមន្ទិលសង្ស័យនេះបាននាំមកបំភ្លឺនៅឆ្នាំ១៩៥៩ នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាលបានរកឃើញគម្រោងការអាក្រក់​ដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះសីហនុ ។ ការរួមគំនិតក្បត់នេះ ជារឿយៗត្រូវគេស្គាល់ថាជាផែនការសម្ងាត់បាងកក ដែលបានទាក់ទិននឹងពួកមេដឹកនាំខ្មែរជាច្រើន​ដែលសង្ស័យថាមានទំនាក់ទំនងជាមួយអាមេរិក ។ ក្នុងចំណោមពួកគេគឺមានសម-សារី មេដឹកនាំនៃកងទ័ពខ្មែរសេរីខាងស្ដាំនិយមនៅវៀតណាមខាងត្បូងគឺ លោកសឺង-ង៉ុកថាញ់ ដែលគឺជាមេដឹកនាំជាតិនិយមដំបូងគេ ម្ដងនោះបាននិរទេសខ្លួន​ទៅកាន់ប្រទេសថៃ ហើយលោកដាប-ឈួន អភិបាលយោធានៃខេត្តសៀមរាប ។ អ្នកផ្សេងម្នាក់ទៀតបានពោលអះអាងថាផែនការសម្ងាត់ពាក់ព័ន្ធ​ការបង្កើតរដ្ឋ សេរី របស់ដាប-ឈួនដែលនឹងរួមបញ្ចូលខេត្តសៀមរាប និងកំពង់ធំ និងតំបន់ភាគខាងត្បូងលាវដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយព្រះអង្គម្ចាស់លាវស្ដាំនិយម ប៊ូន-អ៊ូម (Boun Oum) ។

ការវិវត្តទាំងនេះ បានបង្កើនឡើងការសង្ស័យព្រះសីហនុបន្ថែម ជាអវសានបានជីករំលើងទំនាក់ទំនងភ្នំពេញជាមួយវ៉ាស៊ីងតោន ។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ សម្ដេចបានចោទប្រកាន់ថាសហរដ្ឋកំពុងតែបន្តគាំទ្រសកម្មភាពវទ្ធង្សនា​នៃពួកខ្មែរសេរីនៅប្រទេសថៃ និងនៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយទ្រង់បានប្រកាសការបញ្ឈប់ភ្លាមៗ​នូវកម្មវិធីជំនួយរបស់វ៉ាស៊ីងតោនមកដល់កម្ពុជា ។ ទំនាក់ទំនងបានបន្តកាន់តែយ៉ាប់យ៉ឺន ហើយការបែកបាក់ទីបញ្ចប់បានលេចឡើងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ចំណោមសុចនាកម្មជាច្រើនដែលកំពុងកើនឡើង​នៃការបំពានដែនអាកាសដោយអាកាសយានវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរដ្ឋ បន្ថែមនៃការប្រយុទ្ធគ្នាលើដីរវាងកងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ក.ស.វ.ណ. រឺ ARVN) និងពួកឧទ្ទាមវៀតកុងនៅតាមតំបន់ព្រំដែនកម្ពុជា ។

នៅក្នុងចន្លោះពេលនេះ ទំនាក់ទំនងរបស់កម្ពុជាជាមួយវៀតណាមខាងជើង និងជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង ដូចគ្នាដែរការផ្ដាច់សម្ព័នភាពជាមួយវ៉ាស៊ីងតោន បានឆ្លុះបញ្ចាំងអំពីកិច្ចប្រឹងប្រែងរបស់ព្រះសីហនុ​ដើម្បីសម្របសម្រួលភាពពិតនានានៃភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ហើយនិងដើម្បីការពារប្រទេសព្រះអង្គអោយនៅក្រៅពីសង្គ្រាម​ដែលកំពុងតែរីកធំឡើងៗនៅក្នុងវៀតណាមខាងត្បូងដែលជាប្រទេសជិតខាង ។ នៅដើមដល់ពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ កិច្ចប្រឹងប្រែងនេះតម្រូវអោយមានភាពលំអៀងឆ្ពោះមកហាណូយពីព្រោះតែរដ្ឋាភិបាល​នៅសៃហ្គនតតេះតតះលើគែមនៃអនាធិបតេយ្យ ។ ក្នុងទីក្រុងនានា រដ្ឋបាលនៃង៉ោ-ឌិញឌៀម (Ngo Dinh Diem) ហើយនិងរបបយោធាដែលបានបន្តរបបនេះបានប្រែក្លាយជាកាន់តែមិនស័ក្តិសិទ្ធិ និងនឹងនរ គ្រានោះនៅជនបទ កងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលកំពុងតែបាត់បង់មូលដ្ឋានយ៉ាងស្ងៀមស្ងាត់​ទៅកាន់ពួកឧទ្ទាមដែលមានហាណូយនៅពីក្រោយខ្នង ។

ចំពោះពួកអ្នកសង្កេតការណ៍នៅភ្នំពេញ ភាពអាចឋិតឋេរបានរយៈពេលខ្លីរបស់វៀតណាមខាងត្បូងគឺស្ថិត​នៅក្នុងការសង្ស័យយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ហើយនេះបានបង្ខិតបង្ខំអោយចេញស្នៀតថ្មីមួយ​នៅក្នុងនយោបាយការបរទេសកម្ពុជា ។ ដំបូងឡើយ កម្ពុជាបានរឹតបន្តឹងចំណងទូតជាមួយសៃហ្គននៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ ។ ខែមីនាបន្តបន្ទាប់ ព្រះសីហនុបានប្រកាសផែនការដើម្បីបង្កើតទំនាក់ទំនងទូត​ជាមួយវៀតណាមខាងជើង និងដើម្បីចរចារការតាំងលំនៅតាមព្រំដែនដោយផ្ទាល់ជាមួយហាណូយ ។ ផែនការទាំងនេះមិនត្រូវបានប្រតិបត្តិភ្លាមៗទេ យ៉ាងណាៗ ដោយសារតែវៀតណាមខាងជើងបានប្រាប់សម្ដេចថាបញ្ហាខ្លះ​ដែលទាក់ទងនឹងព្រំដែនរបស់កម្ពុជាជាមួយវៀតណាមខាងត្បូង​នឹងត្រូវបានចរចារដោយផ្ទាល់​ជាមួយរណសិរ្សជាតិរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.ជ.រ.វ.ណ.ត. រឺ NFLSVN) ។ កម្ពុជាបានបើកការជជែកព្រំដែនជាច្រើនជាមួយរណសិរ្សនេះ​នៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៩៦៦ ហើយសំបុត្រនេះបានទទួលស្គាល់ភាពមិនអាចបំពានព្រំដែនកម្ពុជា មួយឆ្នាំក្រោយមកទៀត ។ វៀតណាមខាងជើងភ្លាមៗបានធ្វើតាមពាក្យសុំ ។ កម្ពុជាគឺជារដ្ឋាភិបាលបរទេសទីមួយដែលទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលបដិវត្តន៍​បណ្ដោះអាសន្ន​របស់ រ.ជ.រ.វ.ណ.ត. រឺ NFLSVN បន្ទាប់ពីវាត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៩​ ។ ព្រះសីហនុគឺជាប្រមុខរដ្ឋបរទេសតែមួយគត់ចូលរួមពិធីបុណ្យសពរបស់ហូ-ជីមិញ មេដឹកនាំដែលទទួលមរណភាពរបស់វៀតណាមខាងជើង នៅហាណូយបីខែក្រោយមកទៀត ។

នៅឆ្នាំ១៩៦៥ ព្រះសីហនុបានចរចារកិច្ចព្រមព្រៀងជួញដូរជាមួយចិន និងវៀតណាមខាងជើង ។ ចំណែកឯមុនពេលកងកម្លាំងវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងបានផ្លាស់មកកាន់ទឹកដីកម្ពុជាជាបណ្ដោះអាសន្ន កិច្ចព្រមព្រៀងជួញដូរបានអនុញ្ញាតអោយ​ពួកគេសាងសង់សុខូបត្ថម្ភវត្ថុយោធា​ជាអចិន្ត្រៃយ៍ជាច្រើនលើដីកម្ពុជា ។ កម្ពុជាក៏បានបើកកំពង់ផែរបស់ខ្លួនផងដែរ សម្រាប់ការបញ្ជូនឥវ៉ាន់ផ្គត់ផ្គង់យោធាពីចិន និងសហភាពសូវៀត ទៅពួកយួន ។ នៅក្នុងការដោះដូរសម្រាប់សម្បទានទាំងនេះ ចំនួនលុយដ៏ច្រើនបានប្រគល់ដល់ដៃពួកវរជនកម្ពុជា ។ ជាពិសេស កិច្ចព្រមព្រៀងជួញដូរនានាត្រូវបានបង្កើតដែលចិន​នឹងទិញស្រូវនៅក្នុងតម្លៃដ៏ខ្ពស់កប់ពពកពីរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ។ គ្រានោះព្រះសីហនុបានជជែកដោយអព្យាក្រឹតជាសាធារណៈ ដែលព្រះអង្គបានរុញច្រានកម្ពុជាដោយផ្ទាល់យ៉ាងមានប្រសិទ្ធិភាពចូល​ទៅក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាម ។

បន្ទាប់ពីរាប់អានគ្នាជាមិត្តជាមួយវៀតណាមខាងជើង និងចិន ព្រះសីហនុបានងាកបែរនយោបាយទៅខាងស្ដាំវិញ ហើយនិងបានបណ្ដោយអោយមានរលកនៃការបង្ក្រាបទូទាំងប្រទេស ។ ការបង្ក្រាបបានជំរុញឲ្យពួកនយោបាយឆ្វេងចូល​ទៅក្នុងក្រុមសម្ងាត់នៃប្រទេសនេះ ។ គ្រានោះកិច្ចព្រមព្រៀងជួញដូររបស់ព្រះសីហនុជាមួយចិន និងវៀតណាមនៅក្នុងរយៈពេលដ៏ខ្លីដែលទប់ស្កាត់អោយប្រទេសទាំងពីរ​ពីការបំពាក់អាវុធដល់ពួកឆ្វេងនិយមកម្ពុជា ដែលវាមិនបានទប់ស្កាត់ពួកឆ្វេងនិយមកម្ពុជា​ពីការចាប់ផ្ដើមការបះបោរដោយគ្មានការគាំទ្រដោយខ្លួនឯង ។

នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ ពេលដែលទំនាក់ទំនងបានស្ថិតស្ថេរជាមួយចិន និងវៀតណាមខាងជើងហើយ ព្រះសីហនុបានប្រមើលមើលដើម្បីស្ដារទំហំសមតា ដោយការបង្កើននូវការរឹតចំណងរបស់កម្ពុជាជាមួយពួកលោកខាងលិច ។ ការផ្លាស់ប្ដូរនេះជាការពិត​ដោយសារតែសម្ដេចបានចង្អុលបង្ហាញនូវការសម្របសម្រួលមួយផ្សេងទៀត​ចំពោះលក្ខ័ណ្ឌទូទៅនៅអាស៊ី ។ ពួកចិនស្ទើរតែមិនអាចមានលទ្ធភាពដើម្បីជួញដូរជាមួយ ដោយសារតែចលាចលទាក់ទងជាមួយបដិវត្តន៍វប្បធម៌ ។ វត្តមានវៀតណាមខាងជើងនៅកម្ពុជាភាគខាងកើតបានកើនឡើងដ៏សម្បើម​ដែលវាកំពុងតែធ្វើអោយកម្ពុជាជ្រួលច្របល់ខាងនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច ។ ឆ្ងាយទៅទៀត នៅពេលដែលពួកឆ្វេងនិយមកម្ពុជាបានដំណើរការក្រុមលួចលាក់​នៅចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ ព្រះសីហនុត្រូវតែធ្វើសម្បទានមួយចំនួនដល់ពួកស្ដាំនិយម​នៅក្នុងអវត្តមាននៃកងកម្លាំងខ្លះ​ដែលព្រះអង្គអាចប្រកួតផ្ដាច់ព្រាត់ទល់នឹងពួកគេ ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុងកំពុងតែបង្កើនការប្រើប្រាស់ទីស្ងាត់កំបាំង​ជាច្រើនរបស់ខ្លួននៅកម្ពុជា ដែលក្នុងនោះក៏បានប្រើចុងផ្លូវខាងត្បូងនៃផ្លូវលំហូជីមិញ ផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ដឹកនាំភស្តុភារ និងទ័ពរបស់ពួកគេដែលកំពុងបង្កបង្កើតឡើង​នៅក្នុងកំពង់ផែផ្ទាល់របស់វៀតណាមខាងជើង និងកម្ពុជា ។ អព្យាក្រឹតភាពកម្ពុជានៅក្នុងសង្គ្រាមលែងឋិតឋេរទៀតហើយ ថែមទៀតចិនបានដើរមុនជាមួយបដិវត្តន៍វប្បធម៌របស់ខ្លួន ហើយក៏មិនបានធ្វើអន្តរានុប្បទានជាមួយហាណូយឡើយ ។ នៅតាមព្រំដែនភាគខាងកើតរបស់កម្ពុជា វៀតណាមខាងត្បូង គួរអោយភ្ញាក់ផ្អើល មិនទាន់រលំនៅឡើយ ទោះបីជានៅក្នុងការប្រឈមមុខនឹងការវាយលុកចូលឆ្នាំថ្មី (ការវាយលុកតេត)របស់កុម្មុយនិស្តនៅឆ្នាំ១៩៦៨ រដ្ឋាភិបាលរបស់ប្រធានាធិបតីង្វៀន-វ៉ាន់ធៀវកំពុងតែនាំមកនូវវិធានការស្ថេរភាពមកដល់ប្រទេស​ដែលបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសង្គ្រាម ក៏ដោយ ។ គ្រានោះដែរ រដ្ឋាភិបាលនៅភ្នំពេញបានចាប់ផ្ដើមយល់ដោយវាងវៃនូវការខាតបង់​ខាងជំនួយសេដ្ឋកិច្ច និងយោធាពីសហរដ្ឋ ដែលសរុបទៅប្រហែល$៤០០លានស.រ. រវាងឆ្នាំ១៩៥៥ និង១៩៦៣ វាបានចាប់ផ្ដើមអោយមានគំនិតទីពីរអំពីការបែកបាក់ជាមួយវ៉ាស៊ីងតោន ។ ដោយគ្មានប្រយោជន៍អំពីគ្រឿងបរិក្ខារអាមេរិក និងផ្នែកទំនេរនានាក៏ត្រូវបានរុះរើចេញដោយសារគុណភាពអន់ ហើយក៏ជំនួសតិចតួចដោយរបស់សូវៀត ចិន និងបារាំងវិញ ។

នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ និងដើមឆ្នាំ១៩៦៨ ព្រះសីហនុបានឲ្យសញ្ញាថាទ្រង់នឹងមិនលើកឡើង​នូវការប្រឆាំងចំពោះការតាមចាប់ដ៏ក្ដៅ​ពួកកងកម្លាំងកុម្មុយនិស្តដោយវៀតណាមខាងត្បូង រឺ ដោយកងទ័ពសហរដ្ឋនៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជាទេ ។ វ៉ាស៊ីងតោន នៅក្នុងខណៈពេលនោះដែរ បានទទួលយកនូវអនុសាសន៍នៃវៀតណាមបញ្ជាការជំនួយយោធា (វ.ប.ជ.យ. រឺ MACV) ហើយនិង នៅដើមខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ បានបញ្ជាជាបន្តបន្ទាប់នូវការវាយប្រហារតាមអាកាស (ដាក់ឈ្មោះថាបញ្ជីបន្តបន្ទាប់) ប្រឆាំងនឹងទីលាក់កំបាំងនៅកម្ពុជា​ដែលបានប្រើប្រាស់ដោយពួកវៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង ។ ថាតើ រឺក៏មិនអញ្ជឹង បេសកកម្មទម្លាក់គ្រាប់បែកទាំងនេះគឺជាការទាស់ប្រឆាំងដ៏ច្រើន​ដែលលើកឡើងអោយមានការអនុញ្ញាត ហើយនិងមានការពោលអះអាងការពារដោយរដ្ឋបាលលោករីឆាដ-និច្សុនថាព្រះសីហនុបាន អនុញ្ញាត រឺក៏ថែមទាំង លើកទឹកចិត្ត ដែលពួកគេត្រូវបានជំទាស់ដោយការរិះគន់ជាច្រើន ដូចជាអ្នកសារពត៌មានប៊្រីធិឝ លោកវីល្លៀម-ឝក្រុស្ស ។ ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញដោយក្រឡេកមើលទៅក្រោយ ការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់សហរដ្ឋដែលអនុញ្ញាត​ដោយព្រះសីហនុជាទម្ងន់ប្រឆាំងនឹងការសម្រេចចិត្តមុនៗរបស់ទ្រង់​ដែលអនុញ្ញាត​ទៅអោយពួកយួនបង្កើតតំបន់មូលដ្ឋានទ័ព​ជាច្រើនហាក់បីដូចជាប្រកបជាមួយយុទ្ធសាស្ត្រនយោបាយរបស់ទ្រង់ក្នុងនោះ ស.រ. គឺជាកងកម្លាំងតែមួយគត់ដែលព្រះអង្គអាចប្រើប្រាស់ជាទម្ងន់ប្រឆាំង​នឹងវត្តមានរបស់យួននៅកម្ពុជា ។

លើកម្រិតផ្លូវទូត យ៉ាងណាៗ បញ្ជីការវាយប្រហារតាមអាកាស​មិនបានរារាំងទំនាក់ទំនងទ្វេភាគីពីការរំកិលឆ្ពោះទៅមុខឡើយ ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិច្សុនបានផ្ញើរកំណត់មួយទៅកាន់សម្ដេច​ដែលបញ្ជាក់ថាសហរដ្ឋទទួលស្គាល់ និងគោរពដល់ អធិបតេយ្យភាព អព្យាក្រឹតភាព និងបូរណភាពទឹកដីនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាជាមួយនឹងព្រំដែនបច្ចុប្បន្ន ។ ក្រោយមកមិនយូរប៉ុន្មាន នៅខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៩ ទំនាក់ទំនងទូតពេញទីត្រូវបានស្ដាររវាងភ្នំពេញ និងវ៉ាស៊ីតោន ។

ពួកឆ្វេងកម្ពុជា: ដំណាក់កាលដំបូងៗ[កែប្រែ]

ប្រវត្តិចលនាកុម្មុយនិស្តនៅកម្ពុជាអាចត្រូវគេចែកជា ប្រាំមួយដំណាក់កាល:ភាពផុសឡើងនៃបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន (គ.ក.ឥ. រឺ ICP) សមាជិករបស់បក្សស្ទើរតែទាំងអស់លំអៀងទៅយួន មុនសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ការតស៊ូដប់ឆ្នាំដើម្បីទាមទារឯករាជ្យពីពួកបារាំង នៅពេលនោះបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាបានបែកខ្ញែក បក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា (ប.ប.ប.ក. រឺ KPRP) ត្រូវបង្កើតឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់វៀតណាម សម័យកាលនោះដែលបន្តបន្ទាប់ពីសមាជបក្សលើកទីពីរ​នៃបក្សបដិវត្តន៍កម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៦០ នៅពេលនោះសាឡុត-ស (ប៉ុល-ពត ក្រោយឆ្នាំ១៩៧៦) ហើយនិងពួកមេដឹកនាំខ្មែរក្រហមអនាគតដ៏ទៃទៀតបានទទួលបាន ការគ្រប់គ្រងបរិធានរបស់ខ្លួន ការតស៊ូបដិវត្តន៍ចាប់ពីការបញ្ចូលសមាជិកថ្មី​ទៅក្នុងពួកបដិវត្តន៍ខ្មែរក្រហមនៅឆ្នាំ១៩៦៧-៦៨ រហូតដល់ការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាល លន់-ណុល នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ របបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ពីខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ ហើយនិងសម័យកាលបន្តបន្ទាប់ពីសមាជបក្សលើកទីបី​នៃបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៩ នៅពេលនោះហាណូយបានក្ដោបក្ដាប់ការគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋាភិបាល និងបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាយ៉ាងមានប្រសិទ្ធិភាព ។

ភាគច្រើននៃប្រវត្តិចលនានេះត្រូវបានរុំពាត់ដោយអាថ៌កំបាំង ភាគច្រើនពីព្រោះដោយសារការធ្វើវិសុទ្ធកម្មជោគជ័យ ជាពិសេសកំឡុងសម័យកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ដែលបានបន្សល់អ្នកនៅរស់រានតិចតួចណាស់ដើម្បីរ៉ាយរ៉ាប់ឡើងវិញ​នូវការឆ្លងកាត់របស់ពួកគេ (បទពិសោធន៍) ។ រឿងមួយដែលមានភស្តុតាង យ៉ាងណាយ៉ាងណា ភាពតានតឹងរវាងខ្មែរ និងយួនគឺជាសាច់រឿងដ៏សំខាន់នៅក្នុងការវិវត្តចលនានេះ ។ នៅក្នុងបីទសវត្សចន្លោះការបញ្ចប់សង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ និងជ័យជំនះរបស់ពួកខ្មែរក្រហម ការអំពាវនាវនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តទៅដល់ពួកបញ្ញវន្ត​ដែលបានសិក្សានៅលោកខាងលិច (ហើយចំពោះចំនួនតិចជាងការទាក់ទាញដំបូងបន្ថែមរបស់ខ្លួន​ដោយពួកអ្នកស្រុកស្រែចម្ការក្រីក្រ) គឺត្រូវបានសម្រួលបន្ថយដោយការយល់ដឹងថាចលនាវៀតណាមកាន់តែខ្លាំងៗឡើង​កំពុងតែប្រើប្រាស់តាមសនិទានកិច្ចមនោគមវិជ្ជា​ដើម្បីការត្រួតត្រាខ្មែរ ។ អានសន្ទនារវាងពួកកុម្មុយនិស្តយួន និងពួករាជវង្សង្វៀន ដែលបានធ្វើធម្មានុរូបកម្មការទន្ទ្រានរបស់ខ្លួននៅសតវត្សទី១៩ នៅក្នុងចំណែកនៃ បេសកកម្មអរិយធម៌ ខុងជឺនិយម (លទ្ធិខុងជឺ) ដែលបានលួងលោមបញ្ចុះបញ្ចូល ។ ដូច្នេះហើយ សញ្ញាណថ្មីនៃលទ្ធិកុម្មុយនិស្តក្នុងស្រុក​ដែលបានផុសឡើងក្រោយឆ្នាំ១៩៦០ បានរួមផ្សំការអំពាវនាវជាតិនិយម និងបដិវត្តន៍ ហើយនិង នៅពេលនោះវាអាចសមស្របដើម្បី ទាញយកប្រយោជន៍ពីគំនិតប្រឆាំងវៀតណាមដ៏ខ្លាំងនៃពួកខ្មែរ ។ អក្សរសាស្ត្រខ្មែរក្រហមនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៧០ជារឿយៗសំដៅពួកវៀតណាមជាយួន ពាក្យមួយដែលចុះកាលបរិច្ឆេទពីសម័យអង្គរ

នៅឆ្នាំ១៩៣០ ហូ-ជីមិញបានស្ថាបនាបក្សកុម្មុយនិស្តវៀតណាម ដោយការបង្រួបបង្រួមចលនាកុម្មុយនិស្តតូចៗបីដែលបានផុសផុលនៅតុងកឹង នៅអណ្ណាម និងនៅកូសាំងស៊ីនកំឡុងចុងទសវត្សឆ្នាំ១៩២០ ។ ឈ្មោះនេះត្រូវបានប្ដូរស្ទើរតែភ្លាមៗទៅជាប.ក.ឥ. (បក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន) ដោយអួតក្ដែងៗថារួមមានពួកអ្នកបដិវត្តន៍មកពីកម្ពុជា និងឡាវ ។ ស្ទើរតែគ្មានការលើកលែង យ៉ាងណាៗ សមាជិកបក្សដើមដំបូងបំផុតទាំងអស់គឺជាយួន ។ នៅចុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ពួកខ្មែរមួយក្ដាប់បានចូលរួមក្នុងជួរបក្ស ក៏ប៉ុន្តែឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេលើចលនាកម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន និងលើការវិវត្តនៅកម្ពុជាគឺនៅស្ដួចស្ដើងនៅឡើយ ។

ពួកកងវៀតមិញដោយឆ្លៀតឱកាសបានដើម្បីធ្វើការលុកលុយប្លន់ចូល​ទៅក្នុងមូលដ្ឋានជាច្រើនរបស់កម្ពុជា​កំឡុងពេលសង្គ្រាមប្រឆាំងពួកបារាំង ហើយនិងនៅក្នុងការជួបគ្នាជាមួយរដ្ឋាភិបាលឆ្វេងនិយម​ដែលបានគ្រប់គ្រងប្រទេសថៃរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកវៀតមិញបាន​ជំរុញលើកទឹកចិត្តការបង្កើត​ពួកក្រុមខ្មែរឥស្សរៈប្រដាប់អាវុធឆ្វេងនិយម ។ នៅថ្ងៃ១៧មេសា ឆ្នាំ១៩៥០ (ម្ភៃប្រាំឆ្នាំរហូតដល់ថ្ងៃមុនពួកខ្មែរក្រហមកាន់កាប់ភ្នំពេញបាន) សមាជទូទាំងប្រទេសលើកទីមួយនៃពួកក្រុមខ្មែរឥស្សរៈបានប្រជុំ ហើយសមាគមខ្មែរឥស្សរៈ (United Issarak Front) ត្រូវបានបង្កើតឡើង ។ មេដឹកនាំរបស់សមាគមគឺសឺន-ង៉ុកមិញ (ប្រហែលជាបងប្អូនអ្នកជាតិនិយមសឺន-ង៉ុកថាញ់ទេដឹង) ហើយនិងតំណែងមេដឹកនាំទីបីប្រកបដោយពួកសមាជិកនៃប.ក.ឥ. (បក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន) ។ តាមរយៈប្រវត្តិវិទូលោកដេវីដ-ឆេនដ្លឺរ ពួកក្រុមឥស្សរៈឆ្វេងនិយម ត្រូវបានជួយដោយពួកវៀតមិញ ហើយបានកាន់កាប់មួយភាគប្រាំមួយនៃទឹកដីកម្ពុជានៅឆ្នាំ១៩៥២ ហើយនិងនៅមុនថ្ងៃសន្និសីទសឺរណែវ ពួកគេបានកាន់កាប់ភាគច្រើនស្មើពាក់កណ្ដាលនៃផ្ទៃប្រទេស ។

នៅឆ្នាំ១៩៥១ ប.ក.ឥ. (បក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន) ត្រូវបានរៀបចំឡើងវិញទៅជាអង្គភាពជាតិបី គណបក្សពលករវៀតណាម ឡាវឥតសាឡា និងប.ប.ប.ក. (បក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា) ។ តាមរយៈឯកសារមួយបានបញ្ចេញបន្ទាប់ពីការរៀបចំឡើងវិញ បក្សពលករវៀតណាមនឹងបន្ត ត្រួតពិនិត្យ ពួកចលនាឡាវ និងខ្មែរតូចៗ ។ ពួកមេដឹកនាំប.ប.ប.ក.ភាគច្រើន ទាំងតំណែង និងឯកសារប្រហែលអាចជាខ្មែរក្រោម រឺ ជនជាតិយួនដែលកំពុងបានរស់នៅកម្ពុជា ។ ការអំពាវនាវរបស់បក្សនេះទៅកាន់ខ្មែរក្នុងស្រុកបង្ហាញថាតិចតួចបំផុត ។

តាមរយៈកំណែរបស់កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យនៃប្រវត្តិបក្ស បរាជ័យរបស់ពួកវៀតមិញចរចារតួនាទីនយោបាយរបស់ប.ប.ប.ក.នៅសន្និសីទសឺរណែវ១៩៥៤បានបង្ហាញនូវការក្បត់ចលនាខ្មែរនេះ ដែលនៅតែគ្រប់គ្រងតំបន់ភាគធំនៅតាមជនបទ ហើយបានត្រួតត្រាជនប្រដាប់អាវុធយ៉ាងហោចណាស់ក៏៥,០០០នាក់ដែរ ។ បន្តបន្ទាប់ពីសន្និសីទនេះ សមាជិកប្រហែល១,០០០នៃប.ប.ប.ក. រួមមានសឺន-ង៉ុកមិញ បានបង្កើត ចលនាទ័ពវែង ទៅកាន់វៀតណាមខាងជើង ដែលពួកគេនៅសេសសល់ដោយនិរទេស ។ នៅចុងឆ្នាំ១៩៥៤ អ្នកទាំងនោះដែលបានស្នាក់នៅកម្ពុជាបានបង្កើតគណបក្សនយោបាយស្របច្បាប់ គឺគណបក្សប្រជាជន ដែលបានចូលរួមនៅក្នុងការបោះឆ្នោតសភាជាតិឆ្នាំ១៩៥៥ និង១៩៥៨ ។ នៅក្នុងការបោះឆ្នោតខែកញ្ញាឆ្នាំ១៩៥៥ បានឈ្នះប្រហែល៤%នៃសំឡេងឆ្នោត ក៏ប៉ុន្តែមិនបានកៅអីមួយនៅក្នុងអង្គនីតិប្បញ្ញត្តិឡើយ ។ ពួកសមាជិកនៃបក្សប្រជាជនគឺជាអ្នកនៅក្រោមអំណាចការរំខានឥតឈប់ឈរ និងត្រូវបានចាប់ខ្លួន ពីព្រោះបក្សនេះនៅខាងក្រៅសង្គមរាស្ត្រនិយមរបស់ព្រះសីហនុ ។ ការវាយប្រហាររបស់រដ្ឋាភិបាលជាច្រើនលើកបានរារាំងបក្សពីការចូលរួម​នៅក្នុងការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៦២ ហើយក៏បានដំណើរការបក្សជាសម្ងាត់ ។ ព្រះសីហនុបានបិទស្លាកពួកឆ្វេងនិយមជាធម្មតាថាពួកខ្មែរក្រហម ជាពាក្យមួយដែលក្រោយមកទៀតបានប្រកាសបក្សនេះ និងរដ្ឋនេះអោយដឹកនាំដោយប៉ុល-ពត អៀង-សារី ខៀវ-សំផន និងពួកបក្សពួករបស់ពួកគេ ។

កំឡុងពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ ក្រុមបក្សពួកប.ប.ប.ក. គណៈកម្មាធិការក្រុង (ដឹកនាំដោយទូ-សាមុត) គណៈកម្មាធិការជនបទ (ដឹកនាំដោយសៀវ-ហេង) បានផុសផុលឡើង ។ នៅក្នុងលក្ខ័ណ្ឌជាសកលមែន ពួកក្រុមទាំងនេះបានប្រកាន់មាគ៌ាបដិវត្តន៍ផ្ទុយគ្នា ។ មាគ៌ានៅតាម ក្រុង ជាទូទៅ បានផ្ដល់ការគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើង បានទទួលស្គាល់ព្រះសីហនុ ដោយអាស្រ័យលើជោគជ័យរបស់ព្រះអង្គនៅ​ក្នុងការឈ្នះបានឯករាជ្យពីពួកបារាំង គឺជាមេដឹកនាំជាតិយ៉ាងពិតប្រាកដ អព្យាក្រឹតនិយមរបស់ទ្រង់ និងការមិនជឿជាក់ស៊ីជម្រៅចំពោះសហរដ្ឋដែលបានបង្កើត​ជាអត្ថប្រយោជន៍ដ៏មានតម្លៃ​នៅក្នុងការតស៊ូរបស់ហាណូយដើម្បី រំដោះ វៀតណាមខាងត្បូង ។ ពួកអ្នកជើងឯកនៃមាគ៌ានេះបានសង្ឃឹមថាសម្ដេចអាចត្រូវបានគេអន្ទងអោយ​នៅអោយឆ្ងាយពីពួកខាងស្ដាំ ហើយក៏រើសយកគោលនយោបាយឆ្វេងនិយមវិញ ។ មាគ៌ាផ្សេងទៀត បានគាំទ្រភាគច្រើនបំផុតដោយកម្មាភិបាលនៅតាមជនបទ​ដែលស្និទជាមួយតថភាពដ៏អាក្រក់នៃជនបទស្រុកស្រែ បានជួយឧបត្ថម្ភការតស៊ូជាបន្ទាន់ដើម្បីផ្ដួលរំលំ ពួក សក្ដិភូមិនិយម ព្រះសីហនុ ។ នៅឆ្នាំ១៩៥៩ សៀវ-ហេងបានចុះចូលទៅរដ្ឋាភិបាលនិងបានផ្ដល់កម្លាំងសន្តិសុខ​ជាមួយពត៌មានដំណឹងដែលអាចអោយពួកគេកម្ទេចជាច្រើនស្មើ៩០%នៃគ្រឿងប្រដា់ប់បរិធាននៅតាមជនបទរបស់បក្ស ។ ទោះបីជាបណ្ដាញកុម្មុយនិស្តជាច្រើននៅភ្នំពេញ និងនៅក្នុងទីរួមខេត្តផ្សេងៗក្រោមយុត្តាធិការរបស់ទូ-សាមុតបានប្រព្រឹត្តទៅកាន់តែប្រសើរឡើងក៏ដោយ ក៏ប៉ុន្តែពួកកម្មុយនិស្តមានត្រឹមតែពីរបីរយនាក់​ដែលនៅសកម្មក្នុងប្រទេសនៅឆ្នាំ១៩៦០ ។

ក្រុមនិស្សិតប៉ារីស[កែប្រែ]

កំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៥០ ពួកនិស្សិតខ្មែរនៅប៉ារីសបានរៀបចំចលនាកុម្មុយនិស្ត​ដោយផ្ទាល់ខ្លួន​ដែលនៅក្នុងនោះមានគ្នាតិចតួច បើសិនជាមានខ្លះ ដោយការតភ្ជាប់ទៅនឹងបក្សដែលទាល់ច្រកនៅក្នុងប្រទេសកំណើតរបស់ខ្លួន ។ ចាប់តាំងពីឋានៈរបស់ពួកគេបានប្រែមកជាពួកជនប្រុសស្ត្រី​ដែលត្រឡប់មកផ្ទះកំណើត និងយកបានបញ្ជាការនៃបរិធានបក្សកំឡុងទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ បានដឹកនាំកុបកម្មដ៏មានប្រសិទ្ធិភាពតទល់នឹងព្រះសីហនុ និងលន់-ណុលចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៨រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ ហើយបានបង្កើតឡើងនូវរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ។

ប៉ុល-ពត ដែលបានឡើងតំណែងមេដឹកនាំនៃចលនាកុម្មុយនិស្តនៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ គាត់បានកើតនៅឆ្នាំ១៩២៨ (ប្រភពខ្លះនិយាយថានៅឆ្នាំ១៩២៥) នៅខេត្តកំពង់ធំ ភាគខាងជើងនៃភ្នំពេញ ។ គាត់បានរៀននៅសាលាជាន់ខ្ពស់បច្ចេកទេសមួយនៅរាជធានី និងក្រោយមកទៀតបានធ្វើដំណើរទៅប៉ារីសនៅឆ្នាំ១៩៤៩​ដើម្បីសិក្សាអស្យាណូវិទ្យាវិទ្យុ (អេឡិចត្រូនិកវិទ្យុ) (ប្រភពផ្សេងៗទៀតនិយាយថាគាត់បានរៀននៅសាលាពួកអ្នកបោះពុម្ព និងអ្នកកំណត់ពុម្ព ហើយក៏បានសិក្សាវិស្វកម្មអសេនិក (ស៊ីវិល) ផងដែរ) ។ ដែលបានពិពណ៌នាដោយប្រភពមួយជា អ្នករៀបចំដ៏ប្ដូរផ្ដាច់មួយៗឥតឈប់ឈរផង គាត់បានបរាជ័យដើម្បីទទួលបានសញ្ញាបត្រ ក៏ប៉ុន្តែតាមរយៈអាចារ្យកាតូលិក ផ្វ្រ.ផ្វ្រង់ស៊្វ័រស៍ ប៉ង់សូដ (François Ponchaud) លោកបានក្រេបរសជាតិវណ្ណកម្មនៃអក្សរសាស្ត្របារាំងតាមសំណេរនៃលោកម៉ាក្ស៍

សមាជិកម្នាក់ផ្សេងទៀតនៃក្រុមនិស្សិតប៉ារីសគឺអៀង-សារី ។ គាត់គឺជាខ្មែរកាត់ចិនកើតនៅឆ្នាំ១៩៣០នៅវៀតណាមខាងត្បូង ។ គាត់បានរៀននៅវិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិដ៏សម្រិតសម្រាំង​នៅភ្នំពេញ មុនចាប់ផ្ដើមវគ្គសិក្សាខាងពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយនៅInstitut d'études politiques de Paris (ដែលគេស្គាល់កាន់តែទូលាយថាជា វិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ) នៅបារាំង ។ ខៀវ-សំផន ត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជា មនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមពួកបញ្ញវន្តដ៏ឆ្នើមបំផុតនៃជំនាន់របស់គាត់ ដែលគាត់បានកើតនៅឆ្នាំ១៩៣១ ហើយមានឯកទេសកម្មខាងសេដ្ឋកិច្ចវិទ្យា (សេដ្ឋសាស្ត្រ) និងនយោបាយវិទ្យាកំឡុងពេលគាត់នៅប៉ារីស ។ ជាភាពប៉ិនប្រសប់ គាត់ត្រូវបានប្រកួតប្រជែងដោយហ៊ូ-យុន ដែលគាត់កើតនៅឆ្នាំ១៩៣០ គាត់ត្រូវបានគេពិពណ៌នាតាមការមាន ភាពរឹងមាំខាងបញ្ញ និងរូបកាយហួសនិស្ស័យយ៉ាងពិតៗ ហើយដែលជាអ្នកបានសិក្សាសេដ្ឋកិច្ចវិទ្យា (សេដ្ឋសាស្ត្រ) និងនីតិសាស្ត្រ (ច្បាប់)។ ស៊ុន-សេនកើតនៅឆ្នាំ១៩៣០ បានសិក្សាខាងអប់រំ និងអក្សរសាស្ត្រ ហ៊ូ-នឹមកើតនៅឆ្នាំ១៩៣២ បានសិក្សាខាងនីតិសាស្ត្រ ។

ជនទាំងនេះប្រហែលជាពួកមេដឹកនាំដែលមានការអប់រំបំផុត​នៅក្នុងប្រវត្តិលទ្ធិកុម្មុយនិស្តអាស៊ី ។ ពីរនាក់ក្នុងចំណោមពួកគេ ខៀវ-សំផន និងហ៊ូ-យុន ទទួលបានមហាបរិញ្ញា រឺថ្នាក់បណ្ឌិតពីសាកលវិទ្យាល័យប៉ារីស ឯហ៊ូ-នឹមវិញទទួលបានសញ្ញាបត្រពីសាកលវិទ្យាល័យភ្នំពេញនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ។ នៅក្នុងអតីតកាល វាហាក់បីដូចជាប្រស្នាដែលពួកសមាជិកដ៏ប៉ិនប្រសប់ទាំងនេះ​ក្នុងចំណោមឥស្សរជន ត្រូវបានបញ្ចូនទៅបារាំងតាមអាហារូបករណ៍របស់រដ្ឋាភិបាល ដែលអាចចាប់ផ្ដើមបដិវត្តន៍ពណ៌ឈាមក្រហមឆ្អិនឆ្អៅ និងសំខាន់បំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រអាស៊ីទំនើប ។ ភាគច្រើនបានមកពីម្ចាស់ដីធ្លី រឺ ក៏ក្រុមគ្រួសារបម្រើការសាធារណៈ ។ ប៉ុល-ពត និងហ៊ូ-យុនប្រហែលជាជាប់ញាតិទៅនឹងព្រះរាជវង្សានុវង្ស ។ បងស្រីម្នាក់របស់ប៉ុល-ពតធ្លាប់ជាស្នំម្នាក់នៅក្នុងវាំងនៃព្រះបាទមុនីវង្ស ។ បីនាក់ក្នុងចំណោមក្រុមនៅប៉ារីសនេះបានបង្កើនចំណងទាក់ទងជាមួយគ្នា​ដោយរស់នៅជាច្រើនឆ្នាំក្នុងការតស៊ូបដិវត្តន៍ និងការព្យាយាមប្រឹងប្រែងនៅខាងក្នុងបក្ស ប៉ុល-ពត និងអៀង-សារីបានរៀបការជាមួយខៀវ-ប៉ុណ្ណារី និងខៀវ-ធីរិទ្ធិ (ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ផងដែរជា អៀង-ធីរិទ្ធិ) ដោយបានអះអាងថាជាសាច់ញាតិនៃខៀវ-សំផន ។ ស្ត្រីដែលមានការអប់រំល្អទាំងពីរនាក់នេះ ក៏បានដើរតួនាទីកណ្ដាល​នៅក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យដែរ ។

មេបញ្ញវន្តនៅប៉ារីសត្រូវក្លាយជាបទពិសោធន៍ដែលធ្វើអោយវិលមុខ​ចំពោះជនជាតិខ្មែរវ័យក្មេងថ្មីៗចាប់ពីភ្នំពេញ រឺ ខេត្តនានា ។ មួយចំនួនបានមើលឃើញជម្រកនៅក្នុងភាពម៉ឺងម៉ាត់នៃម៉ាក្សនិយម-លេនីននិយមដ៏ខ្ជាប់ខ្ជួន ។ នៅពេលខ្លះរវាងឆ្នាំ១៩៤៩ និង១៩៥១ ប៉ុល-ពត និងអៀង-សារីបានចូលរួមបក្សកុម្មុយនិស្តបារាំង ដែលក្នុងនោះភាគច្រើនបានបំពាក់បំប៉នយ៉ាងតឹងរឹង ហើយនិងជនស្តាលីននិយមនៃចលនាកុម្មុយនិស្តមួយចំនួននៃអឺរ៉ុបខាងលិច ។ បក្សនេះក៏ប្រឆាំងនឹងបញ្ញវន្តយ៉ាងខ្លាំងដែរ ។ នៅឆ្នាំ១៩៥១ ជនពីរនាក់បានទៅកាន់ប៊ែរឡាំងខាងកើតដើម្បីចូលរួមនៅក្នុងមហោស្រពយុវជន ។ បទពិសោធន៍នេះត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាចំណុចបត់បែនមួយនៅ ក្នុងការអភិវឌ្ឍមនោគមវិជ្ជារបស់ពួកគេ ។ ជំនួបជាមួយពួកខ្មែរដែលកំពុងប្រឆាំងជាមួយពួកវៀតមិញ (ហើយដែលពួកគេបានសម្រេចជាបន្តបន្ទាប់ក្លាយជាចុះញ៉មទៅពួកយួន) ពួកគេមានទំនុកចិត្តថាមានតែអង្គការបក្សដែលកាន់វិន័យដ៏តឹងរឹងទេ និងភាពត្រៀមជាស្រេចដើម្បីការតស៊ូប្រដាប់អាវុធ​ដែលអាចសម្រេចគោលបំណងបដិវត្តន៍បានតែមួយគត់ ។ ពួកគេបានបង្កើតសមាគមនិស្សិតខ្មែរ (ស.ន.ខ.) ក្នុងនោះភាគច្រើន២០០នាក់ រឺក៏ ដូច្នេះពួកនិស្សិតខ្មែរនៅប៉ារីសជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិក្នុងអង្គការមួយ​សម្រាប់គំនិតជាតិនិយម និងឆ្វេងនិយម ។ នៅខាងក្នុងសមាគមនិស្សិតខ្មែរ និងអ្នកស្នងបន្តរបស់ខ្លួន អង្គការគឺជាអង្គការសម្ងាត់ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា ស៊ែរកលម៉ាក្ស៊ីស្ទែរ (Cercle Marxiste) ។ អង្គការនេះត្រូវគេចងក្រងដោយក្រុមតូចៗនៃសមាជិកពី បីទៅប្រាំមួយ នាក់ជាមួយនឹងសមាជិកភាគច្រើនអត់បានដឹង​អំពីរចនាសម្ព័ន្ធទាំងមូលនៃអង្គការនេះឡើយ ។ នៅឆ្នាំ១៩៥២ ប៉ុល-ពត ហ៊ូ-យុន អៀង-សារី ហើយនិងពួកឆ្វេងនិយមដ៏ទៃទៀតបានទទួលការដឹងលឺគ្រប់គ្នា​ដោយការបញ្ជូនសំបុត្របើកចំហមួយទៅព្រះសីហនុដែលហៅទ្រង់ថា អ្នកសម្លាប់ប្រជាធិបតេយ្យក្មេងខ្ចី ។ មួយឆ្នាំក្រោយមក ពួកអាជ្ញាធរបារាំងបានបិទសមាគមនិស្សិតខ្មែរ ។ នៅឆ្នាំ១៩៥៦ យ៉ាងណាៗ ហ៊ូ-យុន និងខៀវ-សំផនបានជួយបង្កើតក្រុមថ្មីមួយ គឺសហភាពនិស្សិតខ្មែរ ។ នៅខាងក្នុង ក្រុមនេះនៅតែដំណើរការដោយ រង្វង់ម៉ាក្សនិយម (Cercle Marxiste) ដដែល ។

បទអត្ថាធិប្បាយជាច្រើនបានសរសេរដោយហ៊ូ-យុន និងខៀវ-សំផនបានបង្ហាញសាច់រឿងមូលដ្ឋានជាច្រើន​ដែលក្រោយមកក្លាយជាខឿននៃគោលនយោបាយ​ដែលបានទទួលយកដោយកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ។ តួនាទីកណ្ដាលនៃពួកអ្នកស្រុកស្រែចម្ការនៅក្នុងការអភិវឌ្ឍជាតិ​ដែលបានភ្ជាប់ដោយហ៊ូ-យុននៅក្នុងនិក្ខេបបទឆ្នាំ១៩៥៥របស់គាត់ កសិករកម្ពុជា និងក្ដីសង្ឃឹមសម្រាប់ទំនើបកម្ម ដែលបានប្រកួតប្រជែងទិដ្ឋភាពដែលបានសន្មតនោះ ដែលថានគរូបនីយកម្ម និងឧស្សាហូបនីយកម្មជាចំណុចផ្ដើមចាំបាច់ៗដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍ ។ ទឡ្ហីករណ៍ចម្បងនៅក្នុងនិក្ខេបបទឆ្នាំ១៩៥៩របស់ខៀវ-សំផន សេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជា និងការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្ម គឺថាប្រទេសនេះត្រូវតែពឹងផ្អែកលើខ្លួនឯង និងត្រូវបញ្ចប់ភាពពឹងផ្អែកសេដ្ឋកិច្ចលើពិភពលោកដែលអភិវឌ្ឍន៍ហើយ ។ នៅក្នុងគំនូសបត់បែនទូទៅរបស់ខ្លួន ស្នាដៃរបស់លោកខៀវបានឆ្លុះបញ្ចាំងអំពីសាខានៃសាលា ទ្រឹស្ដីអនិស្សរភាព ដែលបានស្ដីបន្ទោសកង្វះខាតនៃអភិវឌ្ឍន៍នៅក្នុងតតិយលោកលើការត្រួតត្រាសេដ្ឋកិច្ចនៃប្រជាជាតិឧស្សាហូបនីយកម្ម ។

សមាជលើកទីពីរនៃបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា រឺ ប.ប.ប.ក.[កែប្រែ]

បន្ទាប់ពីការត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញនៅឆ្នាំ១៩៥៣ ប៉ុល-ពតបានបោះខ្លួនចូលទៅក្នុងកិច្ចការបក្ស ។ នៅលើកដំបូងគាត់បានទៅចូលរួមជាមួយកងកម្លាំង​ដែលបានចងសម្ព័ន្ធទៅនឹងពួកវៀតមិញដែលកំពុងប្រតិបត្តិការ​នៅតំបន់ជនបទនានានៃខេត្តកំពង់ចាម ។ បន្ទាប់ពីចប់សង្គ្រាម គាត់បានផ្លាស់មកភ្នំពេញក្រោម គណៈកម្មាធិការក្រុង របស់ទូ-សាមុតគឺគាត់បានក្លាយជាចំណុចសំខាន់នៃទំនាក់ទំនង​រវាងពួកបក្សពួកឆ្វេងនៅផ្ទៃលើ និងចលនាកុម្មុយនិស្តសម្ងាត់ផ្ទៃក្រោម ។ . មិត្តសំឡាញ់របស់គាត់ អៀង-សារី ហ៊ូ-យុន បានក្លាយជាគ្រូបង្រៀននៅសាលាជាន់ខ្ពស់ឯកជនថ្មីមួយគឺ វិទ្យាល័យកម្ពុជបុត្រ ដែលហ៊ូ-យុនបានជួយបង្កើត ។ ខៀវ-សំផនបានត្រឡប់មកពីប៉ារីសវិញនៅឆ្នាំ១៩៥៩ គាត់បានបង្រៀនហើយក្លាយជាសមាជិកនៃមហាវិទ្យាល័យនិតិសាស្ត្រ​នៃសាកលវិទ្យាល័យភ្នំពេញ និងបានចាប់ផ្ដើម ឡឺអប់សឺវវ៉េទ័រ (L'Observateur) ដោយបោះពុម្ពផ្សាយជាភាសាបារាំងបែបឆ្វេងនិយម ។ សារពត៌មាននេះភ្លាមៗក៏ទទួលបានកេរ្តិ៍ឈ្មោះនៅក្នុងរង្វង់គ្រូ និងសិស្សិវិទ្យាល័យតូចៗនៅភ្នំពេញ ។ នៅឆ្នាំបន្តបន្ទាប់ រដ្ឋាភិបាលបានបិទសារព័ត៌មាននេះ ហើយនគរបាលរបស់ព្រះសីហនុបានបំបាក់មុខលោកខៀវជាសាធារណៈដោយការវាយដំ ការសម្រាតខោអាវ និងថតរូបគាត់នៅទីសាធារណៈ ជាកំណត់របស់លោកឝខ្រុស្ស (Shawcross) មិនមែនជារឿងបំបាក់មុខដែលពួកជនទាំងនេះបានអត់ទោស រឺ បំភ្លេចចោលឡើយ ។ ក៏ប៉ុន្តែបទពិសោធន៍នេះមិនបានរារាំងលោកខៀវពីការជួយគាំទ្រ​សហប្រតិបត្តិការ​ជាមួយព្រះសីហនុដើម្បីលើកទឹកចិត្តដល់រណសិរ្សរួបរួមប្រឆាំងទល់​នឹងសកម្មភាពរបស់សហរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងត្បូងឡើយ ។ តាមដែលបានវែកញែកហើយ ខៀវ-សំផន ហ៊ូ-យុន និងហ៊ូ-នឹមត្រូវបានបង្ខំដើម្បី ធ្វើការតាមរយៈប្រព័ន្ធនេះ ដោយការចូលរួមក្នុងសង្គមរាស្ត្រនិយម និងតាមរយៈការទទួលបានតំណែងនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលរបស់សម្ដេច ។

នៅចុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ ពួកមេដឹកនាំទាំងម្ភៃមួយនាក់នៃបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា បានប្រារព្ធធ្វើសមាជសម្ងាត់មួយនៅក្នុងបន្ទប់ទំនេរមួយ​នៃស្ថានីយផ្លូវដែកភ្នំពេញ ។ ព្រឹត្តិការណ៍ជាស្នូលនេះបន្សល់នូវការរុំព័ទ្ធ​ដោយអាថ៌កំបាំង ពីព្រោះតែលទ្ធផលរបស់វាបាន​ក្លាយជាវត្ថុបំណងនៃទំនាក់ទំនង (និងមានការសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ឡើងវិញ) រវាងបក្សពួកកម្មុនិស្តខ្មែរនិយមវៀតណាម និងបក្សពួកកុម្មុយនិស្តប្រឆាំងវៀតណាម ។ សំណួរចំពោះសហប្រត្តិបត្តិការជាមួយ រឺក៏ការតស៊ូដើម្បីព្រះសីហនុគឺត្រូវបានគេពិភាក្សាយ៉ាងម៉ត់ចត់ ។ ទូ-សាមុត ជាអ្នកដែលបានជួយគាំទ្រគោលនយោបាយសហប្រតិបត្តិការ ដែលត្រូវបានគេជ្រើសរើសជាអគ្គលេខានៃបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជា​ដែលត្រូវបានដាក់ឈ្មោះឡើងវិញថាបក្សពលករកម្ពុជា (ប.ព.ក.) ។ សម្ព័ន្ធមិត្តរបស់គាត់ នួន-ជា (ក៏ត្រូវបានគេស្គាល់ថា ឡុង-រ៉េត) បានក្លាយជាអគ្គលេខារង យ៉ាងណាៗក៏ដោយ ក៏ប៉ុល-ពត និងអៀង-សារីត្រូវបានគេដាក់ឈ្មោះទៅការិយាល័យនយោបាយ​ដើម្បីកាន់កាប់តំណែងខ្ពស់បំផុតទីបី និងទីប្រាំនៅក្នុងឋានានុក្រមនៃបក្សដែលបានដូរឈ្មោះថ្មី ។ ការផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះគឺមានសារៈសំខាន់ ។ ដោយការហៅខ្លួនឯងជាបក្សពលករ ចលនាខ្មែរបានអះអាងនូវលក្ខណៈស្មើគ្នាជាមួយបក្សពលករវៀតណាម ។ របបនិយមវៀតណាមនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា (ស.ប.ក.) បានបញ្ជាក់នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៨០ថាជំនួបខែកញ្ញាឆ្នាំ១៩៦០​គ្មានអ្វីបន្ថែមលើសពីសមាជលើកទីពីរនៃបក្សបដិវត្តន៍ប្រជាជនកម្ពុជាឡើយ ។

ថ្ងៃ២០កក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ទូ-សាមុតត្រូវបានធ្វើឃាតដោយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា (គឺស្ថិតនៅក្នុងអាថ៌កំបាំងមិនច្បាស់) ។ នៅខែកុម្ភៈ១៩៦៣ នៅក្នុងសមាជលើកទីពីរនៃបក្សពលករកម្ពុជា (ប.ព.ក.) ប៉ុល-ពតត្រូវបានគេជ្រើសរើសអោយស្នងបន្តទូ-សាមុតជាលេខាបក្ស ។ សម្ព័ន្ធមិត្តលោកទូ គឺនួន-ជា និងកែវ-មាស ត្រូវបានដកចេញពីគណៈមជ្ឈិម ហើយជំនួសវិញដោយស៊ុន-សេន និងវ៉ន-វេត ។ ចាប់ពីពេលនោះមក ប៉ុល-ពត និងពួកកម្មាភិបាលស្ម័គ្រស្មោះមកពីថ្ងៃដែលជានិស្សិត​នៅប៉ារីសរបស់គាត់បានគ្រប់គ្រងមណ្ឌលកណ្ដាលរបស់បក្ស ដោយការកៀរចេញនូវពួកជើងចាស់ៗចេញ​ដែលពួកគេត្រូវបានចាត់ទុកថាលំអៀងទៅខាងវៀតណាមយ៉ាងខ្លាំង ។

នៅខែកក្កដាឆ្នាំ១៩៦៣ ប៉ុល-ពត និងភាគច្រើនគណៈមជ្ឍិមបានចាកចេញពីភ្នំពេញ​ដើម្បីបង្កើតមូលដ្ឋានបះបោរមួយនៅខេត្តរតនគីរីនៅភាគឦសាន ។ ប៉ុល-ពតមានពេលដ៏ខ្លីមុនពេលត្រូវបានដាក់ចូលបញ្ជី​នៃពួកឆ្វេងនិយមសាមសិបបួននាក់​ដែលពួកគេត្រូវបានកោះហៅដោយព្រះសីហនុដើម្បីចូលរួមរដ្ឋាភិបាល និងចុះហត្ថលេខាលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍​ដែលនិយាយថាព្រះសីហនុគឺជាមេដឹកនាំ​ដែលអាចទៅរួចតែមួយគត់សម្រាប់ប្រទេសនេះ ។ ប៉ុល-ពត និង Chou Chet គឺជាមនុស្សប៉ុន្មាននាក់គត់លើបញ្ជីដែលបានគេចខ្លួនរួច ។ ពួកអ្នកផ្សេងៗទាំងអស់បានយល់ព្រមសហការជាមួយរដ្ឋាភិបាល និងក្រោយមកទៀតនៅសល់ក្រោម២៤នាក់ដែលយាមឃ្លាំមើលដោយពួកនគរបាល ។

តំបន់នោះ ដែលប៉ុល-ពត និងពួកអ្នកផ្សេងៗបានរើទៅតាំងទីលំនៅតាមពួកជនជាតិភាគតិចកុលសម្ព័ន្ធ ខ្មែរលើ ប្រព្រឹត្តទៅដ៏ត្រដាបត្រដួសរបស់ពួកគេ (រួមមានការរើកន្លែងចុះឡើង និងបង្ខំចិត្តរស់នៅលាយឡំគ្នា) នៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃរដ្ឋាភិបាលកណ្ដាល​ដែលបង្កើតអោយពួកគេមានទឹកចិត្តកែនទ័ពសម្រាប់ការតស៊ូទ័ពព្រៃ ។ នៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប៉ុល-ពតបានធ្វើទស្សនកិច្ចរយៈពេលជាច្រើនខែទៅកាន់វៀតណាមខាងជើង និងចិន ។ គាត់ទំនងជាបានទទួលការរៀនសូត្រខ្លះនៅចិន ដែលត្រូវលើកស្ទួយកិត្យានុភាពរបស់គាត់នៅ ពេលដែលគាត់ត្រឡប់មកតំបន់រំដោះរបស់បក្សពលករកម្ពុជា ។ ទោះបីជាទំនាក់ទំនងជិតស្និទរវាងព្រះសីហនុ និងពួកចិន ដូចដែលបានថ្លែងរួចមកហើយក៏ដោយ ក៏ចិនបានរក្សាទស្សនកិច្ចរបស់ប៉ុល-ពតជាការសម្ងាត់ពីព្រះសីហនុដែរ ។ នៅខែកញ្ញាឆ្នាំ១៩៦៦ បក្សនេះបានប្ដូរឈ្មោះខ្លួនជាសម្ងាត់ទៅជាបក្សកម្មុយនិស្តកម្ពុជា (ប.ក.ក.) ។ ការផ្លាស់ប្ដូរឈ្មោះបក្សគឺជាការសម្ងាត់ដែលបានលាក់បាំងយ៉ាងជិត ។ ពួកសមាជិកដែលមានតំណែងទាបៗរបស់បក្ស និងសូម្បីតែពួកវៀតណាមក៏មិនត្រូវបានប្រាប់អំពីបក្សនេះដែរ រួមទាំងពួកមិនមែនជាសមាជិកភាពផង រហូតដល់ប៉ុន្មានឆ្នាំក្រោយៗមកទៀតទើបដឹង ។

ឯកសារយោង[កែប្រែ]