ព្រះត្រៃបិដក
ព្រះត្រៃបិដក ឬ ព្រះត្រ័យបិដក ប្រែថា កញ្រ្ចែង ឬ ល្អី ៣ សម្រាប់ដាក់ផ្ទុកពាក្យពេចន៍នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធគឺ ៖
- ពុទ្ធវិន័យទាំងអស់សម្រាប់ភិក្ខុ និង ភិក្ខុនី ហៅថា វិនយបិដក (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ១ ដល់ ១៣)
- ព្រះសូត្រទាំងអស់ ហៅថា សុត្តន្តបិដក (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ១៤ ដល់ ៧៧)
- ព្រះអភិធម្មមាន ៧ គម្ពីរ ហៅថា អភិធម្មបិដក (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ៧៨ ដល់ ១១០)
មាតិកា |
វិនយបិដក [កែប្រែ]
 |
||
|
ប្រទេស |
||
| ស្រីលង្កា កម្ពុជា • ឡាវ ភូមា • ថៃ |
||
|
History |
||
|
Pre-sectarian Buddhism |
||
|
Doctrine |
||
|
Saṃsāra • Nibbāṇa |
||
វិនយបិដក គឺជាគម្ពីរខាងព្រះពុទ្ធសាសនាដែលបានចារិកទុកនូវពុទ្ធប្បញ្ញត្តិ និងពុទ្ធានុញាត។ ក្នុងវិនយបិដកដែលបានចែកចេញជា ៥ គម្ពីរមាន ៖
មហាវិភង្គ [កែប្រែ]
គម្ពីរមហាវិភង្គ (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ១ ដល់ ៤) ដែលជាគម្ពីរមួយរៀបរាប់អំពីវិន័យរបស់ព្រះភិក្ខុសង្ឃទាំង ២២៧ សិក្ខា។
ភិក្ខុនីវិភង្គ [កែប្រែ]
គម្ពីរភិក្ខុនីវិភង្គ (សៀវភៅលេខ ៥) ដែលអធិប្បាយនូវវិន័យទាំង ៣១១ សិក្ខាបទរបស់ភិក្ខុនី។
មហាវគ្គ [កែប្រែ]
គម្ពីរមហាវគ្គ (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ៦ ដល់ ៨) ជាគម្ពីរដែលបានពណ៌នាអំពីពិធីធ្វើសង្ឃកម្មផ្សេងៗរបស់ពួកពុទ្ធបរិស័ទ។ ក្នុងគម្ពីរនេះមាន១០ ខន្ធកៈនៃ២២ ខន្ធកៈដែលនៅសល់១២ ខន្ធកៈទៀតមានប្រាកដក្នុងគម្ពីរចូឡវគ្គ ។
ចូឡវគ្គ [កែប្រែ]
គម្ពីរចូឡវគ្គ (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ៩ ដល់ ១១) ជាគម្ពីរមានភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងគម្ពីរមហាវគ្គផ្សេងតែយក១២ខន្ធកៈក្រៅផ្សេងពី ១០ខន្ធកៈក្នុងគម្ពីរមហាវគ្គតែប៉ុណ្ណោះ។
បរិវារៈ [កែប្រែ]
គម្ពីរបរិវារៈ (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ១២ ដល់ ១៣) ជាគម្ពីរចុងក្រោយដែលបានធ្វើជាសំណួរចម្លើយ ចោទឆ្លើយអំពីបញ្ហាមានក្នុងគម្ពីរទាំង ៤ ខាងលើ។
សុត្តន្តបិដក [កែប្រែ]
សុត្តន្តបិដក គឺជាគម្ពីរ ដែលបានរួបរួមនូវព្រះធម៌ មានលក្ខណៈជាការសម្តែង ចាត់ជាក្រុមជាពួក តាមហេតុការណ៍ និង ចរិតអធ្យាស្រ័យ របស់សត្វ ឬ គូរសន្ទនានោះឯង ដែលមានមួយចប់ នៃការសាកច្ឆា សន្ទនារវាងព្រះបរមសាស្តា និង ភាគីចរចាហៅថា មួយព្រះសូត្រ ឬសូត្រមួយ។ ក្នុងសុត្តន្តបិដកមានការចាត់ចំណាត់ថ្នាក់វែង ខ្លី ច្រើន តិច ជាកង ជាពួក និង ជាក្រុមជាដើមដែលបានប្រារព្ធធ្វើឡើង ដោយព្រះសង្គីតិកាចារ្យតាំងតែបឋមសង្គាយនា ឬសង្គាយនាលើកទីមួយមានព្រះអរហន្ត៥០០ អង្គ រួមទាំងព្រះមហាកស្សប ព្រះមហាឧបាលី និងព្រះមហាអានន្ទជាដើម ឮរហូតដល់សង្គាយនាគ្រាទី ៣ ដែលបានញ៉ាំងព្រះត្រ័យបិដកមានវិនយបិដក ព្រះសុត្តន្តបិដក និងព្រះអភិធម្មបិដកឲ្យគ្រប់បរិបូរណ៍ ហើយ និង សង្គាយនាលើកទី ៤ (តាមច្បាប់ប្រទេស ស្រីលង្កា) ព្រះត្រ័យបិដកដែនបានបន្តមកដោយការទន្ទេញចាំមាត់របស់ពួកសាវ័ក ក៏បានសរសេរចារិកទុកក្នុងស្ត្រាស្លឹករឹត ជាលាយលក្ខណ៍អក្សរ ដោយក្រុមភិក្ខុជនជាតិស្រីលង្កា។ ក្រោយមកគម្ពីរព្រះត្រ័យបិដកក៏បាននាំយកទៅសរសេរជាភាសាផ្សេងៗ និង បានមកបកប្រែជាភាសាខ្លួន ដើម្បីងាយស្រួលក្នុងការសិក្សារៀនសូត្រ ព្រោះដំបូង មានសំណេរ ជាភាសា សីហឡៈ តែសំនៀងភាសាបាលី ហើយត្រូវគេចម្លងយកសំនៀងបាលីមកជាភាសាខ្លួន ហើយប្រែសេចក្តី នៃព្រះត្រៃបិដកទាំងមូល ជាភាសា នៃប្រជាជាតិនោះៗ ។ សុត្តន្តបិដកមាន ៥ គម្ពីរ ដែលបានចារិកទុកនូវពាក្យវចនៈនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធតាមបែបផែនដូច្នេះ៖
ទីឃនិកាយ [កែប្រែ]
គម្ពីរទីឃនិកាយ (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ១៤ ដល់ ១៩) មានចំណុះព្រះសូត្រដែលមានខ្នាតវែង ៣៤ ព្រះសូត្រ ហើយបែងចែកជា ៣ វគ្គធំៗ គឺ សីលក្ខន្ធវគ្គមាន ១៣ ព្រះសូត្រ មហាវគ្គមាន ១០ ព្រះសូត្រនិងបាដិកវគ្គមាន ១១ ព្រះសូត្រ។
មជ្ឈិមនិកាយ [កែប្រែ]
គម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ២០ ដល់ ២៨) មានចំណុះព្រះសូត្រដែលមានខ្នាតកណ្តាលមិនវែងពេកមិនខ្លីពេក ១៥២ ព្រះសូត្រដែលបែងចែកជា ៣បណ្ណាសកៈ មានមូលបណ្ណាសកៈ, មជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ និងឧបរិបណ្ណាសកៈ ហើយក្នុងបណ្ណាសកៈនីមួយៗមាន ៥វគ្គតូចៗទៀត ហើយវគ្គតូចៗនីមួយៗមាន ១០ព្រះសូត្រវៀរតែវគ្គទី ១៤ គឺ វិភង្គវគ្គមាន ១២ ព្រះសូត្រ ។
សំយុត្តនិកាយ [កែប្រែ]
សំយុត្តនិកាយ (ចាប់ពីសៀវភៅលេខ ២៩ ដល់ ៣៩) បានប្រមូលរួបរួមនូវកងធម៌តាមប្រភេទ ហើយបែងជា ៥ វគ្គមានសគាថវគ្គដែលសម្តែងអំពីពួកព្រះសូត្រមានគាថាទាំងឡាយ ២៧១ ព្រះសូត្រ និទានវគ្គ រួមព្រះសូត្រដែលពោល អំពីហេតុ ឬឫសគល់នៃសភាវធម៌ទាំងឡាយជាដើម ខន្ធវារវគ្គ ព្រះសូត្រដែលពោលអំពីខន្ធទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម សឡាយតនវគ្គ ព្រះសូត្រដែលសម្តែងអំពីពួកអាយតនៈទាំងឡាយ មានរូបាយតនៈជាដើម មហាវារវគ្គ ព្រះសូត្រដែលសម្តែងអំពីពួកធម៌សំខាន់ៗដូចជាមគ្គ ៨ ពោជ្ឈង្គ៧ ឥន្រ្ទិយ៍ ២២ជាដើម ។ សំយុត្តនិកាយ ជាគម្ពីរដែលរួបរួមធម៌ជាក្រុមមួយៗហៅថា សំយុត្តមួយ រួមទាំងអស់មាន៥៦ សំយុត្តរួមគ្នាដូចជាទេវតាសំយុត្តជាដើមនិងមាន ៧៧៦២ ព្រះសូត្រ។
អង្គុត្តរនិកាយ [កែប្រែ]
អង្គុត្តរនិកាយ (សៀវភៅលេខ ៤០ ដល់ ៥១) ប្រែថាពួកធម៌ក្រៃលែងដោយអង្គមាន ១១ និបាតដូចជាក្នុងឯកនិបាតសម្តែងអំពីពួកធម៌មានអង្គ ១ ទុកនិបាត មានអង្គ២ តិកនិបាតមានអង្គ ៣ រហូតដល់ឯកាទសកនិបាត គឺពួកធម៌មានអង្គ ១១ ដូច្នេះជាដើម។ ដោយរួមក្នុងអង្គុត្តរនិកាយមានព្រះសូត្រសរុបទាំងអស់ ៩៥៥៧ ព្រះសូត្រ។
ខុទ្ទកនិកាយ [កែប្រែ]
ខុទ្ទកនិកាយ (សៀវភៅលេខ ៥២ ដល់ ៧៧) ប្រែថា គម្ពីរដែលមានធម៌បន្តិចបន្តួច សេសសល់ ឬ ក្រៅពី ៤ គម្ពីរខាងលើមាន ១៥ ប្រភេទ ។
អភិធម្មបិដក [កែប្រែ]
អភិធម្មបិដកមាន ៧ (សៀវភៅលេខ ៧៨ ដល់ ១១០) គម្ពីរដែលមានអក្សរកាត់តំណាងថា សំ, វិ, ធា, បុ, ក, យ, និង ប ។ សំ តាងឲ្យគម្ពីរសង្គណី ឬធម្មសង្គណី, វិ តាងឲ្យគម្ពី វិភង្គ, ធា តាងឲ្យគម្ពីរ ធាតុកថា, បុ តាងឲ្យគម្ពីរ បុគ្គលបញ្ញត្តិ, ក តាងឲ្យគម្ពីរ កថាវត្ថុ, យ តាងឲ្យគម្ពីរ យមកៈ និង ប តាងឲ្យគម្ពីរ បដ្ឋានៈ ។
សង្គណី [កែប្រែ]
វិភង្គ [កែប្រែ]
ធាតុកថា [កែប្រែ]
បុគ្គលប្បញ្ញត្តិ [កែប្រែ]
កថាវត្ថុ [កែប្រែ]
យមកៈ [កែប្រែ]
បដ្ឋានៈ [កែប្រែ]
គម្ពីរ និង ដីកា ផ្សេង ៗទៀត [កែប្រែ]
អដ្ឋកថា [កែប្រែ]
អដ្ឋកថា (atthakatha) គឺជាគម្ពីរទាំងឡាយដែលនិពន្ធដោយព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ (Buddhaghosa) ក្នុងគោលបំណងពន្យល់បន្ថែម(explanation or commentary) លើអត្ថបទភាសាបាលីនៅក្នុងគម្ពីរព្រះត្រៃបិដក ។ ដោយសារព្រះត្រៃបិដកខ្មែរបានតម្រៀបគម្ពីរនានាជា ១១០ ក្បាលដាច់ពីគ្នា ទើបនៅក្នុង អដ្ឋកថា មានចំនួនសរុបទាំងអស់ ១១០ ក្បាលដែរ ដើម្បីផ្តល់ភាពងាយស្រួលដល់អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវក្នុងការស្វែងរក និង ធ្វើលេខយោង ។ មានរឿងនិទានប្រៀបធៀបជាច្រើនដែលប្រតិដ្ឋឡើងដោយព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យសម្រាប់ធ្វើជាឧបមានវិធីក្នុងការពន្យល់ក្រមសីលធម៌ទាំងឡាយ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងអដ្ឋកថា នៃធម្មបទគាថា ។
មូលដីកា [កែប្រែ]
ដីកា [កែប្រែ]
ដីកា (tika, commentary)គឺជា គម្ពីរកែខៃ បញ្ជាក់អត្ថន័យរបស់បាលី (បិដក) ខ្លះ, របស់អដ្ឋកថានៃបាលីខ្លះ, របស់ដីកាមុនៗខ្លះ, អាងដល់អត្ថន័យរបស់គម្ពីរឯទៀតខ្លះក៏មាន គម្ពីរ សារត្ថទីបនី ជា មូលដីកា (ដីកាដើម) ។
អនុដីកា [កែប្រែ]
អនុដីកា (subcommentary) ជាដីកាបន្ទាប់ដែលពន្យល់បន្ថែមន័យលើដីកាផ្សេងៗ ឧទាហរណ៍ វិមតិវិនោទនី ។
អន្វានុដីកា [កែប្រែ]
វជិរពុទ្ធិ ជា អន្វានុដីកា (ដីកាបន្ទាប់ពីអនុដីកាមកទៀត) នៃវិនយបិដក ។
នវដីកា [កែប្រែ]
ឯដីកាដែលកើតមានថ្មីៗ តៗមកទៀតហៅថា នវដីកា (ដីកាថ្មី) ។
កថាវត្ថុ [កែប្រែ]
យមកប្បករណ៍ [កែប្រែ]
មហាបដ្ឋាន [កែប្រែ]
- សមន្តប្បាសាទិកា : គឺជា អដ្ឋកថាព្រះវិនយបិដក។ រចនាដោយព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ ។
- កង្ខាវិតរណី : គឺជា អដ្ឋកថាគម្ពីរបាតិមោក្ខ ។
- សុមង្គលវិលាសិនី : គឺជា អដ្ឋកថាគម្ពីរទីឃនិកាយ ។
- បបញ្ចសូទនី : គឺជា អដ្ឋកថាគម្ពីរមជ្ឈិមនិកាយ ។
- សារត្ថប្បកាសិនី : គឺជា អដ្ឋកថាគម្ពីរសំយុត្តនិកាយ ។
- មនោរថបូរណី : គឺជា អដ្ឋកថាគម្ពីរអង្គុត្តរនិកាយ ។
- អដ្ឋសាលិនី : គឺជា អដ្ឋកថាគម្ពីរធម្មសង្គណិ ។
- សម្មោហវិនោទនី : គឺជា អដ្ឋកថាគម្ពីរវិភង្គប្បករណ៍ ។
- បញ្ចប្បករណដ្ឋកថា : គឺជា អដ្ឋកថាគម្ពីរធាតុកថា, បុគ្គលប្បញ្ញត្តិ, កថាវត្ថុ, យមកប្បករណ៍ និង គម្ពីរមហាបដ្ឋាន។
- ធម្មបទដ្ឋកថា : គឺជាឈ្មោះបរមត្ថជោតិកា អដ្ឋកថាគាថាធម្មបទ, សុត្តនិបាត, និង ជាតកគាថា។
- បរមត្ថទីបនី : គឺជា អដ្ឋកថាចរិយាបិដក និង បញ្ចប្បករណ៍ ។
ឯកសារផ្សេងទៀត ទាក់ទងនឹងពុទ្ធសាសនា [កែប្រែ]
- វិសុទ្ធិមគ្គ
- អភិធម្មត្ថសង្គហ
- បរមត្ថមញ្ជុសា
- មង្គលត្ថទីបនី
- មិលិន្ទប្បញ្ហា
- កម្ពុជសុរិយា
- ឱវាទប្បាតិមោក្ខ
- អសីតិមហាសាវ័ក៨០អង្គ
- ពុទ្ធប្បវត្តិកថា ដោយឈឹម សុមន្ត
- ពន្លឺអាស៊ីទ្វីប
ឯកសារយោង [កែប្រែ]
- គេហទំព័រ តិបិដក ជាភាសាបាលី [១]
- គេហទំព័រ ព្រះធម៌សម្រាប់ខ្មែរ ដើម្បីអាន ឬ ស្តាប់ការអាន ព្រះត្រៃបិដក [២]
- គេហទំព័រ ៥០០០ ឆ្នាំ ដើម្បីអាន ឬ ស្តាប់ ធម៌ ផ្សេងៗ [៣]
- គេហទំព័រ ពុទ្ធសាសនា របស់សាកលវិទ្យាល័យ បញ្ញាសាស្ត្រ [៤]
- គេហទំព័រ វិទ្យាស្ថានបើកទូលាយ ដើម្បីទាញយកពុម្ពអក្សរខ្មែរ យូនីកូដ [៥]
- ព្រះត្រៃបិដកជាភាសាថៃ
- អដ្ឋកថាជាភាសាអង់គ្លេស
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
