រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន

រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន
دولة فلسطين (អារ៉ាប់)
	ទង់ជាតិ វរលញ្ឆករ
	ភ្លេងជាតិ; "فدائي"; "អ្នកចម្បាំងហ្វេដាយ៉ី";
	ទឹកដីត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីន; ទឹកដីកាត់ជាផ្លូវការដោយអ៊ីស្រាអែល
ស្ថានភាព	{{#if: \| \|រដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប ក្រោមការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល; ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប ចំនួន ១៥៧
រដ្ឋធានី	យេរូសាឡឹម (ការទទួលស្គាល់មានកំណត់)
មជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល	រ៉ាំអាឡា
ទីក្រុងធំបំផុត	ទីក្រុងហ្កាហ្សា (មុនឆ្នាំ២០២៣); បច្ចុប្បន្នមិនច្បាស់លាស់
ភាសាផ្លូវការ	អារ៉ាប់
រដ្ឋាភិបាល	ឯកត្តរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋប្រកាន់ប្រព័ន្ធពាក់កណ្តាលប្រធានាធិបតី
- ប្រធានាធិបតី	ម៉ះមូដ អាបាស់
- នាយករដ្ឋមន្ត្រី	ម៉ូហាំម៉ាដ មូស្តាហ្វា
- ប្រធានសភា	អាហ្ស៊ីស ឌ្វីគ
នីតិបញ្ញត្តិ	ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិ
និម្មិតកម្ម
- ប្រកាសឯករាជ្យ	១៥ វិច្ឆិកា ១៩៨៨
- សេចក្តីសម្រេចក្លាយជារដ្ឋសង្កេតការណ៍ អសប	២៩ វិច្ឆិកា ២០១២
- ជម្លោះអធិបតេយ្យភាពជាមួយអ៊ីស្រាអែល	កំពុងកើតមាន
ក្រឡាផ្ទៃ
- ផ្ទៃសរុប	៦,០២០ គ.ម២ (ទី១៦៣)
- ផ្ទៃទឹក (%)	៣.៥
- វ៉េសប៊ែង	៥,៦៥៥ គម២
- ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា	៣៦៥ គម២
ប្រជាជន
- ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២៣)	៥,៤៨៣,៤៥០ (ទី១២១)
- ដង់ស៊ីតេ	៧៣១ នាក់/គ.ម២
GDP (PPP)	ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២៣)
- សរុប	៣៦.៣៩១ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១៣៨)
- ក្នុងម្នាក់	៦,៦៤២ ដុល្លារ (ទី១៤០)
GDP (ចារឹក)	ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២៣)
- សរុប	១៨.១០៩ ពាន់លានដុល្លារ (ទី១២១)
- ក្នុងម្នាក់	៣,៤៦៤ ដុល្លារ (ទី១៣១)
ជីនី (២០១៦)	៣៣.៧; មធ្យម
HDI (២០២៣)	០.៦៧៤; មធ្យម · ទី១៣៣
រូបិយវត្ថុ	ផោនអេហ្ស៊ីប (EGP); ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល (ILS); ឌីណាហ្សកដានី (JOD);
ល្វែងម៉ោង	UTC+២ (ម៉ោងស្តង់ដាប៉ាឡេស្ទីន)
- រដូវក្តៅ (DST)	UTC+៣ (ម៉ោងរដូវក្តៅប៉ាឡេស្ទីន)
ទម្រង់កាលបរិច្ឆេទ	dd/mm/yyyy
ទិសបើកបរ	ស្តាំ
កូដហៅទូរស័ព្ទ	+៩៧០
កូដ ISO 3166	PS
ដែនកម្រិតខ្ពស់	.ps
	មើលជា Q219060 លើវីគីទិន្នន័យ

ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន^{[ស ៤]}^{[ស ៥]} ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន^{[ស ៦]} គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់អាស៊ីខាងលិច។ រដ្ឋមួយនេះមានទឹកដីគ្របដណ្ដប់លើតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដោយទឹកដីខ្លួនទាំងពីរនេះសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានព្រំប្រទល់មួយភាគធំជាប់នឹងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល ហើយក្រៅពីនេះ ខ្លួនក៏មានព្រំដែនជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើតត្រង់តំបន់វ៉េសប៊ែង និងជាប់នឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគនិរតីត្រង់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនមានទំហំផ្ទៃដីសរុប ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ និងមានប្រជាជនរស់នៅជាងប្រាំលាននាក់។ ប៉ាឡេស្ទីនអះអាងចាត់ទុកក្រុងយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរបស់ខ្លួន ខណៈទីក្រុងរ៉ាំអាឡាជាក់ស្ដែងកំពុងបម្រើជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល។ ទីក្រុងហ្កហ្សាធ្លាប់ជាទីក្រុងដែលមានប្រជាជនរស់នៅច្រើនបំផុតនៃប្រទេសនេះ មុនពេលត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលប្រើកម្លាំងបង្ខំជម្លៀសអ្នកក្រុងហ្កាហ្សាចេញកាលពីឆ្នាំ២០២៣។^[២]^[៣]

ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប តំបន់ទឹកដីនៃប៉ាឡេស្ទីនបច្ចុប្បន្នធ្លាប់ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយមហាអំណាចចក្រភពផ្សេងៗជាច្រើន ហើយប្រជាសាស្ត្រក្នុងតំបន់នេះក៏បានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្ដូរជាច្រើនលើកច្រើនដងផងដែរចាប់តាំងពីសម័យបុរាណកាលរហូតដល់សម័យទំនើបបច្ចុប្បន្ន។ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនធ្លាប់ត្រូវបានកងទ័ពទាហានមកពីតំបន់ទន្លេនីលនិងមេសូប៉ូតាមីឆ្លងកាត់ចូលមកជាច្រើនដង និងព្រមទាំងពាណិជ្ជករមកពីតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង ចិន និងឥណ្ឌាទៀតផង។ ទីតាំងតំបន់ដែលប៉ាឡេស្ទីនស្ថិតនៅក្នុងនេះផងដែរជាទីតាំងប្រជុំសាសនាដ៏សំខាន់បំផុតមួយនៅលើលោក។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលដែលកំពុងបន្តកើតមានសព្វថ្ងៃនេះមានប្រភពតាំងពីការកើតឡើងនៃចលនាហ្ស៊ីអននិយមមកម៉្លេះ ដោយកាលនុះមានការគាំទ្រពីចក្រភពអង់គ្លេសក្នុងកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ជាលទ្ធផលនៃសង្គ្រាមនេះ ចក្រភពអង់គ្លេសបានក្លាយជាម្ចាស់កាន់កាប់ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជំនួសឱ្យអតីតចក្រភពអូតូម៉ង់ ដោយពួកអង់គ្លេសបានបង្កើតរបបម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីនឡើងក្រោមការឧបត្ថម្ភរបស់អង្គការសង្គមប្រជាជាតិ។ កំណើនជនជាតិជ្វីហ្វដែលបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍មកតាំងទីលំនៅនៅម៉ាន់ដាតប៉ាឡេស្ទីននោះ បានបង្កក្លាយជាជម្លោះអន្តរសហគមន៍រវាងក្រុមពួកជ្វីហ្វនិងជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនអារ៉ាប់ រហូតដល់កើតចេញជាសង្គ្រាមស៊ីវិលមួយឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ បន្ទាប់ពីផែនការបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយអង្គការសហប្រជាជាតិត្រូវបានបដិសេធដោយប៉ាឡេស្ទីន និងប្រជាជាតិអារ៉ាប់ដទៃ។

សង្គ្រាមប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៨ និងលទ្ធផលរបស់វាបានបង្ខំឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនភៀសខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជានាំមកនូវការបង្កើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើង ដោយព្រឹត្តិការណ៍ទាំងនេះត្រូវបានប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននិយមហៅថា ណាក់បា ('ហាយនភាព')។ នៅក្នុងសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ អ៊ីស្រាអែលបានវាយចូលត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដែលធ្លាប់ស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលរបស់ហ្សកដានី និងអេហ្ស៊ីបរៀងគ្នា។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (អ.រ.ប.) បានប្រកាសពីឯករាជ្យភាពរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូជាមួយនឹងអ៊ីស្រាអែល ដែលអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. មានអំណាចគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលដោយកំណត់នៅក្នុងទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាតាមរយៈអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន (អ.ប.)។ អ៊ីស្រាអែលបានដកខ្លួនចេញពីដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយឯកតោភាគីនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៧ ជម្លោះផ្ទៃក្នុងរវាងបក្សពួកនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនបាននាំឱ្យហ្កាហ្សាធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទឹកដីវ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងដោយផ្នែកពីអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដឹកនាំដោយហ្វាតា ខណៈដែនជ្រោយហ្កាហ្សានៅបន្តស្ថិតក្រោមរដ្ឋបាលហាម៉ាស់ដដែរមកទល់សព្វថ្ងៃ។

ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវទទួលរងគ្រោះពីការចូលកាន់កាប់ដោយសំណាក់យោធាអ៊ីស្រាអែលជាយូរណាស់មកហើយ និងក៏ដូចជាការបិទផ្លូវចេញចូលហ្កាហ្សាផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលមិនតែប៉ុណ្ណោះក៏បានសាងសង់ទីលំនៅដ្ឋានជាច្រើនកន្លែងនៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលខ្លួនបានកាន់កាប់ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧ មកផងដែរ ហើយមកដល់បច្ចុប្បន្ននេះ មានប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលតាំងលំនៅរស់នៅជាង ៧៣៧,០០០ នាក់នៅទីកន្លែងទាំងនោះ ដោយជាសកម្មភាពខុសនឹងច្បាប់ក្រោមច្បាប់អន្តរជាតិ។^[១៩] បន្ទាប់ពីព្រឹត្តិការណ៍វាយប្រហារ ៧ តុលា ដោយក្រុមហាម៉ាស់នៅអ៊ីស្រាអែល ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលក៏បានបើកយុទ្ធនាការយោធាទ្រង់ទ្រាយធំមួយចូលដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ដោយប្រល័យជីវិតប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនអស់ជាង ៧២,០០០ នាក់ បង្ខំឱ្យប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាច្រើននាក់ទៀតផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅភៀសសឹក បង្កជាវិបត្តិមនុស្សធម៌ និងគ្រោះទុរ្ភិក្សអត់ឃ្លាននៅហ្កាហ្សា។ ទង្វើសកម្មភាពដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយអ៊ីស្រាអែលទាំងនេះត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ថាជាការប្រល័យពូជសាសន៍ប្រឆាំងនឹងប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន^[២០]^[២១]^[២២] ដោយអ្នកប្រាជ្ញជំនាញបានឯកភាពគ្នាញកាន់តែខ្លាំងឡើងៗពីមួយថ្ងៃទៅមួយថ្ងៃចំពោះរឿងនេះ។^[២៣]^[២៤]^[២៥]

ប៉ាឡេស្ទីនគឺជារដ្ឋសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍ក្រៅសមាជិកនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ (អ.ស.ប.) និងត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៥៧ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ។^[២៦]^{[ស ៧]} សំណួរចំណោទបញ្ហាទាក់ទិននឹងព្រំដែនប៉ាឡេស្ទីន ស្ថានការណ៍ផ្លូវច្បាប់និងការទូតជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម និងសិទ្ធិនៃការវិលត្រឡប់របស់ជនភៀសខ្លួនប៉ាឡេស្ទីននៅតែមិនទាន់ត្រូវបានដោះស្រាយនៅឡើយ។ បញ្ហាមួយចំនួនទៀតដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវប្រឈមរួមមាន ការរឹតបន្តឹងលើដំណើរចេញចូលស្រុក រដ្ឋាភិបាលអសមត្ថភាព ការទន្ទ្រានប្លន់ដីដោយពួកតាំងទីលំនៅអ៊ីស្រាអែល និងអំពើហិង្សារកើតចេញពីពួកនោះ ក៏ដូចជាស្ថានការណ៍សន្តិសុខនៅមានកម្រិត។ ថ្វីបើត្រូវប្រឈមនឹងបញ្ហាដូច្នេះក្ដី ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីននៅតែអាចបន្តរក្សាកំណើនសេដ្ឋកិច្ច និងទទួលភ្ញៀវទេសចរណ៍ពីក្រៅជាញឹកញាប់។ អារ៉ាប់គឺជាភាសាផ្លូវការនៃប្រទេសមួយនេះ។ ខណៈដែលប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនភាគច្រើនកាន់សាសនាឥស្លាម គ្រិស្តសាសនាក៏មានវត្តមានគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។ សព្វថ្ងៃ ប៉ាឡេស្ទីនជារដ្ឋសមាជិកនៃអង្គការអន្តរជាតិមួយចំនួនមានដូចជា សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ អង្គការសហប្រតិបត្តិការឥស្លាម យូណេស្កូ^[២៧] និងជាគណៈប្រតិភូសមាជិកសភាអង្គុយនៅសភាតំណាងនៃក្រុមប្រឹក្សាអឺរ៉ុបមួយដែរ។^[២៨]

និរុត្តិសាស្ត្រ

ដូចឈ្មោះប្រទេស និងរដ្ឋភាគច្រើនផ្សេងទៀតនៅក្នុងភាសាខ្មែរយើងអញ្ចឹង ពាក្យ"ប៉ាឡេស្ទីន"គឺជាពាក្យកម្លាយពីឡាតាំងហៅ "Palestine" ដោយយើងតែងសរសេរ និងប្រកបតាមសូរសំឡេងភាសាបារាំងថា ប៉ា-លេ-ស្ទីន។ ពាក្យអង់គ្លេសគឺសរសេរទម្រង់ដូចគ្នា គ្រាន់តែការបញ្ចេញសំឡេងមានលក្ខណៈខុសគ្នាបន្តិចដោយគេប្រកបជាទូទៅថា "ផា-លេស-ស្តែន"។

ទឹកដីនៃតំបន់ប៉ាឡេស្ទីន និងវិសាលភាពភូមិសាស្រ្តរបស់វាមានភាពខុសៗប្លែកពីគ្នាទៅតាមសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ហើយបច្ចុប្បន្ននេះ តំបន់ប៉ាឡេស្ទីនរួមត្រូវបានគេចាត់ទុកថាបានគ្របដណ្ដប់លើប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្នទាំងមូល បូករួមជាមួយនឹងតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។^[២៩] ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅនៃពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" ឬពាក្យទាក់ទងនឹងតំបន់នៅជ្រុងភាគអាគ្នេយ៍នៃសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ក្បែរប្រទេសស៊ីរី បានកើតឡើងតាំងពីសម័យក្រិកបុរាណមកម៉្លេះដោយមានលោកអេរ៉ូដូតឺសដែលជាអ្នកសរសេរប្រវត្តិសាស្ត្រដំបូងគេម្នាក់ក្នុងសតវត្សរ៍ទីប្រាំមុន គ.ស. ជាអ្នកសម្គាល់បញ្ជាក់។ លោកបានសរសេរនៅក្នុងកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់លោកថា "ស្រុកមួយនៃប្រទេសស៊ីរីហៅថា ប៉ាឡេស្ទីន (Palaistine)" ដែលមានជនជាតិព្យូនិកបានធ្វើទំនាក់ទំនងជាមួយ និងរួមទាំងប្រជាជននៅតាមដែនសមុទ្រក្បែរៗនោះផ្សេងទៀត។^[៣០]^[៣១] ពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" (ជាភាសាឡាតាំងថា Palæstina) ត្រូវគេគិតថាជាពាក្យបង្កើតដោយជនជាតិក្រិកបុរាណសម្រាប់សម្តៅលើតំបន់ដែលកាន់កាប់ដោយពួកភីលីស្ទីន ប៉ុន្តែនេះគ្រាន់តែជាទ្រឹស្តីមួយប៉ុណ្ណោះ។^[៣២]

បច្ចេកសព្ទសាស្ត្រ

អត្ថបទនេះបានប្រើពាក្យ "ប៉ាឡេស្ទីន" "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" ឆ្លាស់គ្នាអាស្រ័យទៅលើបរិបទនីមួយៗ។ ជាពិសេស ពាក្យថា "ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន" គឺសម្តៅទាំងស្រុងទៅលើទឹកដីភូមិសាស្ត្ររបស់ប៉ាឡេស្ទីនដែលប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៦៧។ ប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្ដៅទៅលើប្រទេសឬរដ្ឋមួយដោយអាស្រ័យលើបរិបទ ហើយអាជ្ញាធររបស់ខ្លួនជាទូទៅអាចសម្គាល់បានថា រដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីន។^[៣៣]^[៣៤]

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

សូមមើលផងដែរ: ប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីន

ពីសម័យបុរេប្រវត្តិដល់សម័យអូតូម៉ង់

ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូលគឺត្រូវជាផ្នែកមួយក្នុងតំបន់ឡេវ៉ាន់ ដែលជាស្ពានដីគោកចម្លងទ្វីបអាហ្វ្រិកមកអឺរ៉ាស៊ី ហើយក្នុងសម័យកាលប្រវត្តិសាស្ត្រនីមួយៗ ប៉ាឡេស្ទីនតែងបម្រើជា "ចំណុចប្រសព្ធនៃតំបន់អាស៊ីខាងលិច មេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត និងអាហ្វ្រិកឦសាន"។^[៣៥]^[៣៦]

ដោយស្ថិតនៅចំចំណុចប្រសព្វនៃជំនឿសាសនា វប្បធម៌ ពាណិជ្ជកម្ម និងនយោបាយ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាតំបន់មួយក្នុងចំណោមតំបន់ភូមិសាស្ត្រដំបូងៗបង្អស់ ដែលមានមនុស្សចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅរហូតដល់បង្កើតបានជាសហគមន៍កសិកម្ម និងអរិយធម៌ដ៏ផូរផង់។ នៅក្នុងយុគសម័យសំរិទ្ធ ពួកកណាអាន់បានបង្កើតរដ្ឋនគរតូចៗឡើងដោយសុទ្ធទទួលបានឥទ្ធិពលពីអរិយធម៌នៅជុំវិញនោះដូចជាអេហ្ស៊ីបជាដើម ដែលបានកំពុងគ្រប់គ្រងតំបន់មួយនេះនៅចុងយុគសម័យសំរិទ្ធ។ ចូលមកដល់កំឡុងយុគសម័យដែក ព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែល និងយូដាបានលេចជារូបរាងឡើងនៅតំបន់ផ្ទៃខាងក្នុង ខណៈនគររបស់ពួកហ្វីលីស្ទី និងហ្វីនីស៊ីបានលាតសន្ធឹងនៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរសមុទ្រប៉ាឡេស្ទីន។ ពួកអាស៊ីរីបានសញ្ជ័យយកតំបន់នេះនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៨ មុន គ.ស. មុនពេលត្រូវធ្លាក់ក្រោមនឹមពួកបាប៊ីឡូននៅប្រមាណឆ្នាំ ៦០១ មុន គ.ស. ហើយនៅក្នុងឆ្នាំ ៥៣៩ មុន គ.ស. ក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមចក្រភពអាគែមេនិដរបស់ពួកពែរ្សម្ដង។ ព្រះមហរាជអាឡិចសង់ដ៍បានត្រួតត្រាចក្រភពពែរ្សនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ ៣៣០ មុន គ.ស. ដោយបានបន្សាបវប្បធម៌អរិយធម៌ក្រិកចូលមកប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែម។

នៅកំឡុងការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍ក្នុងចុងសតវត្សរ៍ទី២ មុន គ.ស. ព្រះនគរជ្វីហ្វហាស្មូនបានត្រួតត្រាប៉ាឡេស្ទីនស្ទើរទាំងមូល តែក្រោយមក នគរមួយនេះក៏ក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់ពួករ៉ូម ដែលបានកាត់បញ្ចូលវាជាកម្មសិទ្ធិរ៉ូមក្នុងឆ្នាំ ៦៣ មុន គ.ស.។ យូដារ៉ូមត្រូវប្រឈមនឹងការបះបោរជ្វីហ្វនៅក្នុងឆ្នាំ ៦៦ នៃ គ.ស. ហើយជាលទ្ធផល ពួករ៉ូមបានវាយបំផ្លាញទីក្រុងយេរូសាឡឹម និងព្រះប្រាសាទជ្វីហ្វទីពីរនៅក្នុងឆ្នាំ ៧០ នៃ គ.ស.។ នៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៅកំឡុងពេលដែលចក្រភពរ៉ូមបានទទួលស្គាល់គ្រិស្តសាសនា ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃជំនឿសាសនា ដោយទាក់ទាញក្រុមអ្នកធម្មយាត្រា ព្រះសង្ឃ និងអ្នកប្រាជ្ញជាច្រើនរូប។ បន្ទាប់ពីការសញ្ជ័យរបស់ពួកមូស្លីមលើតំបន់ឡឺវ៉ង់ក្នុងឆ្នាំ៦៣៦–៦៤១ នគររាជវង្សនិយមឥស្លាមបន្តកន្ទុយគ្នាបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននេះរួមមាន៖ រ៉ាឝ៊ីឌុន ឧមយ្យ៉ាដ អាប្បាស៊ីដ និងក៏ដូចជារដ្ឋនគរតូចៗជាងនេះរួមមាន៖ ទូលូនីដ ឥឃ្ឝីដ ផ្វាទីមីដ និងសិលជុក។ នៅក្នុងឆ្នាំ១០៩៩ បូជនីយសឹកក្នុងតំបន់បាននាំឱ្យពួកបូជនីយជនបង្កើតព្រះរាជាណាចក្រយេរូសាឡឹមឡើង មុនពេលត្រូវគ្រប់គ្រងដោយពួកអាយូប៊ីដនៅក្នុងឆ្នាំ១១៨៧។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានឈ្លានពានដោយពួកម៉ុងហ្គោលនៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១២៥០ ពួកអេហ្ស៊ីបម៉ាម្លុកបានបង្រួបបង្រួមប៉ាឡេស្ទីនវិញក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់ខ្លួនរហូតដល់ឆ្នាំ១៥១៦ នៅពេលដែលប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានពួកអូតូម៉ង់ចូលគ្រប់គ្រង និងរក្សាជាខេត្តរដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២០។

កំណើត និងកំណើនជាតិប៉ាឡេស្ទីននិយម

ឥស្សរជនប៉ាឡេស្ទីន ពិសេសក្នុងត្រកូលគ្រួសារអ្នកមានមុខមាត់នៅតាមទីប្រជុំជន ថ្វីបើពួកគេនៅបម្រើការក្រោមស្ថាប័នអូតូម៉ង់និងជាទូទៅមានភក្ដីភាពចំពោះអូតូម៉ង់ក្ដី ប៉ុន្តែពួកគេនៅតែបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាគាំទ្រជាតិអារ៉ាប់និយមនិងអារ៉ាប់រួមនិយម ដោយនេះជាប្រតិកម្មចំពោះចលនាតួកក្មេងខ្ចី និងការចុះខ្សោយនៃអំណាចអូតូម៉ង់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី១។^[៣៧] បន្ថែមពីលើនេះ ការលេចឡើងនៃចលនាហ្ស៊ីអន ដែលបានអំពាវនាវឱ្យបង្កើតស្រុកកំណើតជនជាតិជ្វីហ្វមួយនៅប៉ាឡេស្ទីន ក៏ជាកត្តាមួយជំរុញដាស់តឿនស្មារតីជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនផងដែរ។^[៣៨]

អាប់ឌុល ហាមីដ ព្រះស៊ុលតង់ចក្រភពអូតូម៉ង់ចុងក្រោយ ដែលបានព្យាយាមស្ដាររដ្ឋអំណាចគ្រប់គ្រងលើរដ្ឋខ្លួនដែលកំពុងបែកបាក់ បានចេញមុខប្រឆាំងយ៉ាងមោះមុតចំពោះចលនាហ្ស៊ីអននៅប៉ាឡេស្ទីន។ អំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ចក្រភពអូតូម៉ង់នៅប៉ាឡេស្ទីនបានបញ្ចប់ស្របគ្នានឹងការបិទឆាកប្រយុទ្ធសង្គ្រាមលោកលើកទី១។ ការដែលព្រះអេមារហ្វៃសាលបានព្យាយាមបង្កើតរដ្ឋមហាស៊ីរីក្នុងអតីតទឹកដីចក្រភពអូតូម៉ង់ តែត្រូវបរាជ័យក្រោយអង់គ្លេសនិងបារាំងបានចូលដាក់អាណានិគមលើទឹកដីនោះ បានក្លាយជាកាតាលីករសំខាន់មួយកម្រិតទៀតជំរុញឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមប៉ាឡេស្ទីនស្ទុះឡើង។^[៣៨] ក្រោយមហាសង្គ្រាមលោកបានបញ្ចប់ ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏បានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អង់គ្លេសក្នុងទម្រង់ជាអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០។^[៣៩]^[៤០]

អាណត្តិភាពប៊្រិតថេន

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៧ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមដែលស្ថិតនៅក្រោមអូតូម៉ង់ត្រូវបានកងកម្លាំងអង់គ្លេសក្រោមបញ្ជាការរបស់នាយឧត្តមសេនីយ៍អាល្លិនប៊ី វាយដណ្ដើមយក។^[៤១] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានបើកភ្លើងខៀវឱ្យអង់គ្លេសគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនជាទម្រង់អាណត្តិភាព ហើយកំឡុងពេលដូចគ្នានេះដែរ ភាពតានតឹងរវាងសហគមន៍ជ្វីហ្វនិងប៉ាឡេស្ទីនបានកំពុងរំពុះរហូតដល់បែកផ្សែងក្លាយជាការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សានៅទូទាំងប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល។^[៤១]

អង្គការសង្គមប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនរបស់អង់គ្លេសជាផ្លូវការនៅក្នុងឆ្នាំ១៩២២ ហើយនៅពេញមួយទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០ នេះ គេឃើញថាចលនាជាតិនិយមជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់បានពង្រីកខ្លួនធំឡើងៗ នាំឱ្យកើតចេញជាហិង្សាទៅលើគ្នាជារឿយៗ ហើយពេលខ្លះក៏កើតចេញជាបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងគោលនយោបាយរបស់អង់គ្លេសនៅប៉ាឡេស្ទីនទៀតផង។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២៩ កុបកម្មហិង្សាដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់មួយបានផ្ទុះឡើងនៅប៉ាឡេស្ទីន ដោយវាកើតចេញពីជម្លោះជុំវិញអន្តោប្រវេសន៍របស់ជនជាតិជ្វីហ្វ និងសេរីភាពចូលទៅជញ្ជាំងខាងលិចនៅក្រុងយេរូសាឡឹម។^[៤១]

ចូលមកដល់ទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ វិញ គេឃើញមានការបះបោរអារ៉ាប់ផ្ទុះឡើង ដោយពួកជាតិនិយមអារ៉ាប់បានទាមទារឱ្យបិទបញ្ចប់ដំណើរអន្តោប្រវេសន៍ជនជាតិជ្វីហ្វចូលមកប៉ាឡេស្ទីន និងការបង្កើតរដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនដ៏ឯករាជ្យមួយ។ ជាប្រតិកម្មនឹងការបះបោរដោយពួកអារ៉ាប់ អាជ្ញាធរអង់គ្លេសបានពង្រីកពង្រឹងកម្លាំងយោធាបន្ថែម និងបានអនុវត្តវិធានការសន្តិសុខយ៉ាងតឹងរ៉ឹងដើម្បីព្យាយាមបង្ក្រាបការបះបោរទាំងនោះ។^[៤១]

ក្រុមជាតិនិយមអារ៉ាប់ ដែលដឹកនាំដោយគណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់ បានអំពាវនាវឱ្យអង់គ្លេសបញ្ឈប់អន្តោប្រវេសន៍នៃជនជាតិជ្វីហ្វ និងការលក់ដីធ្លីទៅឱ្យជនជាតិនេះ។ ដើម្បីជាដំណោះស្រាយទៅនឹងបញ្ហារវាងជនជាតិអារ៉ាប់និងជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន រាជរដ្ឋាភិបាលអង់គ្លេសបានដាក់ប្រកាសអនុវត្តលិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩។ លិខិតសនេះដែរបានរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ និងសិទ្ធិទិញដីធ្លីរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយគោលដៅចម្បងរបស់វាគឺដាក់កំហិតលើក្ដីស្រម័យបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ជនជាតិជ្វីហ្វនិងអ្នកគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនជាច្រើនបានចេញប្រឆាំងនឹងលិខិតសនោះ ដោយបានចាត់ទុកវាថាជាការក្បត់នឹងសេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរ និងសេចក្តីប៉ងប្រាថ្នាបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វរបស់ពួកនិយមហ្ស៊ីអន។^[៤២]

នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ និងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធហ្ស៊ីអននិយមជាច្រើនក្រុមរួមមាន អៀរហ្គូន ហាហ្កាណា និងឡេហ៊ីបានរួមប្រព្រឹត្តសកម្មភាពអំពើហិង្សាជាច្រើនប្រឆាំងទីតាំងយោធា និងស៊ីវិលអង់គ្លេស ក្នុងគោលបំណងរកបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយ។^[៤២] លោកមេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីន និងយីតសាក់ ឆាមៀរ ដែលក្រោយមកបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលទាំងពីរ គឺជាបុគ្គលពីររូបក្នុងចំណោមមនុស្សជាច្រើនរូបទៀតដែលមានមុខនៅពីក្រោយការវាយប្រហារភេរវកម្មទាំងនោះ។^[៤៣] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកដោយក្រុមអៀរហ្គូននៅឯសណ្ឋាគារឃីងដេវីដក្នុងទីក្រុងយេរូសាឡឹមបានសម្លាប់អស់មនុស្សចំនួន ៩១ នាក់ ដោយក្នុងនោះរួមមានមន្ត្រី ប្រជាជនស៊ីវិលអង់គ្លេស និងព្រមទាំងបុគ្គលិកសណ្ឋាគារទៀតផង។^[៤២]

ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ប៉ាឡេស្ទីនបានក្លាយជាទីតាំងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏សំខាន់សម្រាប់ប្រតិបត្តិការយោធាអង់គ្លេសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងអ័ក្សនៅតំបន់អាហ្វ្រិកខាងជើង។^[៤២]

សង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែល

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិ (អ.ស.ប.) បានស្នើពីផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីនចេញជារដ្ឋពីរផ្សេងគ្នា ពោលគឺរដ្ឋអារ៉ាប់មួយ និងរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ។ យ៉ាងណា ផែនការនេះត្រូវបានបដិសេធដោយភាគីប៉ាឡេស្ទីន និងរួមទាំងបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់ជិតខាង រហូតដល់ផ្ទុះចេញពីជាជម្លោះស៊ីវិលមួយនៅប៉ាឡេស្ទីន និងបានបន្តឆាបឆេះកើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលធំមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨។^[៤២]

ក្នុងកំឡុងសង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែលបានវាយដណ្តើមយកទឹកដីបន្ថែមដែលធ្លាប់ត្រូវបាន អ.ស.ប. កំណត់ថាជាផ្នែកនៃរដ្ឋអារ៉ាប់នៅក្រោមផែនការបែងចែករបស់ពួកគេ។ នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺមួយថ្ងៃមុនអង់គ្លេសដកទ័ពចុងក្រោយរបស់ខ្លួនចេញពីប៉ាឡេស្ទីន ទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វដើម្បីអ៊ីស្រាអែលដឹកនាំដោយលោកដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន បានប្រកាសបង្កើត រដ្ឋអ៊ីស្រាអែលឡើងជាផ្លូវការ។ បណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជិតខាងដូចជា ត្រង់ហ្សកដានី អេហ្ស៊ីប និងរដ្ឋសមាជិកសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ផ្សេងទៀតនាពេលនោះបានប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមនៅប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យវិវត្តផ្ទុះចេញជាសង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលដំបូងឡើង។

នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានកាន់កាប់ត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សា រីឯត្រង់ហ្សកដានីបានត្រួតត្រារួចកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែងជាកម្មសិទ្ធិរបស់ខ្លួន។ អេហ្ស៊ីបដំបូងឡើយបានគាំទ្រការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនរួមមួយឡើង ប៉ុន្តែបានរំលាយវាចោលវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៩។ ចំពោះត្រង់ហ្សកដានីវិញនោះគឺមិនដែលបានទទួលស្គាល់រដ្ឋាភិបាលនោះទេ ហើយផ្ទុយមកវិញ បានសម្រេចចិត្តកាត់តំបន់វ៉េសប៊ែងបញ្ចូលជាទឹកដីរបស់ខ្លួនដើម្បីបង្កើតរដ្ឋហ្សកដានីថ្មី។ សកម្មភាពកាត់ទឹកដីដោយហ្សកដានីនោះត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ននៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥០ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិច្រានចោលមិនទទួលស្គាល់។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ ខណៈដែលវ៉េសប៊ែងកំពុងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ប្រទេសហ្សកដានី អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (អ.រ.ប.) ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅទីនោះក្នុងគោលបំណងប្រឆាំងនឹងអ៊ីស្រាអែល។ ធម្មនុញ្ញជាតិប៉ាឡេស្ទីនរបស់ អ.រ.ប. បានកំណត់ទឹកដីប្រទេសប៉ាឡេស្ទីនគ្របលើអតីតទឹកដីនៃដែនអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនទាំងមូល ដោយមានរួមទាំងអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។

សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ ដែលជាពេលអ៊ីស្រាអែលត្រូវប្រយុទ្ធតតាំងជាមួយនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប ហ្សកដានី និងស៊ីរី បានបញ្ចប់ទៅដោយមានអ៊ីស្រាអែលចូលកាន់កាប់ទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សារបស់ប៉ាឡេស្ទីន ក៏ដូចជាទឹកដីមួយចំនួនទៀតក្រៅប៉ាឡេស្ទីន។^[៤៤] បន្ទាប់ពីសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃបានបញ្ចប់ អ.រ.ប. បានផ្លាស់ទៅជ្រកនៅប្រទេសហ្សកដានី ប៉ុន្តែក្រោយមក ក័បានប្ដួរទៅប្រទេសលីបង់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧១។^[៤៥]

កិច្ចប្រជុំកំពូលសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ បានកំណត់ អ.រ.ប. ថាជា "តំណាងដ៏ស្របច្បាប់តែមួយគត់នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន" ហើយបានបញ្ជាក់សារជាថ្មីថា "ពួកគេមានសិទ្ធិផ្ទាល់ក្នុងការបង្កើតរដ្ឋឯករាជ្យមួយជាបន្ទាន់"។^[៤៦] នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៧៤ អ.រ.ប. ត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការធ្វើជាតំណាងនៃប៉ាឡេស្ទីន ដោយមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានផ្តល់ឋានៈសង្កេតការណ៍ឱ្យពួកគេមានឈ្មោះជា "អង្គភាពមិនមែនរដ្ឋ" នៅឯអង្គការសហប្រជាជាតិ។^[៤៧]^[៤៨] តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដឆ្នាំ១៩៧៩ ប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានសម្រេចចុះហត្ថលេខាបញ្ចប់ការទាមទារទឹកដីរបស់ខ្លួនលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៨៨ ហ្សកដានីបានលះបង់ការទាមទាររបស់ខ្លួននៅវ៉េសប៊ែងទៅឱ្យ អ.រ.ប.។

បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានដណ្តើមកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែងពីហ្សកដានី និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សាពីអេហ្ស៊ីប រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្តើមបញ្ជូនប្រជាជនខ្លួនឱ្យចូលទៅរស់នៅតាំងទីលំនៅនៅទីនោះ។ ការគ្រប់គ្រងរ៉ាប់រងលើប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងទឹកដីទាំងនេះត្រូវបានអនុវត្តដោយក្រុមសម្របសម្រួលសកម្មភាពរដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងដែនដីនៃរដ្ឋបាលស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល និងដោយក្រុមប្រឹក្សាក្រុងក្នុងតំបន់ដែលមានវត្តមានតាំងពីមុនពេលការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨០ អ៊ីស្រាអែលបានសម្រេចបញ្ឈប់ការបោះឆ្នោតក្រុមប្រឹក្សានោះ ហើយបែរមកបង្កើត "សម្ព័ន្ធភូមិ" វិញដើម្បីជំនួសក្រុមប្រឹក្សានោះវិញ ដោយមន្ត្រីនៃសម្ព័ន្ធភូមិថ្មីនេះគឺសុទ្ធតែស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលអ៊ីស្រាអែលទាំងអស់។ ក្រោយបន្តិចមក ដោយឃើញថាកំណែទម្រង់រដ្ឋបាលថ្មីនេះគ្មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនិងប៉ាឡេស្ទីន ដូច្នេះអាជ្ញាធរអ៊ីស្រាអែលក៏ចាប់ផ្ដើមរំលាយសម្ព័ន្ធភូមិបន្តិចម្តងៗ រហូតដល់បាត់អស់នៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៨៨។^[៤៩]

ការបះបោរ សេចក្ដីប្រកាស និងសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាព

អ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧ ដោយក្នុងនោះរួមមានការធ្វើបាតុកម្មតវ៉ា កូដកម្ម និងសកម្មភាពមិនស្តាប់បង្គាប់ស៊ីវិលយ៉ាងទូលំទូលាយដោយប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់ហ្កាហ្សា និងវ៉េសប៊ែង ប្រឆាំងនឹងការកាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៨៨ សភានីតិបញ្ញត្តិនិរទេសរបស់ អ.រ.ប. បានប្រកាសបង្កើត "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ឡើង។ នៅខែបន្ទាប់ រដ្ឋនេះត្រូវបានទទួលស្គាល់ភ្លាមៗដោយបណ្ដារដ្ឋដទៃរួមមាន អេហ្ស៊ីប និងហ្សកដានី។ នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យរបស់ប៉ាឡេស្ទីន គេបានចែងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលើ "ទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន" ដោយមិនមានការបញ្ជាក់លម្អិតច្បាស់លាស់បន្ថែមទៀតនោះទេ។^[១៨]^[៥០]

បន្ទាប់ពីបានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៨ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការនូវសេចក្តីប្រកាសនេះ ហើយបានសម្រេចចិត្តប្រើឈ្មោះ "ប៉ាឡេស្ទីន" ជំនួសឱ្យ "អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន" នៅក្នុងក្របខណ្ឌអង្គការសហប្រជាជាតិ។^[១៨]^[៥០] ទោះបីជាមានការសម្រេចបែបនេះក្ដី ប៉ុន្តែ អ.រ.ប. នៅបន្តមិនចូលរួមនៅអង្គការសហប្រជាជាតិក្នុងនាមជារដ្ឋាភិបាលរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនពេញលេញ។^[៥១] ការប៉ះទង្គិចគ្នាដោយហិង្សារវាងក្រុមបាតុករប៉ាឡេស្ទីននិងកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានរីកពុះផុលកាន់តែខ្លាំងឡើងនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៨៩ ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សជាច្រើននាក់បាត់បង់ជីវិត និងបង្កើនភាពតានតឹងខ្លាំងបន្ថែមនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលអ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩០ រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានដាក់ចេញនូវវិធានការតឹងរ៉ឹងមានដូចជាបម្រាមគោចរ និងការបិទខ្ទប់មិនឱ្យចេញចូលដោយសេរី ក្នុងគោលបំណងបង្ក្រាបចលនាអ៊ីនធីហ្វាដា និងរក្សាស្ថេរភាពគ្រប់គ្រងលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលខ្លួនកំពុងកាន់កាប់។^[៥០]

សង្គ្រាមឈូងសមុទ្រឆ្នាំ១៩៩០–១៩៩១ បានឆក់ទាញយកចំណាប់អារម្មណ៍បន្ថែមកាន់តែខ្លាំងពីសហគមន៍អន្តរជាតិរហូតដល់ចាប់ផ្ដើមមានចំណាត់ការការទូតរុករកដំណោះស្រាយដោយសន្តិភាព។^[៥២]^[៥៣] មេដឹកនាំអ៊ីរ៉ាក់ លោកសាដាម ហ៊ូសេនគឺជាថ្នាក់ដឹកនាំរដ្ឋមួយរូបដែលតែងតែគាំទ្រដល់បុព្វហេតុជាតិប៉ាឡេស្ទីន ហើយជាថ្នូរ លោកបានទទួលការគាំទ្រសងគុណវិញពីមេដឹកនាំប៉ាឡេស្ទីន លោកអារ៉ាហ្វាត់ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនោះ។ បន្ទាប់ពីបានឈ្លានពានគុយវ៉ែត លោកសាដាមបានធ្វើឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិភ្ញាក់ផ្អើលដោយដាក់បង្ហាញជូននូវផែនការសន្តិភាពមួយដល់អ៊ីស្រាអែល ដោយក្នុងនោះ លោកបានដាក់លក្ខខណ្ឌថា កងកម្លាំងអ៊ីរ៉ាក់នឹងដកខ្លួនចេញពីគុយវ៉ែត ប្រសិនបើអ៊ីស្រាអែលព្រមដកទ័ពខ្លួនចេញពីតំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា ក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត និងតំបន់ហ្កូឡាន។^[៥២]^[៥៣] សំណើសន្តិភាពនេះចុងក្រោយត្រូវបានបដិសេធ ហើយសាដាមបន្ទាប់មកក៏បានបញ្ជាបាញ់មីស៊ីលប្រភេទស៊្កូដចូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែល ខណៈប៉ាឡេស្ទីនបានចេញមុខគាំទ្រសកម្មភាពនេះ។ សង្គ្រាមមួយនេះដែរបានចាប់ដៃបង្ខំអារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីតនិងគុយវ៉ែតឱ្យបណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនចេញពីប្រទេសរបស់ខ្លួន ព្រោះថារដ្ឋាភិបាលរបស់ពួកគេបានគាំទ្រអ៊ីរ៉ាក់។^[៥២]^[៥៣]

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៣ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូត្រូវបានចុះរវាងអ៊ីស្រាអែល និងអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (អ.រ.ប.) បង្កើតអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន (អ.ប.) ឡើង និងបើកផ្លូវត្រួសត្រាយឆ្ពោះទៅរកសន្តិភាព។^[៥៤] លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ ត្រូវបានបោះឆ្នោតជ្រើសតាំងជាប្រធាននៃអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនដែលទើបបង្កើតថ្មីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ ដែលជាជំហានដ៏សំខាន់ដំបូងមួយឆ្ពោះទៅរកការគ្រប់គ្រងដោយស្វយ័ត។^{[ស ៣]}

អ៊ីស្រាអែលបានទទួលស្គាល់ អ.រ.ប. ថាជាក្រុមតំណាងរបស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន ជាថ្នូរ អ.រ.ប. ត្រូវទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែល និងព្រមទាំងសេចក្ដីសម្រេច អ.ស.ប. លេខ ២៤២ និងលេខ ៣៣៨ ហើយត្រូវលះបង់នូវចលនាតស៊ូប្រដាប់អាវុធ "ហិង្សា និងភេរវកម្ម" របស់ខ្លួនចោល។^[៥៤] ជាលទ្ធផល នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤ អ.រ.ប. បានបង្កើតរដ្ឋបាលដែនដីមួយហៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន (ហៅកាត់ថា អ.ជ.ប. ឬ អ.ប.) ដោយវាមានមុខងារអនុវត្តកិច្ចការមួយចំនួនរបស់រដ្ឋាភិបាលនៅក្នុងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ដូចដែលបានគ្រោងទុកនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ អ.រ.ប. បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន ដែលមានទម្រង់ជា អ.ជ.ប.។^[៥៥]^[៥៦] អាស្រ័យដូច្នេះ អ.ជ.ប. មានអំណាចរដ្ឋបាលគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនៅក្នុងតំបន់ ខ (B) និងអំណាចគ្រប់គ្រងលើប្រជាជនស៊ីវិលនិងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ ក (A) តែគ្មានអំណាចមុខងារអ្វីពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់ គ (C) ឡើយ។^[៥៦]

នៅឆ្នាំ២០០៧ ក្រុមហាម៉ាស់បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា ហើយទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនក៏ត្រូវបែងចែកជាពីរដោយបន្សល់ទុកគណបក្សហ្វាតារបស់លោកអាបាស់ឱ្យគ្រប់គ្រងតំបន់វ៉េសប៊ែង^[៥៧] ខណៈក្រុមហាម៉ាស់នៅគ្រប់គ្រងតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅអំឡុងខែមេសា ឆ្នាំ២០១១ ក្រុមភាគីនយោបាយប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងមួយនៃដំណើរផ្សះផ្សា ប៉ុន្តែការប្រកាសអនុវត្តជាផ្លូវការនៃសន្ធិសញ្ញានេះត្រូវផ្អាក^[៥៧] រហូតដល់ថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០១៤ នៅពេលដែលរដ្ឋាភិបាលរួបរួមមួយត្រូវបានបង្កើតឡើង។^[៥៨]

ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូកន្លងមក អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យ PLO បង្កើតស្ថាប័នរដ្ឋបាលបណ្តោះអាសន្ននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដែលមានទម្រង់ជាការគ្រប់គ្រងដោយអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន។ អាជ្ញាធរនេះត្រូវបានផ្តល់ការគ្រប់គ្រងជាលក្ខណៈស៊ីវិលនៅក្នុងតំបន់ B និងទាំងការគ្រប់គ្រងស៊ីវិល និងសន្តិសុខនៅក្នុងតំបន់ A ប៉ុន្តែពួកគេមិនមានជាប់ពាក់ព័ន្ធអ្វីនឹងតំបន់ C នោះទេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៥ បន្ទាប់ពីការអនុវត្តផែនការផ្តាច់ខ្លួនជាឯកតោភាគីរបស់អ៊ីស្រាអែល អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនបានទទួលការគ្រប់គ្រងពេញលេញលើតំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សា លើកលែងតែនៅតាមព្រំដែន ដែនអាកាស និងដែនទឹករបស់វា។^{[ស ៣]} បន្ទាប់ពីជម្លោះផ្ទៃក្នុងប៉ាឡេស្ទីនបានកន្លងផុតទៅនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមហាម៉ាស់បានឡើងកាន់កាប់តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាដោយទុកឱ្យហ្វាតារក្សាការគ្រប់គ្រងនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ចាប់ពីឆ្នាំ២០០៧ មក តំបន់ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយក្រុមហាម៉ាស់ និងតំបន់វ៉េសប៊ែងដោយហ្វាតា។^[៦៧]

ការទទួលស្គាល់ជាអន្តរជាតិ

រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋចំនួន ១៣៨ នៅក្នុងចំណោមរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ របស់អង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១២ ប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថានភាពជារដ្ឋអ្នកសង្កេតការណ៍-មិនមែនជាសមាជិកនៅក្នុងអង្គការសហប្រជាជាតិ។^[៦៨]^[៦៩]

នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១២ ក្នុងលទ្ធផលបោះឆ្នោត ១៣៨–៩ (ដោយមានរដ្ឋអនុបវាទចំនួន ៤១ និងរដ្ឋអវត្តមានចំនួនប្រាំ)^[៧០] មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុម័តដំណោះស្រាយលេខ ៦៧/១៩ ដោយតម្លើងស្ថានការណ៍ប៉ាឡេស្ទីនពី "អង្គសង្កេតការណ៍" មក "រដ្ឋសង្កេតការណ៍-មិនមែនសមាជិក" នៅក្នុងប្រព័ន្ធអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះត្រូវបានខ្លះចាត់ទុកថាជាការទទួលស្គាល់នូវអធិបតេយ្យភាពរបស់អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន។^[៦៨]^[៦៩]^[៧១]^[៧២]^[៧៣] អង្គការសហប្រជាជាតិបានអនុញ្ញាតឱ្យប៉ាឡេស្ទីនដាក់ងារការិយាល័យតំណាងរបស់ខ្លួនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិជា "បេសកកម្មអ្នកសង្កេតការណ៍អចិន្ត្រៃយ៍នៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនប្រចាំអង្គការសហប្រជាជាតិ"^[៧៤] ហើយប៉ាឡេស្ទីនបានណែនាំអ្នកការទូតរបស់ខ្លួនឱ្យធ្វើជាតំណាងផ្លូវការនៃ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន" ដោយលែងតំណាងឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនទៀតឡើយ។^[៧៣] នៅថ្ងៃទី១៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១២ ប្រធានពិធីសាររបស់អង្គការសហប្រជាជាតិលោកយេអូឆេអូល យូនបានប្រកាសថា "ឈ្មោះរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនដែលបានកំណត់នឹងត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដោយលេខាធិការដ្ឋាននៅក្នុងឯកសារផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិទាំងអស់"។^[៧៥] គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩ រដ្ឋសមាជិកចំនួន ១៣៨ (៧១.៥%) នៃរដ្ឋសមាជិកសរុប ១៩៣ នៃអង្គការសហប្រជាជាតិបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។^[៧២] ប្រទេសមួយចំនួនមិនបានទទួលស្គាល់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមែនប៉ុន្តែពួកគេបានទទួលស្គាល់ PLO ជា "តំណាងនៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីន"។ គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិរបស់ PLO ត្រូវបានផ្តល់សិទ្ធិអំណាចដោយក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីនដើម្បីបំពេញមុខងារជារដ្ឋាភិបាលនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន។^[៧៦]

ភូមិសាស្ត្រ

ទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ឡេវ៉ាន។ ដែនជ្រោយហ្កាហ្សាមានព្រំប្រទល់ជាប់សមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេនៅភាគខាងលិច ប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគខាងត្បូង និងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង និងកើត។ ចំណែកឯតំបន់វ៉េសប៊ែងវិញមានព្រំប្រទល់ជាប់នឹងប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត ហើយនិងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលនៅភាគខាងជើង ត្បូង និងលិច។ ដូចនេះ តំបន់ទាំងពីររបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមិនមានព្រំដែនភូមិសាស្ត្រជាប់ជាមួយគ្នានោះទេដោយវាត្រូវបានបំបែកដោយទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ បើរាប់ទឹកដីទាំងពីរបញ្ចូលគ្នា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននឹងក្លាយជាប្រទេសធំជាងគេទី ១៦៣ នៅលើពិភពលោក។^[៧៧]^[៧៨]^[៧៩]

បច្ចុប្បន្ន ប៉ាឡេស្ទីនកំពុងតែប្រឈមនឹងបញ្ហាបរិស្ថានជាច្រើន ពិសេសនៅតំបន់ហ្កាហ្សាដែលមានបញ្ហាដូចជា៖ វាលលំហកម្ម កំណើននៃកម្រិតបរិមាណអំបិលនៅក្នុងទឹកសាប ទឹកសម្អុយ ជំងឺក្នុងទឹក គុណភាពដីធ្លាក់ចុះ តំហយ និងកំណើនជាតិពុលក្នុងធនធានទឹកក្រោមដី។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែងក៏ជួបបញ្ហាស្រដៀងៗគ្នានេះដែរ ហើយទោះបីជាប្រភពទឹកសាបមានច្រើនជាងនៅតំបន់ហ្កាហ្សាក្តី ប៉ុន្តែមធ្យោបាយប្រើប្រាស់នូវមានកំណត់នៅឡើយដោយសារតែជម្លោះកំពុងតែកើតមានក្នុងតំបន់។^[៨០]

អាកាសធាតុ

សីតុណ្ហភាពនៅប៉ាឡេស្ទីនមានការប្រែប្រួលខ្លាំង។ អាកាសធាតុនៅតំបន់វ៉េសប៊ែងភាគច្រើនមានលក្ខណៈដូចអាកាសធាតុសមុទ្រមេឌីទែរ៉ានេដោយតំបន់ខ្ពង់រាបរាងត្រជាក់ជាងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រភាគខាងលិចបន្តិច។ នៅភាគខាងកើត តំបន់មួយផ្នែកនៃវ៉េសប៊ែងត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយវាលលំហជូឌី ឯតំបន់ភាគខាងលិចជាប់នឹងសមុទ្រមរណៈដោយមានលក្ខណៈអាកាសធាតុស្ងួតហែង និងក្តៅ។ ហ្កាហ្សាមានអាកាសធាតុក្តៅពាក់កណ្តាលស្ងួតហែង ជាមួយនឹងរដូវរងាកម្រិតស្រាល។^[៨១] និទាឃរដូវកើតមាននៅចន្លោះខែមីនា ដល់ខែមេសា ហើយខែដែលក្តៅបំផុតគឺរវាងខែកក្កដា និងខែសីហាដែលសីតុណ្ហភាពខ្ពស់ជាមធ្យមគឺ ៣៣°C ។ ខែដែលត្រជាក់បំផុតគឺខែមករាដោយមានសីតុណ្ហភាពជាធម្មតា ៧°C ។ ភ្លៀងគឺកម្រមានធ្លាក់ណាស់ ហើយជាទូទៅភ្លៀងមានធ្លាក់នៅចន្លោះខែវិច្ឆិកា និងខែមីនាជាមួយនឹងអត្រាទឹកភ្លៀងប្រចាំឆ្នាំប្រហែល ១១៦ មម។^[៨២]

រដ្ឋាភិបាល និងនយោបាយ

អគារក្រុមប្រឹក្សានីតិត្រូវបានបំផ្លាញនៅក្នុងជម្លោះហ្កាហ្សា–អ៊ីស្រាអែល។

រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័ននយោបាយដូចខាងក្រោមដែលមានទំនាក់ទំនងខ្ពស់ជាមួយនឹងអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (PLO)៖

ប្រធានាធិបតីនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន^[៨៣]^{[ស ២]} – តែងតាំងដោយក្រុមប្រឹក្សាកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន^[៨៤]
ក្រុមប្រឹក្សាជាតិប៉ាឡេស្ទីន – សភាដែលបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនឡើង^[៤]
គណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន – អនុវត្តមុខងាររបស់រដ្ឋាភិបាលនិរទេស^[៧២]^[៧៦]^[៨៥]^[៨៦] រក្សាបណ្តាញទំនាក់ទំនងបរទេស។

ស្ថាប័នទាំងនេះគឺមិនស្ថិតនៅក្រោមអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីននោះទេហើយជាទូទៅអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនមានស្ថាប័នដូចជា ប្រធានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន ក្រុមប្រឹក្សានីតិបញ្ញត្តិប៉ាឡេស្ទីន (PLC) និងគណៈរដ្ឋមន្ត្រីអាជ្ញាធរ។

ឯកសារបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺសេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពប៉ាឡេស្ទីន^[៤] ហើយវាមានលក្ខណៈខុសគ្នាពីកតិកាសញ្ញាជាតិប៉ាឡេស្ទីន និងច្បាប់មូលដ្ឋានអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន។

ផែនទីនៃអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនដែលបង្ហាញពីទឹកដីបរិពន្ធភូមិរបស់រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន (ពណ៌ក្រហម) (តំបន់ A និង B)

ផែនទីរដ្ឋបាលប៉ាឡេស្ទីន (ផ្លូវការ)

បំណែងចែករដ្ឋបាល

ទំនាក់ទំនងបរទេស

អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនគឺជាអ្នកតំណាងឱ្យរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅថ្នាក់អន្តរជាតិ។ អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនមានលក្ខណៈជាអ្នកតំណាងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគ្រប់រូបភាពនៅក្នុងអង្គការអន្តរជាតិនានាមានដូចជា សមាជិក សហការី ឬអ្នកសង្កេតការណ៍ជាដើម។

ច្បាប់ និងសន្តិសុខ

រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានកងកម្លាំងសន្តិសុខមួយចំនួនរួមមាន កងកម្លាំងនគរបាលស៊ីវិល កងកម្លាំងសន្តិសុខជាតិ និងសេវាស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ជាដើម ដែលស្ថាប័នទាំងនេះសុទ្ធតែមានមុខងាររក្សាសន្តិសុខ និងការពារប្រជាពលរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន និងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនជារួម។

ប្រជាសាស្ត្រ

ចំនួនប្រជាជន^[៨៧]^[៨៨]
ឆ្នាំ	គិតជាលាន
១៩៥០	០.៩
២០០០	៣.២
២០១៨	៤.៩

យោងតាមការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានប្រជាជនចំនួន ៤,៤២០,៥៤៩ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣។^[១០] នៅក្នុងទឹកដីប្រមាណ ៦,០២០ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ដង់ស៊ីតេប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនមានប្រហែល ៨២៧ នាក់ក្នុងមួយគីឡូម៉ែត្រការ៉េ។^[៧៩]

សុខភាព

យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលប៉ាឡេស្ទីនបានឱ្យដឹងថា គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៧ រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមានមជ្ឈមណ្ឌលថែទាំសុខភាពបឋមចំនួន ៧៤៣ (៥៨៣ នៅវ៉េសប៊ែង និង ១៦០ នៅហ្កាហ្សា) និងមន្ទីរពេទ្យចំនួន ៨១ (៥១ នៅវ៉េសប៊ែង និង ៣០ នៅហ្កាហ្សា)។^[៨៩]

ក្នុងប្រតិបត្តិការក្រោមការឧបត្ថម្ភពីអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO)^[៩០] ក្រុមការងារសុខាភិបាលនៅលើទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីន (oPt) ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩ និងតំណាងឱ្យភាពជាដៃគូរបស់អង្គការមិនមែនរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងអន្តរជាតិជាង ៧០ និងទីភ្នាក់ងារអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលបានផ្តល់ក្របខ័ណ្ឌសម្រាប់បុគ្គលិកសុខភាពដែលចូលរួមក្នុងកិច្ចការមនុស្សធម៌នៅ oPt។ ក្រុមសុខាភិបាលទាំងនោះត្រូវមានក្រសួងសុខាភិបាលជាសហប្រធានដើម្បីធានាឱ្យអ្វីៗស្របទៅនឹងគោលនយោបាយ និងផែនការជាតិ។^[៩១]

ការអប់រំ

អត្រាអក្ខរកម្មរបស់ប៉ាឡេស្ទីនគឺ ៩៦.៣% បើយោងតាមរបាយការណ៍ពីឆ្នាំ២០១៤ របស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍អង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលនេះជាអត្រាដ៏ខ្ពស់តាមស្តង់ដារអន្តរជាតិ។ ប៉ាឡេស្ទីនមាអសទិសភាពខាងអក្ខរកម្មតាមភេទដោយក្នុងនោះស្ត្រីដែលមានអាយុលើសពី ១៥ ឆ្នាំប្រមាណ ៥.៩% ត្រូវបានចាត់ទុកថាមិនចេះអក្សរបើប្រៀបធៀបទៅនឹងបុរស ១.៦%។^[៩២] អនក្ខរភាពក្នុងចំណោមស្ត្រីបានធ្លាក់ចុះពី ២០.៣% នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ មកតិចជាង ៦% នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៤។^[៩២]

សាសនា

៩៣% នៃប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនសរុបគឺជាឥស្លាមសាសនិក^[៩៣]ដែលពួកគេភាគច្រើនជាអ្នកកាន់និកាយស៊ុននីឥស្លាម^[៩៤] ហើយបូករួមទាំងមានមនុស្សភាគតិចមួយចំនួនទៀតដែលកាន់និកាយអាម៉ាឌីស^[៩៥] និងក្នុងនោះផងដែរមាន ១៥% ជាអ្នកកាន់សាសនាឥស្លាមគ្មាននិកាយ។^[៩៦] គ្រិស្តសាសនិកប៉ាឡេស្ទីនតំណាងឱ្យក្រុមសាសនា ៦% ហើយបន្ទាប់មកមានសហគមន៍សាសនាតូចៗជាច្រើន រួមទាំងឌ្រុស និងសាមារីតង់ជាដើម។^[៩៧]

សេដ្ឋកិច្ច

ទេសចរណ៍

ទេសចរណ៍នៅក្នុងទឹកដីរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺចង់សម្តៅទៅលើទេសចរណ៍នៅក្រុងយេរូសាឡឹមខាងកើត តំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ នៅឆ្នាំ២០១០ មនុស្សចំនួន ៤.៦ លាននាក់បានដើរលេងកម្សាន្តលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន បើទៅធៀបនឹង ២.៦ លាននាក់នៅក្នុងឆ្នាំ២០០៩។ ក្នុងនោះ មនុស្សចំនួន ២.២ លាននាក់ជាភ្ញៀវទេសចរបរទេស ខណៈដែល ២.៧ លាននាក់ជាភ្ញៀវក្នុងស្រុក។^[៩៨] អ្នកទេសចរភាគច្រើនបានមកកម្សាន្តត្រឹមតែពីរបីម៉ោងប៉ុណ្ណោះ ឬជាផ្នែកនៃដំណើរកម្សាន្តរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ក្នុងត្រីមាសចុងក្រោយនៃឆ្នាំ២០១២ ភ្ញៀវជាង ១៥០,០០០ នាក់បានស្នាក់នៅតាមសណ្ឋាគារនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។ ប្រហែល ៤០% នៃភ្ញៀវទេសចរទាំងអស់ជាជនជាតិអឺរ៉ុប និង ៩% មកពីសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទសកាណាដា។^[៩៩]^[១០០] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋមន្ដ្រីក្រសួងទេសចរណ៍របស់អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកស្រី រូឡា ម៉ាអៃយ៉ា បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលរបស់លោកស្រីមានគោលបំណងលើកទឹកចិត្តនិងជម្រុញឱ្យមានដំណើរទស្សនកិច្ចអន្តរជាតិមកកាន់ប្រទេសប៉ាឡេស្ទីន ប៉ុន្តែការកាន់កាប់នេះគឺជាកត្តាចម្បងដែលរារាំងវិស័យទេសចរណ៍មិនឱ្យក្លាយជាប្រភពចំណូលដ៏សំខាន់សម្រាប់ប៉ាឡេស្ទីន។^[១០១] នៅប៉ាឡេស្ទីនគឺមិនមានលក្ខខណ្ឌទិដ្ឋាការដាក់លើជនបរទេសក្រៅពីលក្ខខណ្ឌដែលកំណត់ដោយគោលនយោបាយទិដ្ឋាការរបស់អ៊ីស្រាអែលទេ។ មធ្យោបាយចូលទៅកាន់ក្រុងយេរូសាឡឹម វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សាត្រូវបានស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលទាំងស្រុង។ ការចូលទៅកាន់ទឹកដីកាន់កាប់ប៉ាឡេស្ទីនគឺតម្រូវឱ្យតែមានលិខិតឆ្លងដែនអន្តរជាតិដែលមានសុពលភាពប៉ុណ្ណោះ។^[១០២]

គមនាគមន៍

ការិយាល័យស្ថិតិកណ្តាលប៉ាឡេស្ទីន (PCBS) និងក្រសួងទូរគមនាគមន៍ និងព័ត៌មានវិទ្យា បានថ្លែងថា ប៉ាឡេស្ទីនមានអតិថិជនទូរស័ព្ទចល័តចំនួន ៤.២ លាននាក់បើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួន ២.៦ លាននាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១០ ខណៈដែលចំនួនអតិថិជន ADSL នៅប៉ាឡេស្ទីនបានកើនឡើងដល់ប្រហែល ៣៦៣ ពាន់នាក់នៅចុងឆ្នាំ២០១៩ បើធៀបនឹង ១១៩ ពាន់នាក់ក្នុងរយៈពេលជាមួយគ្នា។ ៩៧% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់យ៉ាងហោចណាស់មានទូរសព្ទចល័តមួយ ខណៈពេលដែលទូរសព្ទដៃយ៉ាងតិចណាស់មួយត្រូវបានកាន់ដោយ ៨៦% នៃគ្រួសារទាំងនោះ (៩១% នៅវ៉េសប៊ែង និង ៧៨% នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា)។ ប្រហែល ៨០% នៃគ្រួសារប៉ាឡេស្ទីនមានបណ្តាញអ៊ីនធឺណិតនៅក្នុងផ្ទះរបស់ពួកគេ ហើយប្រហែលមួយភាគបីមានកុំព្យូទ័រ។^[១០៣] នៅថ្ងៃទី១២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២០ ធនាគារពិភពលោកបានអនុម័តផ្តល់ជំនួយថវិកាចំនួន ១៥ លានដុល្លារសម្រាប់គម្រោងបច្ចេកវិទ្យាសម្រាប់យុវជន និងការងារ (TechStart) ក្នុងគោលបំណងជួយដល់វិស័យព័ត៌មានវិទ្យានៅប៉ាឡេស្ទីន បង្កើនសមត្ថភាពរបស់ក្រុមហ៊ុន និងបង្កើតការងារដែលមានគុណភាពខ្ពស់បន្ថែមទៀត។ លោកខានថាន សាំនការដែលជានាយកធនាគារពិភពលោកប្រចាំតំបន់វ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា បាននិយាយថា "វិស័យព័ត៌មានវិទ្យាមានសក្តានុពលក្នុងការចូលរួមចំណែកយ៉ាងរឹងមាំដល់កំណើនសេដ្ឋកិច្ច។ វាអាចផ្តល់ឱកាសថ្មីដល់យុវជនប៉ាឡេស្ទីន ដែលស្មើនឹង ៣០% នៃចំនួនប្រជាជនសរុប និងកំពុងទទួលរងពីភាពអត់ការងារធ្វើធ្ងន់ធ្ងរ"។^[១០៤]

សេវាកម្មហិរញ្ញវត្ថុ

អាជ្ញាធររូបិយវត្ថុប៉ាឡេស្ទីនបានចេញសេចក្តីណែនាំសម្រាប់ប្រតិបត្តិការ និងការផ្តល់សេវាទូទាត់តាមអេឡិចត្រូនិក រួមទាំងកាបូបអេឡិចត្រូនិក និងកាតបង់ប្រាក់ជាមុន។^[១០៥]

ដំណឹកជញ្ជូន

ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក និងអនាម័យ

ជាទូទៅ ទឹកនៅតំបន់ហ្កាហ្សាគឺមានគុណភាពអន់ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងវ៉េសប៊ែង។ ប្រហែលមួយភាគបីទៅពាក់កណ្តាលនៃទឹកដែលបានចែកចាយនៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានបាត់បង់នៅក្នុងបណ្តាញចែកចាយទឹក។ ការបិទផ្លូវដំណើរដ៏យូរអង្វែងនៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា បូករួមជាមួយនឹងសង្រ្គាមហ្កាហ្សា បានបង្កឱ្យមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងតំបន់មួយនេះ។^[១០៦]^[១០៧] ទាក់ទងនឹងទឹកសំណល់ រោងចក្រប្រព្រឹត្តិកម្មដែលមានស្រាប់មិនមានសមត្ថភាពចម្រាញ់ទឹកសំណល់ដែលបានផលិតទាំងអស់នោះឡើយ ដែលជាហេតុបណ្តាលឱ្យមានការបំពុលទឹកធ្ងន់ធ្ងរ។^[១០៨] ការអភិវឌ្ឍន៍វិស័យនេះគឺពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងទៅលើហិរញ្ញប្បទានពីខាងក្រៅ។^[១០៩]

វប្បធម៌

មើលផងដែរ

កំណត់សម្គាល់

↑ សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់ប៉ាឡេស្ទីនបានថែងថា៖ "រដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនថ្មីបានបង្កើតនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់យើងដោយមានរដ្ឋធានីនៅយេរូសាឡឹម (អាល់-កូតស៍ អាស-សារីហ្វ)"។ អ៊ីស្រាអែលគឺជាប្រទេសដែលមានការគ្រប់គ្រងជាក់ស្តែងលើទីក្រុងយេរូសាឡឹម ប៉ុន្តែការទាមទាររដ្ឋធានីរបស់ប្រទេសទាំងពីរមិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ដោយសហគមន៍អន្តរជាតិនោះទេ។ រ៉ាំអាឡាគឺជាធានីរដ្ឋបាលដែលមានវត្តមានស្ថាប័នរដ្ឋាភិបាល និងការិយាល័យតំណាងបរទេស ខណៈដែលប្រទេសនៅលើពិភពលោកភាគច្រើនរក្សាស្ថានទូតប្រចាំប្រទេសអ៊ីស្រាអែលរបស់ពួកគេនៅទីក្រុងតែលអាវីវ។
1 2 រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ប្រធានាធិបតីសរុបទាំងពីរនៃរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនគឺលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងអ្នកស្នងតំណែងរបស់គាត់លោកម៉ះមូដ អាបាស់សុទ្ធតែត្រូវបានតែងតាំងជាប្រធានគណៈកម្មាធិការប្រតិបត្តិនៃអង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីនពីដំបូងមុននឹងក្លាយជាប្រធានាធិបតី។^[៧២]^[៧៦] សូមមើលថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នប៉ាឡេស្ទីន។
1 2 3 អ៊ីស្រាអែលបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីនអនុវត្តមុខងារមួយចំនួននៅក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនអាស្រ័យលើចំណាត់ថ្នាក់តំបន់។ វាមានអន្តរាគមន៍តិចតួច (រក្សាការគ្រប់គ្រងតាមព្រំដែនដូចជា៖ ផ្លូវអាកាស^[៥៩] ដែនសមុទ្រហួសពីផ្ទៃទឹកខាងក្នុង,^[៥៩]^[៦០] ដីគោក^[៦១]) នៅដែនជ្រោយហ្កាហ្សា (ផ្នែកខាងក្នុងរបស់វា និងតំបន់ព្រំដែនគោកជាប់ប្រទេសអេហ្ស៊ីបគឺស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ក្រុមហាម៉ាស់) និងអន្តរាគមន៍កម្រិតផ្សេងៗគ្នានៅកន្លែងផ្សេងទៀត។^[៦២]^[៦៣]^[៦៤]^[៦៥]^[៦៦] សូមមើលតំបន់កាន់កាប់របស់អ៊ីស្រាអែល។
↑ ភាសាអារ៉ាប់៖ فلسطين, ស្តាប់
↑ គួរកត់សម្គាល់ផងដែរថាឈ្មោះប៉ាឡេស្ទីនអាចត្រូវបានគេសម្តៅលើអតីតទឹកដីទាំងមូលនៃម៉ាន់ដាតប្រឺតាញដែលសព្វថ្ងៃត្រូវបានបញ្ចូលជាទឹកដីអ៊ីស្រាអែល។ ប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងវានេះត្រូវបានបង្ហាញដោយលោកម៉ះមូដ អាបាសនៅក្នុងសុន្ទរកថានៃខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០១១ របស់គាត់ទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិថា៖ "... ពួកយើងបានយល់ព្រមបង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីប្រវត្តិសាស្ត្រប៉ាឡេស្ទីនតែ ២២% ប៉ុណ្ណោះ – បើធៀបទៅនឹងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទាំងអស់ដែលអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧។"^[១៥] ឈ្មោះនេះក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាទម្រង់ខ្លីដើម្បីសម្តៅលើរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន^[១៦] ហើយពាក្យសទិសសព្ទទាំងឡាយគួរតែមានការសម្គាល់ច្បាស់លាស់ដើម្បីជៀសវាងការភាន់ច្រឡំគ្នា មានដូចជា អាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីន^[១៧] អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន^[១៨] និងប្រធានបទផ្សេងទៀតទាក់ទងនឹងការបង្កើតរដ្ឋ"ប៉ាឡេស្ទីន"។
↑ ភាសាអារ៉ាប់៖ دولة فلسطين
↑ សមាជិកភាពដ៏មានកម្រិតនេះជាក់ស្តែងគឺបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក ដែលជាសមាជិកអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដែលប្រើប្រាស់អំណាចវេតូដែលខ្លួនមាន ដើម្បីរារាំងការចូលជាសមាជិកភាពពេញលេញរបស់ប៉ាឡេស្ទីននៅអង្គការសហប្រជាជាតិ។

ឯកសារយោង

អាគតដ្ឋាន

↑ "Palestine" (includes audio). nationalanthems.info. Archived from the original on 31 មីនា 2014. Retrieved 1 មករា 2022.
1 2 "ActionAid: Conditions in Rafah at breaking point, with over one million displaced people". WAFA.
1 2 "Nearly 1 million Palestinians are fleeing Rafah and northern Gaza". NPR. 24 May 2024. https://www.npr.org/2024/05/24/g-s1-741/rafah-gaza-israel-hamas-war.
1 2 3 "(អង់គ្លេស) សេចក្តីប្រកាសឯករាជ្យ (១៩៨៨) (UN Doc)". State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations. អង្គការសហប្រជាជាតិ. 18 November 1988. Archived from the original on 8 មិថុនា 2014. Retrieved 1 មករា 2021. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ Miskin, Maayana (5 December 2012). "PA Weighs 'State of Palestine' Passport". israelnationalnews.com. Arutz Sheva. Archived from the original on 7 ធ្នូ 2012. Retrieved 1 មករា 2022.
↑ "State of Palestine name change shows limitations". AP. 17 January 2013. https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html.
↑ "Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density". Demographic Yearbook. United Nations Statistics Division. 2012. https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf។ បានយកមក 23 July 2026.
↑ "The World Factbook: Middle East: West Bank". cia.gov. Central Intelligence Agency. 7 April 2014. Archived from the original on 22 កក្កដា 2021. Retrieved 1 មករា 2022.
↑ "The World Factbook: Middle East: Gaza Strip". cia.gov. Central Intelligence Agency. 12 May 2014. Archived from the original on 12 មករា 2021. Retrieved 1 មករា 2022.
1 2 "Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate, 1997–2026". Palestinian Central Bureau of Statistics. Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 1 June 2026. Cite error: Invalid <ref> tag; name "census" defined multiple times with different content.
1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Palestine)". IMF.org. មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ. 10 October 2023. Archived from the original on 23 October 2023. Retrieved 1 June 2026.
↑ "GINI index coefficient: West Bank & Gaza". CIA Factbook. Archived from the original on 2021-06-30. Retrieved 1 ធ្នូ 2021.
↑ "Human Development Report 2025" (PDF). កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ. 6 May 2025. Archived (PDF) from the original on 6 May 2025. Retrieved 23 July 2026.
↑ យោងទៅតាម មាត្រា 4 នៃកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៩៤ Archived 1 October 2016 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.. កិច្ចព្រមព្រៀងបានអនុញ្ញាតឱ្យអាជ្ញាធរប៉ាឡេស្ទីនទទួលស្គាល់រូបិយប័ណ្ណច្រើនជាងមួយឬពីរ។ នៅតំបន់វ៉េសប៊ែង ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងឌីណាហ្សកដានីត្រូវបានគេប្រើប្រាស់និងទទួលស្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយ ខណៈនៅឯដែនជ្រោយហ្កាហ្សាវិញ គេច្រើនទទួលស្គាល់ស៊ីគែលថ្មីអ៊ីស្រាអែល និងផោនអេហ្ស៊ីប។
↑ "Full transcript of Abbas speech at UN General Assembly". Haaretz.com. 23 September 2011. Archived from the original on 30 កញ្ញា 2011. Retrieved 1 មករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ Bissio, Robert Remo, រៀ. (1995). The World: A Third World Guide 1995–96. Montevideo: Instituto del Tercer Mundo. p. 443. ល.ស.ប.អ. 978-0-85598-291-1. https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse.
↑ Baroud, Ramzy (2004). Kogan Page. រៀ. Middle East Review (27th រ.រ.). London: Kogan Page. p. 161. ល.ស.ប.អ. 978-0-7494-4066-4. //books.google.com/books?id=78ACLNgHdf4C&pg=PA161.
1 2 3 United Nations General Assembly R 43/117 meeting 75th plenary meeting session 43 Office of the United Nations High Commissioner for Refugees នៅថ្ងៃ 8 December 1988
↑ "STATE OF PALESTINE: Israeli settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the occupied Syrian Golan" (PDF). Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. March 2025.
↑ (2024)"International Law in Gaza: Belligerent Intent and Provisional Measures". American Journal of International Law 118 (4): 659–683. DOI:10.1017/ajil.2024.53.
↑ "GAZA STRIP: Famine confirmed in Gaza Governorate, projected to expand | 1 July - 30 September 2025" (PDF). Integrated Food Security Phase Classification. 22 August 2025.
↑ "Gaza no longer in famine after aid access improves, hunger monitor says" (ជាen-US). Reuters. https://www.reuters.com/world/middle-east/gaza-no-longer-has-famine-says-global-hunger-monitor-2025-12-19/.
↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "genocide2".
↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "genocide_int_law_scholars2".
↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ":2".
↑ "Palestine's status at the UN explained | UN News". news.un.org. 2024-04-18. Retrieved 2026-07-24.
↑ "State of Palestine".
↑ "16 Promote peaceful and inclusive societies for sustainable development, provide access to justice for all and build effective, accountable and inclusive institutions at all levels - Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals - www.coe.int". Council of Europe Contribution to the United Nations 2030 agenda for sustainable development goals.
↑ Rubin, 1999, The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World, p. 186, at Google Books
↑ Nur Masalha (15 August 2018). Palestine: A Four Thousand Year History. Zed Books Limited. p. 22. ល.ស.ប.អ. 978-1-78699-273-4. https://books.google.com/books?id=eNvVAQAACAAJ.
↑ Herodotus, Volume 4. p. 21. 1806. Rev. William Beloe translation.
↑ Ancient History Encyclopædia, Mark, Joshua J., "Palestine"
↑ Nation, United (20 September 2022). "United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory" (PDF). p. xi. Archived (PDF) from the original on 18 March 2024.
↑ "(អង់គ្លេស) Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine" (PDF). United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory. 2016. p. 9.
↑ The Ancient Levant, UCL Institute of Archaeology, May 2008
↑ Steiner & Killebrew, p. 9 Archived 1 November 2022 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.: "The general limits ..., as defined here, begin at the Plain of 'Amuq in the north and extend south until the Wâdī al-Arish, along the northern coast of Sinai. ... The western coastline and the eastern deserts set the boundaries for the Levant ... The Euphrates and the area around Jebel el-Bishrī mark the eastern boundary of the northern Levant, as does the Syrian Desert beyond the Anti-Lebanon range's eastern hinterland and Mount Hermon. This boundary continues south in the form of the highlands and eastern desert regions of Transjordan."
↑ Muslih, Muhammad (1987). "Arab Politics and the Rise of Palestinian Nationalism". Journal of Palestine Studies 16, No. 4 Summer, 1987 (4): 77–94, 80–82, 87. DOI:10.2307/2536721.
1 2 As'ad Ghanem, ['Palestinian Nationalism: An Overview,'] Israel Studies, Vol. 18, No. 2 Summer 2013, pp.11–29, p.12
↑ "40 Years of Israeli Occupation". arij.org. Retrieved 28 July 2026.
↑ admin (14 September 2017). "Remembering the Ottoman Empire in Palestine". Palestine Chronicle. Retrieved 28 July 2026.
1 2 3 4 "The Mandate years: colonialism and the creation of Israel". The Guardian. 31 May 2001. ល.ត.ម.អ. 0261-3077. https://www.theguardian.com/books/2001/may/31/londonreviewofbooks.
1 2 3 4 5 "British-Controlled Mandatory Palestine (1920–1948): A History". TheCollector. 27 May 2024. Retrieved 29 July 2026.
↑ Menahem Begin, from Terrorism to Power. https://www.palestine-studies.org/en/node/1648194.
↑ Laron, G. (2017). The Six Day War: The Breaking of the Middle East. Yale University Press.
↑ Singh, S. (2015). Black September: A turning point in the Palestinian national movement. International journal of applied social science, 2(5/6), 135-145.
↑ al Madfai, Madiha Rashid. (អង់គ្លេស) Jordan, the United States and the Middle East Peace Process, 1974–1991. Cambridge Middle East Library. 28. Cambridge University Press. p. 21. ល.ស.ប.អ. 978-0-521-41523-1.
↑ United Nations General Assembly R 3237 (XXIX) meeting 2296th plenary meeting session 29 Observer status for the Palestine Liberation Organization នៅថ្ងៃ 22 November 1974
↑ Geldenhuys, Deon. (អង់គ្លេស) Isolated States: A Comparative Analysis. Cambridge Studies in International Relations. 15. Cambridge University Press. p. 155. ល.ស.ប.អ. 978-0-521-40268-2. https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/155.
↑ "40 Years Of Israeli Occupation". arij.org. Archived from the original on 18 កក្កដា 2011. Retrieved 5 មករា 2022.
1 2 3 Hillier, Tim (1998). Sourcebook on Public International Law (Cavendish Publishing sourcebook series រ.រ.). Cavendish Publishing. pp. 205. ល.ស.ប.អ. 978-1-84314-380-2. //books.google.com/books?id=ukWq9mMUeesC&pg=PA205។ បានយកមក 4 មករា 2022.
↑ United Nations General Assembly A 36 meeting 54th plenary meeting session 55 (អារ៉ាប់) Bethlehem 2000 Draft resolution (A/55/L.3) page 10, Al-Kidwa, Nasser Palestine នៅថ្ងៃ 7 November 2000 at 3 p.m.
1 2 3 "Opinion | WHY ARAFAT BACKED SADDAM". The Washington Post. 2 January 2024. ល.ត.ម.អ. 0190-8286. https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1990/08/26/why-arafat-backed-saddam/904a9366-c1e0-4294-ab64-1391b0e3b452/.
1 2 3 "MIFTAH – Palestine and Iraq". MIFTAH. Retrieved 31 July 2026.
1 2 Murphy, Kim (10 September 1993). "Israel and PLO, in Historic Bid for Peace, Agree to Mutual Recognition : Mideast: After decades of conflict, accord underscores both sides' readiness to coexist. Arafat reaffirms the renunciation of violence in strong terms". Los Angeles Times. Archived from the original on 23 មេសា 2010. Retrieved 5 មករា 2022.
↑ United Nations General Assembly R 52/250 session 52 Participation of Palestine in the work of the United Nations នៅថ្ងៃ 13 July 1998
1 2 "Written Statement Submitted by Palestine" (PDF). តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ (ICJ). 30 January 2004. pp. 44–49. Archived from the original (PDF) on 5 February 2009. Retrieved 5 មករា 2022 {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help), in "Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory (Index)". International Court of Justice. 10 December 2003. Archived from the original (PDF) on 7 តុលា 2012. Retrieved 5 មករា 2022 {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help), referred to the ICJ by United Nations General Assembly R ES-10/14 Agenda item 5 meeting Tenth emergency special session; 23rd plenary meeting Illegal Israeli actions in Occupied East Jerusalem and the rest of the Occupied Palestinian Territory នៅថ្ងៃ 12 December 2003
1 2 "Hamas leader's Tunisia visit angers Palestinian officials". Agence France-Presse (AFP). 7 January 2012. http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/07/186930.html.
↑ "Palestinian unity government sworn in by Mahmoud Abbas". BBC News Middle East. BBC. 2 June 2014. Archived from the original on 3 មិថុនា 2014. Retrieved 6 មករា 2022.
1 2 Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip Archived 5 June 2011 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន..
↑ Map of Gaza fishing limits, "security zones" Archived 26 July 2011 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន..
↑ Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process Archived 2 March 2007 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt (Philadelphi Route), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."
↑ "Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation". អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្ស. 29 October 2004. Archived from the original on 1 វិច្ឆិកា 2008. Retrieved 1 មករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ Gold, Dore (26 August 2005). "Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws". Jerusalem Issue Brief 5 (3).
↑ Bell, Abraham (28 January 2008). "International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense". Jerusalem Issue Brief 7 (29).
↑ Transcript (22 January 2008). "Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference". ក្រសួងកិច្ចការបរទេសអ៊ីស្រាអែល. http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print.
↑ Salih, Zak M. (17 November 2005). "Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status". សាលាច្បាប់នៃសាកលវិទ្យាល័យវឺជីញ៉ា. Archived from the original on 3 មីនា 2016. Retrieved 1 មករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ Black, Ian; Tran, Mark (15 June 2007). "Hamas takes control of Gaza". Guardian (London). https://www.theguardian.com/world/2007/jun/15/israel4.
1 2 Charbonneau, Louis (29 November 2012). "Palestinians win implicit U.N. recognition of sovereign state". Reuters. Thomson Reuters. Archived from the original on 5 មិថុនា 2014. Retrieved 1 មករា 2022.
1 2 Lederer, Edith M (30 November 2012). "Live Stream: Palestine asks United Nations for a 'birth certificate' ahead of vote". www.3news.com. New Zealand: MediaWorks TV. Archived from the original on 16 មករា 2013. Retrieved 1 មករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ "United Nations Sixty-seventh General Assembly: General Assembly Plenary, 44th & 45th Meetings (PM & Night). GA/11317: General Assembly Votes Overwhelmingly to Accord Palestine 'Non-Member Observer State' Status in United Nations". un.org. អង្គការសហប្រជាជាតិ. 29 November 2012. Archived from the original on 30 វិច្ឆិកា 2012. Retrieved 7 មករា 2022.
↑ "General Assembly grants Palestine non-member observer State status at UN". United Nations News Centre. 29 November 2012. https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=43640&Cr=palestin&Cr1=#.ULx5U4agTeo.
1 2 3 4 United Nations General Assembly A 37 session 67 Question of Palestine នៅថ្ងៃ 26 November 2012 and United Nations General Assembly R 67/19 session 67 Status of Palestine in the United Nations នៅថ្ងៃ 29 November 2012
1 2 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "AljazeeraNmChng".
↑ "Website of the State of Palestine's Permanent Observer Mission to the United Nations". Archived from the original on 31 មករា 2013. Retrieved 2022-01-01. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ Gharib, Ali (20 December 2012). "U.N. Adds New Name: "State of Palestine"". http://www.thedailybeast.com/articles/2012/12/20/u-n-adds-new-name-state-of-palestine.html.
1 2 3 Sayigh, Yezid. Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 (illustrated រ.រ.). Oxford University Press. p. 624. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-829643-0.
↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "auto".
↑ "UNdata | country profile | State of Palestine". data.un.org.
1 2 "State of Palestine Population (2020) – Worldometer". www.worldometers.info.
↑ "Search". www.alhaq.org. Archived from the original on 2022-02-23. Retrieved 2022-01-09.
↑ "Gaza". Global Security. Retrieved 9 មករា 2022.
↑ "Monthly Averages for Gaza, Gaza Strip". MSN Weather. Archived from the original on 10 កុម្ភៈ 2009. Retrieved 9 មករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ រដ្ឋាភិបាលនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន (15 July 2009). "Comunicado Conjunto para Establecimiento Relaciones Diplomaticas entre la Republica Dominican y el Estado de Palestina" [(ជាភាសាអេស្ប៉ាញ អង់គ្លេស និងអារ៉ាប់) Joint Communique on the Establishment of Diplomatic Relations between the Dominican Republic and the State of Palestine] (PDF). ក្រសួងការបរទេសនៃសាធារណរដ្ឋដូមីនីកេន. Archived from the original (PDF) on 15 August 2011. Retrieved 9 មករា 2022. Presidente del Estado de Palestina [ប្រធានរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន]. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ PLO Body Elects Abbas 'President of Palestine' Archived 1 September 2017 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន. 25 November 2008. Agence France-Presse (via MIFTAH). ដក់ស្រង់នៅថ្ងៃ 9 មករា 2022.
↑ គណៈកម្មការប្រតិបត្តិអង្គការយូណេស្កូ (12 May 1989). "(អង់គ្លេស) Hundred and Thirty-First Session – Item 9.4 of the Provisional Agenda – Request for the Admission of the State of Palestine to UNESCO as a Member State" (PDF). យូណេស្កូ. p. 18, Annex II. Archived (PDF) from the original on 28 កក្កដា 2011. Retrieved 9 មករា 2022.
↑ "Palestinian National Council (PNC)". (អង់គ្លេស) European Institute for Research on Mediterranean and Euro-Arab Cooperation. Medea Institute. Archived from the original on 6 សីហា 2011. Retrieved 9 មករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ "World Population Prospects 2022". នាយកដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ច និងកិច្ចការសង្គមនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ, ផ្នែកចំនួនប្រជាជន. Retrieved 14 October 2025.
↑ "World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950–2100" (XSLX) ("Total Population, as of 1 July (thousands)"). នាយកដ្ឋានសេដ្ឋកិច្ច និងកិច្ចការសង្គមនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ, ផ្នែកចំនួនប្រជាជន. Retrieved 14 October 2025.
↑ "Overview of Public Health in Palestine". Palestinian National Institute of Public Health. 2018. Archived from the original on 2020-08-12. Retrieved 11 មករា 2022.
↑ "WHO | About Us". WHO.
↑ "Health Cluster OPT". healthclusteropt.org.
1 2 "Education (2014)" (PDF). United Nations Development Programme. United Nations. Archived from the original (PDF) on 11 March 2017. Retrieved 30 January 2017. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ "Are all Palestinians Muslim?". Institute for Middle East Understanding. Archived from the original on 13 មេសា 2014. Retrieved 11 មករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ Lybarger, 2007, p. 114.
↑ "PA's Moderate Muslims Face Threats". Israel National News. 31 ខែឧសភា 2010. Archived from the original on 26 ខែមេសា 2014. Retrieved 11 ខែមករា 2022.
↑ "Religious Identity Among Muslims". Pewforum.org. 9 August 2012. Archived from the original on 26 ធ្នូ 2016. Retrieved 11 មករា 2022.
↑ Louis J. Salome (2010). Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones. McFarland. pp. 77–. ល.ស.ប.អ. 978-0-7864-5584-3. https://books.google.com/books?id=ymUfFZ_eHLwC&pg=PA77.
↑ "PCBS: Marked increase in West Bank tourism in 2010". M'aan. 26 September 2011. http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=423693.
↑ Imtiaz Muqbil; Sana Muqbil (11 March 2013). "Europeans Dominate Visitor Arrivals to Palestine in 2012". Travel-impact-newswire.com. Archived from the original on 29 សីហា 2016. Retrieved 12 មករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ Israel and the Palestinian Territories. p. 254. Lonely Planet Publications. 2012
↑ "Tourism in Palestine an Act of Solidarity, says Minister of Tourism". Archived from the original on 12 សីហា 2017. Retrieved 12 មករា 2022.
↑ "Entering and Exiting Jerusalem, The west Bank, and Gaza". Archived from the original on 18 មីនា 2014. Retrieved 12 មករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ "4.2 million cellular mobile subscriptions in Palestine, says Bureau of Statistics". WAFA. 17 May 2020. http://english.wafa.ps/page.aspx?id=oPyqzLa117117013662aoPyqzL.
↑ "(អង់គ្លេស) US$15 Million Investment in Information Technology to Boost High-Skilled Jobs for Palestinian Youth". WAFA. 15 June 2020. http://english.wafa.ps/page.aspx?id=BTuQq8a117427285140aBTuQq8.
↑ "Palestine Monetary Authority: Starting to Provide Electronic Payment Services in Palestine". PNN. May 2020. http://english.pnn.ps/2020/05/05/palestine-monetary-authority-starting-to-provide-electronic-payment-services-in-palestine/.
↑ United Nations (3 ខែកញ្ញា 2009). "Gaza water crisis prompts UN call for immediate opening of crossings". Archived from the original on 8 ខែមិថុនា 2010. Retrieved 13 ខែមករា 2022.
↑ "Gaza Strip Water and Sanitation Situation". Worldbank. 2009. Archived from the original on 22 ខែកុម្ភៈ 2018. Retrieved 13 ខែមករា 2022. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
↑ (2005)"Urban Wastewater Treatment and Reclamation for Agricultural Irrigation: The situation in Morocco and Palestine". The Environmentalist 24 (4): 227–236. DOI:10.1007/s10669-005-0998-x.
↑ Assaf, Karen (2004). "Water as a human right: The understanding of water in Palestine" (PDF). Boell.de. Archived (PDF) from the original on 23 ខែកញ្ញា 2015.

គន្ថនិទ្ទេស

Bercovitch, Jacob; Zartman, I. William (2008). The SAGE Handbook of Conflict Resolution (illustrated រ.រ.). SAGE Publications. ល.ស.ប.អ. 978-1-4129-2192-3.
Brownlie, Ian; Goodwin-Gill, Guy S.; Talmon, Stefan; Jennings, Robert (1999). The Reality of International Law: Essays in Honour of Ian Brownlie (illustrated, reprint រ.រ.). Oxford University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-826837-6. https://books.google.com/books?id=FcO3hLQbGXwC.
Gerson, Allan (1978). Israel, the West Bank and International Law. London: Frank Cass. ISBN 978-0-7146-3091-5
Grant, Thomas D. (1999). The Recognition of States: Law and Practice in Debate and Evolution. ល.ស.ប.អ. 978-0-275-96350-7. //books.google.com/books?id=GAQ8vIJE8_QC.
Hillier, Tim (1998). Sourcebook on Public International Law (illustrated រ.រ.). Routledge. ល.ស.ប.អ. 978-1-85941-050-9. https://archive.org/details/sourcebookonpubl0000timh.
Kassim, Anis F. (1997). The Palestine Yearbook of International Law 1989 (illustrated រ.រ.). Martinus Nijhoff Publishers. ល.ស.ប.អ. 978-90-411-0342-0. p. 49 p. 279 p. 291 p. 294
Kellerman, Aharo n (1993). Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century. Albany, New York. p. 352. ល.ស.ប.អ. 978-0-7914-1295-4. //books.google.com/books?id=XI6uIZJQnU8C.
Kogan Page (2004). Middle East Review (27th, illustrated រ.រ.). Kogan Page. ល.ស.ប.អ. 978-0-7494-4066-4. //books.google.com/books?id=NYszJtC66FAC&pg=PA161.
Le More, Anne (2008). International Assistance to the Palestinians After Oslo: Political Guilt, Wasted Money (illustrated រ.រ.). ល.ស.ប.អ. 978-0-415-45385-1. //books.google.com/books?id=gnbdQ4k3meIC&pg=PA27.
Osmańczyk, Edmund Jan; Mango, Anthony (2003). Encyclopedia of the United Nations and International Agreements (3rd រ.រ.). Taylor & Francis. ល.ស.ប.អ. 978-0-415-93921-8.
Quigley, John B. (2005). The Case for Palestine: An International Law Perspective (2nd, revised រ.រ.). Duke University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-8223-3539-9.
Rubin, Don (1999). The World Encyclopedia of Contemporary Theatre: The Arab World (illustrated, reprint រ.រ.). Taylor & Francis. ល.ស.ប.អ. 978-0-415-05932-9. https://archive.org/details/worldencyclopedi0002unse_j6c2.
Sayigh, Yezid (1999). Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 (illustrated រ.រ.). Oxford University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-829643-0.
Segal, Jerome M. (1997). Tomis Kapitan. រៀ. Philosophical Perspectives on the Israeli–Palestinian Conflict (illustrated រ.រ.). M.E. Sharpe. ល.ស.ប.អ. 978-1-56324-878-8.
Silverburg, Sanford R. (2002). Palestine and International Law: Essays on Politics and Economics. Jefferson, North Carolina: McFarland & Company. ល.ស.ប.អ. 978-0-7864-1191-7. https://archive.org/details/isbn_0786411910.

អានបន្ថែម

ជាភាសាអង់គ្លេស

Arzt, Donna E. (1997). Refugees into Citizens: Palestinians and the End of the Arab-Israeli Conflict (illustrated រ.រ.). Council on Foreign Relations. ល.ស.ប.អ. 978-0-87609-194-4. https://archive.org/details/refugeesintociti00arzt.
Fowler, Michael; Bunck, Julie Marie (1995). Law, Power, and the Sovereign State: The Evolution and Application of the Concept of Sovereignty. ល.ស.ប.អ. 978-0-271-01471-5. //books.google.com/books?id=oAp_97VvpMIC&pg=PA59.
Peters, Joel (1992). Israel and Africa: The Problematic Friendship (illustrated រ.រ.). I.B.Tauris. ល.ស.ប.អ. 978-1-870915-10-6. https://archive.org/details/israelafricap00pete.
Shatz, Adam, "We Are Conquerors" (review of Tom Segev, A State at Any Cost: The Life of David Ben-Gurion, Head of Zeus, 2019, 804 pp., ISBN 978-1-78954-462-6), London Review of Books, vol. 41, no. 20 (24 October 2019), pp. 37–38, 40–42. "Segev's biography... shows how central exclusionary nationalism, war and racism were to Ben-Gurion's vision of the Jewish homeland in Palestine, and how contemptuous he was not only of the Arabs but of Jewish life outside Zion. [Liberal Jews] may look at the state that Ben-Gurion built, and ask if the cost has been worth it." (p. 42 of Shatz's review.)
Taylor & Francis Group; Dean, Lucy (2003). The Middle East and North Africa 2004: 2004 (illustrated រ.រ.). Routledge. ល.ស.ប.អ. 978-1-85743-184-1. //books.google.com/books?id=pP315Mw3S9EC&pg=PA1328.
Tessler, Mark A. (1994). A History of the Israeli–Palestinian Conflict (2nd, illustrated រ.រ.). Bloomington, Indiana: Indiana University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-253-35848-6. https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0.
Watson, Geoffrey R. (2000). The Oslo Accords: International Law and the Israeli–Palestinian Peace Agreements (illustrated រ.រ.). Oxford University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-829891-5. https://archive.org/details/osloaccordsinter0000wats.

តំណភ្ជាប់ក្រៅ