ល្ខោនខោល

ពីវិគីភីឌា
Jump to navigation Jump to search

ល្ខោនខោល

Lakhon Khol Art Classical Drawing
គំនូរបុរាណ ល្ខោនខោល រាមកេរ្តិ៍
ឈ្មោះ​ផ្លូវការណ៍ ល្ខោនខោល
ស្ថិតក្នុងល្ខោនហ្លួង ល្ខោនហ្លួងមុខខ្មុក ឬ ល្ខោនហ្លួងរបាំងមុខ
Lakhon Khol ល្ខោនខោល ឬ ល្ខោនមុខខ្មុក
ស្នាព្រះហស្ថ ជ័យវរ្ម័នទី៥
ឆ្នាំប្រកាស UNESCO ល្ខោនខោល វត្តស្វាយអណ្ដែត​ ថ្ងៃ ២៨ ខែ វិច្ឆិកា ២០១៨
ជាប់ជាសម្បត្តិ បេតិភណ្ឌពិភពលោកត្រូវការ ជំនួយសង្គ្រោះ Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding.
Link [១]

ល្ខោនខោល (English: Lakhon Khol) Khmer pronunciation: (Lakhaon Khoal) ឬ ល្ខោនពាក់របាំងមុខ គឺជាល្ខោនមួយ ដែលមានលក្ខណៈចំណាស់របស់កម្ពុជា មានដើមកំណើតនៃការ សម្តែងក្នុងអំឡុង សម័យអង្គរ។ វាត្រូវបានគេជឿជាក់ថាបានចាប់ផ្តើមក្នុងអំឡុងប្រហែលសតវត្សទី១០ តាមរយៈសិលាចរឹក K.99 ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុក ចរឹកក្នុងរាជព្រះបាទ ជ័យវរ្ម័នទី៥ (គ.ស ៩៦៨-១០០១) និយាយពី ព្រាហ្មណ៍បុរាហិតម្នាក់នៅ ភៈវៈបុរៈ បានបញ្ជូនមនុស្ស ៥០​នាក់ ឲ្យទៅធ្វើអ្នកបម្រើក្នុងរាជវាំង នាក្រុងអង្គរ ក្នុងចំណោមនោះមាន៦នាក់ ត្រូវទៅផ្ទះនាខោល (កន្លែងហាត់ខោល)​។ [២]

ល្ខោនខោល ត្រូបានគេជឿថា ជាល្ខោនដែលបំលែងចេញពី ល្ខោនស្បែកធំ ពាក្យខោលដែលជាពាក្យនាមសព្ទ នៅក្នុងវចនានុក្រមរបស់សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត មានន័យថា ទម្រង់ខ្លី យើងអាចទាញន័យសេចក្ដីបានថា ល្ខោនខោល ជាល្ខោនទម្រង់មួយបែប ដែលលេងជាកំណាត់រឿងខ្លីៗ ពាក្យ ខោល ត្រូវបានជួបប្រះក្នុងសិលាចរឹកមួយចំនួនទៀតដូចជាៈ សិលាចរឹក K.566-a តំបន់ភាគខាងលើស្ទឹងស្រែង ខេត្តសៀមរាប ចារឹកនៅចុង ស.វទី១០ និយាយពី (ល្ខោនមុខខោល) [៣]​ ដែលសំដៅទៅលើការពាក់របាំងមុខរាំ ហៅថា មុខខ្មុក។ ល្ខោនខោល ត្រូវបានកត់ត្រាដោយលោក ហេនរី មូហត - (Henri Mouhot) ក្នុងពិធីពិសារភោជនីយអាហារ ជាមួយនិងទស្សនីយភាព ល្ខោនខោល ក្នុងរាជដំណាក់ព្រះបរមរាជវាំង នាក្រុងឧដុង្គជាមួយព្រះបាទ អង្គដួង ក្នុងឆ្នាំ 1856 [៤] និងបានចងក្រងក្នុងសៀវភៅលោក Paul Cravath មានឈ្មោះថា Earth in Flower: The Divine Mystery of the Cambodian Dance Drama ចេញផ្សាយឆ្នាំ 2008. [៥] រហូតមកដល់រាជ ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ របាំហ្លួងក្នុងទម្រង់ល្ខោនខោល តែងត្រូវបានយកមកសម្ដែងជាញឹកញាប់ដើម្បីឲ្យក្រុមការទូត ឬ ក្រុមវិទូបារាំងបានទស្សនា ដោយការស្រលាញ់របាំបុរាណខ្មែរ លោក ហ្សក ហ្គ្រូលីយេរ - (George Groslier) បានចងក្រងជាសៀវភៅកំណត់ត្រា "Danseuses cambodgiennes, anciennes & modernes" ឆ្នាំ ១៩១៣ ។ [៦] របាំហ្លួងក្នុងទម្រង់ល្ខោនខោល មានន័យថា របាំរបស់ស្ដេចរាំជាទម្រង់សាច់រឿងនៃការពាក់របាំងមុខរាំ ។ ការវិត្តន៍នៃសិល្បៈរបាំរបស់កម្ពុជា គឺផ្សារភ្ជាប់ទៅនិង​ ធម្មជាតិ វណ្ណៈសង្គម និង លទ្ធិសាសនាព្រាហ្មណ៍ ដែលជាសាសនាដើមនា ប្រទេសឥណ្ឌា គឺ ហិណ្ឌូសាសនា ដែលមានទំនាក់ទំនងសាច់រឿងបែបទេវៈកថា បញ្ជូលទៅក្នុងសិល្បៈរបាំរបស់កម្ពុជា ភាពរស់រវើកនៃរបាំរបស់កម្ពុជា បានកត់ត្រាក្នុងកំហេតុលោក ហ្សក ហ្សឺដេស មានចំណងជើងថា (La danse du Cambodge) ក្នុងឆ្នាំ 1944 និងបន្តចេញ ផ្សាយដោយ Paul Cravath មានចំណងជើងថា The Ritual Origins of the Classical Dance Drama of Cambodia ក្នុងឆ្នាំ 1986 [៧] ល្ខោនខោល បានលិចឡើងម្ដងទៀត នាស.វទី២០ ក្នុងរាជ ព្រះ​បាទ​សម្តេច​ព្រះ ស៊ីសុវត្ថិ ហើយបន្តក្នុងរាជព្រះបាទ នរោត្ដម សីហនុ ក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ក្រោយសង្គ្រាមលោកលើកទី២ បន្ទាប់ពីរៀបចំការការហាត់សមល្ខោនខោលឡើងវិញ បន្ទាប់មកទ្រង់បានទៅទស្សនា ល្ខោនខោល របស់វត្តស្វាយអណ្ដែត ខេត្តកណ្ដាល ជាមួយនិងការសំដែងដើម្បីសុំទឹកភ្លៀងនៅក្នុងសហគមន៍ជារៀងរាល់ឆ្នាំ ការយាងទៅទស្សនារបស់ទ្រង់បានចុះផ្សាយក្នុងទស្សនាវដ្ដី (កម្ពុជាសុរីយ៉ា) លើកដំបូង របស់លោក ទេពពិទូរ ឈឹម ក្រសេម ឬ ឧកញ៉ា ក្រសេមគន្ទៈបណ្ឌិត ចុះកាលបរិច្ឆេទ ចុះផ្សាយ ថ្ងៃទី៣ ខែមីនា ក្នុងឆ្នាំ ១៩៤៨ [៨] ដែលមានចំណងជើងថា "ល្ខោនខោល វត្តស្វាយអណ្ដែត" ដែលលោកបានបញ្ចាក់ក្នុងអត្ថបទចុះផ្សាយនោះថា ជាទម្រង់ល្ខោន ដែលសម្ដែងបានតែចំពោះរឿងទេវៈកៈថាប៉ុនណោះ ដូចជារឿង រាមកេរ្តិ៍ និង រឿងមួយចំនួនទៀត ក្រោយមកគេបានក៏សាងរូបសំណាក រង្វង់មូល ហនុមានកាច់ក៏យក្ស ក្នុងឆ្នាំ​ ១៩៥៤ ក្រោយទទួលបានឯករាជ្យពីប្រទេសបារាំង ប៉ុន្តែក្រោយមករូបសំណាកនោះបានបាត់ ហើយបានប្ដូរជារូបសំណាករង្វង់មូល សម្ដេចសង្ឃរាជ្យ ជួន ណាត មកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ ។

មុខខ្មុក[កែប្រែ]

ឯកសារ:Lakhon Khol Mask Theatre.jpg
Cambodia Lakhon Khol Mask Theatre September 1928

ជាមុខតួអង្គផ្សេងៗគ្នា ធ្វើដោយស្មាច់ក្រដាស ឬ ក្រណាត់ លាបខ្មុកម្រក្សណ៍ ពាក់សំរាប់រាំល្ខោនរបាំងមុខ ខ្មុកជាពុម្ពមុខដែលធ្វើពី ម្រក្សណ៍លាយនិងកម្លោចស្លឹកចេក ឬអ្វីផ្សេងៗដែលប្រើសម្រាប់ចាក់ជាក្បាច់ ឬ លាបលនលើវត្ថុឲ្យរឹងមាំជាប់ជាពុម្ពបានល្អ មិនឲ្យវាជ្រាបទឹកផង និងងាយស្រួលក្នុងការបិទក្បាច់ គូរនិងផាត់ពណ៌ផង។ ពាក្យខ្មុក នេះផងដែរត្រូវបានប្រទះនៅតាមសិលាចារឹកជាច្រើន ជាពិសេសសិលាចារឹក K.568-a (គ.ស ៩៧៤)។ [៩]

ក្រុមល្ខោនខោលក្នុងតំបន់[កែប្រែ]

ល្ខោនខោលសម្ដែងក្នុងរឿងទេវៈកៈថា[កែប្រែ]

  • មហាភារតៈយុទ្ធ (Mahabharata Yuth)
  • កូរសមុទ្រទឹកដោះ (The churning of the Ocean of Milk)
  • រាមកេរ្តិ៍ (Reamker)

តួអង្គសំខាន់នៃល្ខោនខោល[កែប្រែ]

  • តួងអង្គដែលមានរៀបរាប់ក្នុងតារាងខាងក្រោមនេះ គឺជាការពណ៌នា ពីលោកសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគំនូរបុរាណរាមកេរ្តិ៍ លោក ជេតចន ឆ្នាំ 2002 [១០]
ឈ្មោះតួអង្គ ឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេស ប្រភេទតួអង្គ ពណ៌សំគាល់តួអង្គ
​​ ព្រះរាម Rama ជាកូនក្សត្រ     
​​ ​ព្រះ​លក្សណ៍្ម Lakshmana ជាកូនក្សត្រ     
​​ នាងសីតា ឬ នាងសីដា Sita ជាកូនក្សត្រ     
​​ ក្រុងរាពណ៍ Ravana ជាក្សត្រក្រុងលង្កា     
​​ ហនុមាន Hanuman ជាមេទ័ពកំពូល ទ័ពស្វា     

តួអង្គមេទ័ពស្វាទាំង ១៩[កែប្រែ]

  • តួងអង្គដែលមានរៀបរាប់ក្នុងតារាងខាងក្រោមនេះ គឺជាការពណ៌នា ពីលោកសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគំនូរបុរាណរាមកេរ្តិ៍ លោក ជេតចន ឆ្នាំ 2002
លេខរៀង ឈ្មោះតួអង្គ ឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេស ប្រភេទតួអង្គ ពណ៌សំគាល់តួអង្គ
​​ ១ ​​ ហនុមាន Hanuman ជាមេទ័ពរបស់ព្រះរាម     
​​ ២ ​​ មហាជម្ពូ Moha Jompu ស្ដេចស្វាអគ្គីនេត្រ នៅភ្នំហេមពាន     
​​ ៣ ​​ សុគ្រីព So Krip ស្ដេច​ស្វា ត្រូវ​ជា​ប្អូន​ពាលី     
​​ ៤ ​​ អង្គត់ AngKut (ស្វាមាត់វែង) កូន​របស់​ពាលី និង​នាង​មណ្ឌោគិរី     
​​ ៥ ​​ និលឯក Nil Eik (ស្វាខ្មៅ) អ្នក​នាំសារ​របស់​ព្រះរាម     
​​ ៦ ​​ ខុននិល Kun Nil មេទ័ពប្រមុខ​របស់ ​មហាជម្ពូរាជ     
​​ ៧ ​​ ទសកៈហនុមាន Touskak Hanuman (ស្វាចាស់ជរា) មិន​ហ៊ាន​ទៅ​ស៊ើប​យក​ការណ៍​នៅ​លង្កា​ពី​ព្រោះ​ខ្លួន​ចាស់     
​​ ៨ ​​ និលផាត់ Nil Phat (ស្វាប្រផេះ) អ្នក​នាំសារ​របស់​ព្រះរាម     
​​ ៩ ​​ ទសភ័ក្រ Tous Pheak ជាមេទ័ពពលស្វា (ស្វាមុខ១០) ជាក្បាលត្រួតគ្នា     
​​ ១០ ​​ ជម្ពូពាន Jompu Pean ជាហោរា​របស់​ព្រះរាម     
​​ ១១ ​​ និលពេជ្រ Nil Pich ជាមេទ័ពពលស្វា     
​​ ១២ ​​ សត្ថពាលី Satha Peali (ស្វាកន្ទុយវែង) សេនា​របស់​ព្រះរាម ប្រយុទ្ធ​ជាមួយ យក្ស​មាលមាថ     
​​ ១៣ ​​ អាសូរផាត Ar Sophat ជាមេទ័ពពលស្វា     
​​ ១៤ ​​ ខុនជីប Kun Jip មិន​ហ៊ាន​ទៅ​ស៊ើប​យក​ការណ៍​នៅ​លង្កា​ពី​ព្រោះ​ខ្លួន​ចាស់     
​​ ១៥ ​​ និលខាត់ Nil Kat ជាមេទ័ពពលស្វា     
​​ ១៦ ​​ កេសរ Ke Sor ជាមេទ័ពពលស្វា     
​​ ១៧ ​​ ខុនណុល Kun Nol ​មិន​ហ៊ាន​ទៅ​លង្កា​ពីព្រោះ​ខ្លាច​នាង​វិតាសី​ជា​ឆ្មាំ​នៅ​នគរ​លង្កា     
​​ ១៨ ​​ និលនន់ Nil Nun ជាមេទ័ពពលស្វា     
​​ ១៩ ​​ រុក្ខៈពានរ Rokhak Peanor ​ព្រះរាម​ប្រើ​ឲ្យ​នាំ​ទ័ព​ស្វា​៥​ម៉ឺន​នាក់​ទៅ​បេះ​ផល្លា     

តួអង្គយក្ស ឬ ពួកអាសុរៈ[កែប្រែ]

  • តួងអង្គដែលមានរៀបរាប់ក្នុងតារាងខាងក្រោមនេះ គឺជាការពណ៌នា ពីលោកសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកគំនូរបុរាណរាមកេរ្តិ៍ លោក ជេតចន ឆ្នាំ 2002
ឈ្មោះតួអង្គ ឈ្មោះជាភាសាអង់គ្លេស ប្រភេទតួអង្គ ពណ៌សំគាល់តួអង្គ
​​ ក្រុងរាពណ៍ Ravana ជាក្សត្រក្រុងលង្កា     
​​ នាង​មណ្ឌោលគីរី អគ្គមហេសី​របស់ក្រុងរាពណ៍ ជា​មាតា​ឥន្ទ្រជិត
​​ នាងកាមអគ្គីនាគ អគ្គមហេសី​ទី២ ក្រុងរាពណ៍
​​ ឥន្ទ្រជិត បុត្រ​ទី១ របស់​ក្រុងរាពណ៍ និង​នាង​មណ្ឌោលគីរី
​​ ហាទរ បុត្រ​ទី២ របស់​ក្រុងរាពណ៍ ច្បាំង​ជាមួយ​នឹង​អង្គត់
​​ តិសិរ បុត្រ​ទី៣ របស់​ក្រុងរាពណ៍
​​ នរាគ័ត បុត្រ​ទី៤ របស់​ក្រុងរាពណ៍
​​ មាហាក្បាល បុត្រ​ទី៥ របស់​ក្រុងរាពណ៍
​​ ទូរមុខ បុត្រ​ទី៦ របស់​ក្រុងរាពណ៍
​​ មុខក្ខ័ស បុត្រ​ទី៧ របស់​ក្រុងរាពណ៍
​​ កុម្ភក្រធា បុត្រ​ទី៨ របស់​ក្រុងរាពណ៍
​​ នាង​សុវណ្ណកាន់មយូរ៉ា ជាមហេសី​របស់​ឥន្ទ្រជិត
​​ ពិភេគ ប្អូន​ប្រុសទី១ ​ក្រុងរាពណ៍
​​ នាង​បញ្ញកាយ ស្នំថ្មីពិភេគ ក្រុងរាពណ៍​ប្រើ​ឲ្យ​កាឡា​ខ្លួន​ជា​នាង​សីតា​ស្លាប់​អណ្ដែត​ទឹក
​​ នាង​សុជាតា មហេសី​ ពិភេគ
​​ ក្រុងខរ ប្អូន​ប្រុសទី២ ​ក្រុងរាពណ៍
​​ នាង​សុបនខា ប្អូនស្រីទី១ ​ក្រុងរាពណ៍​ ដែល​ទៅ​ចែ​ចង់​ព្រះរាម ព្រះលក្សណ៍្ម
​​ នាង​វិតាសី ប្អូនស្រីទី២ ​ក្រុងរាពណ៍ យាម​ទ្វារ​ក្រុង​លង្កា ហារ​មាត់ បរបេមាត់​ខាងក្រោម​ដល់​បាតាល ខាងលើ​ជាប់​មេឃ
​​ នាង​អាតុល័យ ប្អូនស្រីទី៣ ​ក្រុងរាពណ៍ កាឡា​ខ្លួន​ធ្វើ​ជា​នាង​សិតា បញ្ចុះបញ្ចូល​នាង​សិតា​ឲ្យ​គូរ​រូប​ក្រុងរាពណ៍
​​ កុំប៉ាន់ ក្មួយ​ក្រុងរាពណ៍ ស្លាប់​ក្នុង​សមរភូមិ​ច្បាំង​ជាមួយ​ហនុមាន
​​ វរុលកុមារ ក្មួយ​ក្រុងរាពណ៍
​​ កាមពាលី ក្មួយ​ក្រុងរាពណ៍
​​ អតិកាយ មេទ័ព​ក្រុងរាពណ៍
​​ ត្រីមុខរ ឬ​ តីស្វីរៈ ជា​កូន​របស់​ក្រុងខរ ស្លាប់​ក្នុង​សង្គ្រាម​ជាមួយ​ព្រះរាម ព្រះលក្សណ៍្ម
Lakhon Khol Mask dance battle of Reamker A scene fighting between Rama and Ravana performed in the courtyard of the Silver Pagoda Phnom Penh, c. 1900s~1920s

ឯកសារយោង[កែប្រែ]

  1. Lkhon Khol Wat Svay Andet Inscribed in 2018 (13.COM) on the List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding
  2. ​ Sambor Prei Kuk stone inscription K.99​ Talk about the 50 person sent to Angkor City for servant at Royal Palace and only 6 person in group move to home dance Khol.
  3. ​ Steong-Sreng Siem Reap stone inscription K.566-a said the face Khol theater.(Saka 901 = A.D.979)
  4. Henri Mouhot: "Travel in Indochina 1848-1856, The Annam and Cambodia"
  5. ​Henri Mouhot > Paul Cravath (May 2008) From Earth in Flower: The Divine Mystery of the Cambodian Dance Drama DatASIA, 2014 p. 544 ISBN 978-1-934431-28-3
  6. George Groslier (1913) Danseuses cambodgiennes, anciennes & modernes Augustin Challamel p. 178 ISBN 1934431125
  7. George Coedes > Paul Cravath (1986) Asian Theatre Journal University of Hawai'i Press on behalf of Association for Asian Performance (AAP) of the Association for Theatre in Higher Education (ATHE) p. 179-203 DOI: 10.2307/1124400
  8. Cambodia scholarship of Cambodia culture Founder Buddhist Institute of Cambodia 1930
  9. ​ តាមរយៈលោកសាស្ត្រាចារ្យផ្នែកបុរាណវិទ្យា ព្រាប ចាន់​​ម៉ារ៉ា ក្របខ័ណ្ឌ ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ ឆ្នាំ 2018
  10. ​ តួងអង្គគំនូរបុរាណរាមកេរ្តិ៍ គូរដោយលោកសាស្ត្រាចារណ៍ គំនូរបុរាណ ជេតចន រៀបរៀងចេញផ្សាយដោយ វិទ្យាស្ថានរៃយំ ឆ្នាំ 2002