សង្គ្រាមវៀតណាម
| សង្គ្រាមវៀតណាម Chiến tranh Việt Nam | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ផ្នែកនៃសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន និង សង្គ្រាមត្រជាក់ | |||||||||
ឧទ្ធម្ភាគចក្របិល្លUH-១H របស់អាមេរិកកំពុងទម្លាក់ទាហានវៀតណាមខាងត្បូង, ១៩៧០ ទាហាននៃកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងសមរភូមិប្រយុទ្ធ ប្រ. ១៩៦៦ ការបញ្ចុះសពជនស៊ីវិលដែលបានស្លាប់ក្នុងព្រឹត្តិការណ៍សម្លាប់រង្គាលហ៊ូអេ, ១៩៦៨ កងម៉ារីនអាមេរិកកំពុងប្រើប្រាស់កាំភ្លើងព្រួសភ្លើង, ១៩៦៧ យន្តហោះ អេ-៤ ស្កាយហក របស់អាមេរិកក្នុងប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែក, ១៩៦៦ ការប្រហារជីវិតសៃហ្គន៖ ឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូង លោកង្វៀន ង៉ុកលាន់កំពុងបាញ់ប្រហារជីវិតមន្ត្រីយោធាវៀតកុង លោកង្វៀន វ៉ាន់លែមក្នុងកំឡុងប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត, ១៩៦៨ | |||||||||
| |||||||||
| ភាគីសង្គ្រាម | |||||||||
| |||||||||
| មេបញ្ជាការ និង មេដឹកនាំ | |||||||||
| កម្លាំង | |||||||||
| ≈៨៦០,០០០ (១៩៦៧) | ≈១,៤២០,០០០ (១៩៦៨)
| ||||||||
| សហេតុភាព និង ការខាងបង់ | |||||||||
ចំនួនស្លាប់/បាត់ខ្លួនយោធិនសរុប៖ |
ចំនួនយោធិនស្លាប់សរុប | ||||||||
ចំពោះព័ត៌មានបន្ថែម សូមមើល សហេតុភាពសង្គ្រាមវៀតណាម | |||||||||
.jpg)
សង្គ្រាមវៀតណាម (ភាសាវៀតណាម៖ Chiến tranh Việt Nam) គឺជាជម្លោះយោធាសម័យសង្គ្រាមត្រជាក់ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជាចាប់ពីថ្ងៃ១ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ក្រោយពីទីក្រុងសៃហ្គនបានធ្លាក់ទៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់វៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ សង្គ្រាមនេះបានបន្តពីសង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ និងត្រូវបានប្រយុទ្ធគ្នារវាងវៀតណាមខាងជើង គាំទ្រដោយសម្ព័ន្ធមិត្តកុម្មុយនីស្តរបស់ខ្លួន និងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងបណ្ដាប្រទេសប្រឆាំងកុម្មុយនីស្ត។[៤៨] សង្គ្រាមវៀតណាមគឺជាសង្គ្រាមរំដោះជាតិមួយដែលកើតឡើងក្រោយសម័យអាណានិគម ក៏ដូចជាជម្លោះមួយនៅក្នុងសង្គ្រាមត្រជាក់ និងជាសង្គ្រាមស៊ីវិល។[៤៩] អន្តរាគមន៍យោធាដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៥ បានធ្វើឱ្យសង្គ្រាមនេះវិវត្តកាន់តែគ្រោះថ្នាក់សាហាវជាងមុន ហើយបានបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ នៅពេលដែលកងកម្លាំងអាមេរិកបានដកថយចេញពីវៀតណាម។ ជម្លោះសង្គ្រាមនេះបានរីករាលបង្កជាសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីទៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងឡាវ ហើយជម្លោះទាំងបីបានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅពេលដែលរដ្ឋប្រទេសទាំងបីបានធ្លាក់ក្រោមរបបកុម្មុយនីស្ត។
បន្ទាប់ពីសហភាពបារាំងបានចាញ់សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី១ ដែលបានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានទទួលឯករាជ្យតាមរយៈសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ប៉ុន្តែទឹកដីប្រទេសវៀតណាមត្រូវបានគេបំបែកទៅជាពីរផ្នែកត្រង់ខ្សែស្របទី១៧៖ ក្រុមវៀតមិញក្រោមហូ ជីមិញបានគ្រប់គ្រងទឹកដីប៉ែកខាងជើង ខណៈប៉ែកខាងត្បូងស្ថិតក្រោមង៉ូ ឌិញឌៀម គាំទ្រដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ វៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមផ្គត់ផ្គង់ និងបញ្ជាវៀតកុង (វ.ក.) ដែលជារណសិរ្សរួមកុម្មុយនីស្តមួយនៅភាគខាងត្បូងប្រទេស រហូតដល់មានសមត្ថភាពបន្ទុះសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៨ វៀតណាមខាងជើងបានជ្រៀតចូលឈ្លានពានប្រទេសឡាវ និងបង្កើតផ្លូវលំហូជីមិញឡើងដើម្បីជាច្រកផ្គត់ផ្គង់ភស្តុភារដល់វៀតកុង។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៦៣ វៀតណាមខាងជើងបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនសរុបប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់ ប្រដាប់ដោយអាវុធកាំភ្លើងចិននិងសូវៀត ទៅគាំទ្រកុបកម្មវៀតកុងនៅភាគខាងត្បូង។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានបង្កើនអន្តរាគមន៍របស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមដោយពង្រីកចំនួនទីប្រឹក្សាយោធាពី ៩០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ ១៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ហើយបានបញ្ជូនជំនួយបន្ថែមទៀតទៅកងទ័ពនៃសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ក.ទ.ស.វ.) ប៉ុន្តែយ៉ាងណា លទ្ធផលមិនផ្ដល់ផ្លែផ្កាដូចការប៉ងឡើយ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៣ ឌៀមបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ជាលទ្ធផលនៃរដ្ឋប្រហារយោធា ដែលគាំទ្រដោយអាមេរិក និងជាកត្តាបង្កអស្ថិរភាពបន្ថែមដល់វៀតណាមខាងត្បូង។
បន្ទាប់ពីឧប្បត្តិហេតុឈូងសមុទ្រតុងកឹងក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤ រដ្ឋសភាអាមេរិកបានអនុម័តសេចក្តីសម្រេចមួយដែលប្រគល់សិទ្ធិអំណាចដល់លោកប្រធានាធិបតី លីនដឹន ប. ចនសុន ក្នុងការបង្កើនវត្តមានយោធាដោយមិនចាំបាច់ប្រកាសសង្គ្រាម។ ប្រធានាធិបតីចនសុនបានបញ្ជាប្រតិបត្តិយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង ហើយបានបញ្ជូនកងទ័ពប្រយុទ្ធបន្ថែមមកវៀតណាម ដោយចំនួនពលទាហានអាមេរិកបានកើនពី ១៨៤,០០០ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ ឡើងមកដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ កងកម្លាំងអាមេរិកបានពឹងផ្អែកលើឧត្តមភាពអាកាស និង កម្លាំងបាញ់ប្រហារលើសលប់ដើម្បីធ្វើប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចនៅក្នុងសមរភូមិទីជនបទ។ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តវិញបានប្រយុទ្ធដោយផ្អែកលើយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទ័ពព្រៃនៅតាមទីជនបទ ក៏ដូចជាក្នុងព្រៃស្បាត។
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការលោកឡេ ស៊ួនបានបើកការវាយលុកតេត ប៉ុន្តែត្រូវរងការបរាជ័យជាយុទ្ធសាស្ត្រ។ យ៉ាងណាក្ដី យុទ្ធនាការដែលផ្ដួចផ្ដើមដោយវៀតណាមខាងជើងមួយនេះបានបើកភ្នែកប្រជាជនអាមេរិកឱ្យឃើញថាខ្លួនមិនអាចឈ្នះសង្គ្រាមនេះងាយៗដូចការគិតនោះទេ។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកបន្តអាណត្តិពីចនសុនគឺ រីឆាដ និចសុន បានបង្វែរមកអនុវត្តគោលនយោបាយវៀតណាមនីយកម្មចាប់ផ្ដើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ដែលអនុញ្ញាតឱ្យអាមេរិកដកទ័ពចេញពីវៀតណាមបន្តិចម្ដងៗ និងប្រគល់សមរភូមិប្រយុទ្ធមកឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ ក្រោយរដ្ឋប្រហារកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៧០ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងក៏បានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជា ហើយជាលទ្ធផល អាមេរិក-វៀតណាមខាងត្បូងក៏បានបើកយុទ្ធនាការយោធាចូលកម្ពុជាដូចគ្នាដើម្បីបង្ក្រាបកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង ដោយបង្កបង្កើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិលដ៏រ៉ាំរ៉ៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ពលទាហានអាមេរិកភាគច្រើនដែលធ្លាប់មានវត្តមានឈរជើងនិងប្រយុទ្ធនៅវៀតណាមពីមុនត្រូវបានដកចេញស្ទើរទាំងស្រុងគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៧៣ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាអាកាសជួយកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងប្រឆាំងនឹងខាងជើង និងវៀតកុង។ ក្រោយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសឆ្នាំ១៩៧៣ កងកម្លាំងអាមេរិកដែលនៅសេសសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាម។ ទោះជាមានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពចូលជាធរមានក្ដី តែវាត្រូវបានវៀតណាមខាងជើងរំលោភបំពាន ហើយការប្រយុទ្ធបង្ហូរឈាមគ្នាក៏បានបន្តឡើងវិញរហូតដល់យុទ្ធនាការវាយលុកវស្សានរដូវឆ្នាំ១៩៧៥។ ដោយសារតែជាប់ផុងក្នុងអំពើពុករលួយ ក៏ដូចជាបញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចអស់ជាច្រើនឆ្នាំក្រោមរបបធៀវ ទីក្រុងសៃហ្គនទីបំផុតក៏បានធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម (ក.ប.វ.ណ.) ហើយសង្គ្រាមក៏បានបិទបញ្ចប់ជាផ្លូវការ។ វៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបង្រួបបង្រួមគ្នាជាប្រទេសតែមួយនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៦។
សង្គ្រាមនេះបានតម្រូវឱ្យមានការចំណាយដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ ដោយក្នុងនោះ គេប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមត្រូវបាត់បង់ជីវិតយោធិន និងអសេនិកជន (ស៊ីវិល) ពី ២៧៥,០០០ នាក់ទៅ ៣ លាននាក់។ ចំពោះកម្ពុជាវិញត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតមនុស្សប្រមាណ ២៧៥,០០០–៣១០,០០០ នាក់, ឡាវប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់ និងអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់។ សង្គ្រាមនេះផងដែរត្រូវគេកត់សម្គាល់មើលឃើញពីភាពឃោរឃៅជាច្រើនអនេកដូចជា ការសម្លាប់រង្គាលទ្រង់ទ្រាយធំដែលប្រព្រឹត្តិឡើងដោយភាគីជម្លោះទាំងសងខាង ក៏ដូចជាសកម្មភាពព្រៃផ្សៃជាច្រើនទៀតដូច អំពើភេរវកម្ម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយមិនរើសអើង ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការបោសសម្អាតជាតិសាសន៍ជាដើម។
ទីបញ្ចប់នៃសង្គ្រាមបានបង្កឱ្យជនជាតិវៀតណាមជាច្រើននាក់រត់ភៀសខ្លួនទៅតាមទូកនៅឯជាយសមុទ្រ និងបង្កើតជាវិបត្តិជនភៀសខ្លួនដ៏ធំនៅឥណ្ឌូចិន ដោយមនុស្សរាប់លាននាក់រត់ចេញពីឥណ្ឌូចិន ហើយក្នុងនោះមានមនុស្សប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតនៅឯផ្ទៃសមុទ្រ។[៥០][៥១] ព្រៃឈើនៅវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ២០% ត្រូវរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដោយផ្សែងនិងសារធាតុតិណឃាតពុល បង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។[៥២]:១៤៤–១៤៥[៥៣] ពួកខ្មែរក្រហមបានអនុវត្តអំពើប្រល័យពូជសាសន៍នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ហើយនៅឆ្នាំ១៩៧៨ សង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាមក៏បានផ្ទុះឡើង។ ជាប្រតិកម្មនឹងការឈ្លានពានរបស់វៀតណាមលើកម្ពុជា ប្រទេសចិនក៏បានវាយប្រហារលើវៀតណាម នៅតាមបណ្ដោយខ្សែព្រំដែនរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩១។ នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ សង្គ្រាមនេះបានបង្កើតអ្វីដែលគេហៅថាសមាការវៀតណាម ពោលគឺអារម្មណ៍ទុទិដ្ឋនិយមក្នុងការលូកដៃប្រឡូកចូលជម្លោះសង្គ្រាមបរទេស។[៥៤]
ឈ្មោះនៃសង្គ្រាម
[កែប្រែ]ឈ្មោះផ្សេងៗត្រូវបានគេប្រើដើម្បីសម្គាល់ដល់ការប៉ះទង្គិចមួយនេះ។ សង្គ្រាមវៀតណាម គឺជានាមដែលបានប្រើទូទៅបំផុតជាភាសាអង់គ្លេស។ វាក៏ត្រូវបានហៅ សង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនទីពីរ និង ការប៉ះទង្គិចជាមួយវៀតណាម។
តាមមកក៏មានការប៉ះទង្គិចច្រើនក្នុងឥណ្ឌូចិន ការប៉ះទង្គិចនេះត្រូវបានស្គាល់ដោយឈ្មោះនៃអ្នកប្រឆាំងសំខាន់របស់ខ្លួនដើម្បីធ្វើឱ្យវាប្លែកពីពួកអ្នកដទៃផ្សេង។[៥៥] ជាភាសាវៀតណាម សង្គ្រាមនេះជាទូទៅត្រូវបានគេស្គាល់ថា Chiến tranh Việt Nam (សង្គ្រាមវៀតណាម)។ វាក៏ត្រូវបានហៅថា Kháng chiến chống Mỹ (សង្គ្រាមតស៊ូប្រឆាំងនឹងសហរដ្ឋអាមេរិក) បានប្រែថាឱ្យតែបានថា សង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងអាមេរិក។[៥៦]
អង្គការយោធាសំខាន់ៗបានពាក់ព័ន្ធនៅក្នុងសង្គ្រាមគឺថា នៅម្ខាង កងទ័ពសាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ក.ស.វ.ណ.) និងយោធាស.រ. និងម្ខាងទៀត កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម (ក.ប.វ.) (ក៏បានស្គាល់ថាកងទ័ពវៀតណាមខាងជើង រឺ ក.វ.ជ.) និងពួកវៀតកុង ឬ រណសិរ្សជាតិដើម្បីរំដោះវៀតណាមខាងត្បូង (រ.រ.ជ.) កម្លាំងទ័ពព្រៃកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងត្បូង។
សាវតារ
[កែប្រែ]វៀតណាមធ្លាប់បានស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំងជាផ្នែកមួយនៃសហភាពឥណ្ឌូចិនចាប់តាំងពីទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៨០ មកម៉្លេះ។ ចលនាទាមទារឯករាជ្យនៅវៀតណាមមួយចំនួនដូចជា គណបក្សជាតិនិយមវៀតណាម ត្រូវរងការបង្ក្រាបជិះជាន់ពីសំណាក់រដ្ឋបាលអាណានិគម បន្ទាប់ពីប្រមូលបានការគាំទ្រពីសាធារណជនទូទៅ។[៥៧][៥៨] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៣០ លោកង្វៀន សីញគុងបានស្ថាបនាគណបក្សកុម្មុយនីស្តឥណ្ឌូចិនឡើង ក្នុងគោលបំណងផ្ដួលរំលំប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង និងបង្កើតជារបបកុម្មុយនីស្ត។[៥៩]
ការបែកបាក់សាមគ្គីភាពរវាងក្រុមជាតិនិយម និងកុម្មុយនីស្តបានលេចឡើងនៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩២០[៦០] ដោយក្រុមទាំងពីរមានទស្សនៈផ្សេងគ្នាចំពោះអនាគតនៃប្រជាជាតិវៀតណាម៖ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមប៉ងចង់ឃើញវៀតណាមជាសាធារណរដ្ឋ[៦១] ចំណែកឯក្រុមពួកកុម្មុយនីស្តចង់ឃើញមានរបបកុម្មុយនីស្តសង្គមអធន។[៦២] ដោយហេតុនេះ ក្រុមបក្សពួកទាំងពីរក៏កើតជម្លោះនឹងគ្នា បង្កឱ្យពួកកុម្មុយនីស្តបានប្រើហិង្សាបង្ក្រាបសំណាក់អ្នកជាតិនិយម។[៦៣][៦៤]:៥១៥
ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិន
[កែប្រែ].svg)
នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤០ ជប៉ុនបានវាយចូលឥណ្ឌូចិន បន្ទាប់ពីបារាំងធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាល្លឺម៉ង់។ គិតត្រឹមឆ្នាំ១៩៤១ ជប៉ុនបានទទួលសិទ្ធិកាន់កាប់យោធាពេញលេញនៅទូទាំងឥណ្ឌូចិន ដោយបង្កើតបានរបបគ្រប់គ្រងអាណានិគមពីរក្នុងពេលតែមួយ ពោលបារាំងនៅបន្តមុខងារខាងរដ្ឋបាល ខណៈជប៉ុនមានទំនួលខាងប្រតិបត្តិការយោធា។[៦៥] លោកគុង ឬគេនិយមស្គាល់ថាហូ-ជីមិញនោះ បានវិលត្រឡប់ពីនិរទេសវិញ រួចបានបង្កើតចលនាវៀតមិញឡើងដើម្បីប្រឆាំងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុន។[៥៩] ពីឆ្នាំ១៩៤៤ ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានផ្ដល់វៀតមិញនូវជំនួយសព្វាវុធ និងការហ្វឹកហ្វាត់យោធាប្រឆាំងនឹមត្រួតត្រាជប៉ុន។[៦៦][៦៧] ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកហ្រែ្វងគ្លិន រូសឺវេលត៍បានបង្ហាញការគាំទ្រចំពោះចលនាតស៊ូរបស់វៀតណាមនោះ និងព្រមទាំងបានស្នើឱ្យផ្តល់ឯករាជ្យភាពដល់វៀតណាមថែមទៀតផងក្រោមអាណត្តិអន្តរជាតិ នៅពេលដែលសង្គ្រាមបានចប់។[៦៨] ទាំងនេះបានធ្វើឱ្យវៀតមិញមានប្រៀបចាប់ផ្ដើមបើកសមរភូមិប្រឆាំងនឹងជប៉ុន ពិសេសបន្ទាប់ពីគេបានប្តូរទីតាំងប្រតិបត្តិការរបស់ខ្លួនពីខេត្តភាគខាងត្បូងប្រទេសចិនមកក្នុងប្រទេសវៀតណាមផ្ទាល់។[៥៨]
នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ខណៈដែលជប៉ុនកំពុងចាញ់សង្គ្រាមលោក អំណាចយោធាជប៉ុននៅឥណ្ឌូចិនក៏ឆ្លៀតឱកាសផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលបារាំងឥណ្ឌូចិនតាមរយៈរដ្ឋប្រហារ ហើយបានប្រកាសបង្កើតចក្រភពវៀតណាមឡើងដោយមានព្រះចៅបាវ ដាយជាប្រមុខរដ្ឋ។[៦៩] ជាមួយគ្នានេះដែរ មនោសញ្ចេតនាជាតិនិយមបានកំពុលរាលដាលពាសពេញវៀតណាម ជាហេតុនាំឱ្យប្រជាប្រិយភាពពួកវៀតមិញកាន់តែកើន។[៧០]:៦៤–៦៥ បន្ទាប់ពីជប៉ុនប្រកាសចុះចាញ់សង្គ្រាមលោកជាផ្លូវការ ពួកវៀតមិញបានផ្ដើមបដិវត្តន៍ខែសីហា ដោយផ្តួលរំលំរដ្ឋបាលអាយ៉ងជប៉ុន និងរឹបអូសរាល់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងប៉ុន្មានរបស់ជប៉ុន។ នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៤៥ ហូ ជីមិញក៏បានប្រកាសពីឯករាជ្យភាពសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាមឡើងនៅចំពោះមុខមហាជនប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់នៅឯទីក្រុងហាណូយ។ មិនយូរប៉ុន្មាន កងកម្លាំងអង់គ្លេស និងបារាំងក៏បានធ្វើដំណើរមកដល់ឥណ្ឌូចិនជាថ្មី ដើម្បីត្រួតពិនិត្យដំណើរចុះចាញ់របស់ជប៉ុននៅភាគខាងត្បូងនៃខ្សែស្របទី១៦ ខណៈដែលកងទ័ពជាតិនិយមចិនបានធ្វើសកម្មភាពដូចគ្នានៅឯភាគខាងជើង។ នៅថ្ងៃទី២៣ ខែកញ្ញា អង់គ្លេសបានគាំទ្ររដ្ឋប្រហាររបស់បារាំងផ្ដួលរដ្ឋាភិបាលហូ-ជីមិញនៅទីក្រុងសៃហ្គន រួចបានស្ដាររដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងឡើងវិញ។[៧១][៧២] ការិយាល័យសេវាកម្មយុទ្ធសាស្ត្ររបស់អាមេរិកបានដកកម្លាំងចេញដោយទុកឱ្យបារាំងស្ដារការគ្រប់គ្រងឡើងវិញនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង។
សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ
[កែប្រែ]
ចាប់ផ្ដើមនៅខែសីហា ឆ្នាំ១៩៤៥ វៀតមិញបានបង្រួបបង្រួមអំណាចក្នុងស្រុក ដោយធ្វើការបំភិតបំភ័យ និងទុក្ខបុកម្នេញលើបក្សពួកជាតិនិយម និងគូបដិបក្ខដទៃផ្សេងៗទៀត។[៧៣][៧៤][៥៧][៧៥]:៣៨៣–៤៤១ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៦ កិច្ចព្រមព្រៀងបារាំង-ចិន និងហូ-សង់តឺនី បានសម្រួលដល់ការរួមរស់ជាមួយគ្នារវាងសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម និងរដ្ឋបាលបារាំង ហើយជាហេតុធ្វើឱ្យក្រុមអ្នកជាតិនិយមដទៃធ្លាក់ចុះខ្សោយ។[៥៨][៧៦] នៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំដដែរនោះ ពួកវៀតមិញបានឃុបឃិតជាមួយកងកម្លាំងបារាំង ដើម្បីបង្ក្រាបបោសសម្អាតរាល់ពួកជាតិនិយមទាំងអស់ ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងអាណានិគមកិច្ចបារាំង។[៧៤][៧៣]:២០៥–២០៧[៧៧]:១៧៥–១៧៧[៧៨]:៦៩៩–៧០០
បន្ទាប់ពីបក្សពួកជាតិនិយមផ្សេងទៀតត្រូវបានកម្ចាត់ចោលស្ទើរអស់[៧៤][៥៧] ហើយកិច្ចចរចាត្រូវបានបែកបាក់ទៀតនោះ វៀតមិញនិងបារាំងក៏ចាប់ផ្ដើមកើតមានភាពតានតឹងនឹងគ្នារហូតដល់ផ្ទុះជាជម្លោះប្រដាប់អាវុធនៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៦។[៧៩] បកមកក្រុមជាតិនិយមដែលនៅសេសសល់បន្តិចបន្តួចនោះវិញ ពួកគេបានសម្រេចចូលដៃជាមួយអតីតព្រះចៅបាវ ដាយដែលកំពុងនិរទេសក្រៅស្រុកដើម្បីបើកកិច្ចចរចាសារឡើងវិញជាមួយបារាំង ពិសេសក្នុងការប្រឆាំងនឹងពួកកុម្មុយនីស្តវៀតមិញ។[៥៨][៧៧]:១៨៧–១៨៨ រដ្ឋវៀតណាមថ្មីគាំទ្រដោយបារាំងត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយមានបាវ ដាយជាព្រះប្រមុខរដ្ឋ ប៉ុន្តែតាមពិត បារាំងគ្រាន់តែប្រើប្រាស់រដ្ឋមួយនេះដើម្បីពង្រឹងអំណាចត្រួតត្រាបែបអាណានិគមរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។[៥៨] ដោយអនុវត្តតាមគោលការណ៍ម៉ាក្ស-លេនីន ពួកកុម្មុយនីស្តវៀតណាមបានក្រសោបអំណាចផ្តាច់មុខតាមរយៈវិធីសាស្ត្រនិងយុទ្ធនាការមូលវិវត្តជាច្រើនបន្តបន្ទាប់។[៨០][៨១][៨២]
នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៧ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកហ៊ែរី ទ្រូមែនបានប្រកាសគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តមួយហៅថា លទ្ធិទ្រូមែន។[៨៣] នៅឥណ្ឌូចិន គោលនយោបាយនេះបានចាប់អនុវត្ត នៅពេលដែលអាមេរិកបានប្រកាសទទួលស្គាល់រដ្ឋវៀតណាមដែលគាំទ្រដោយបារាំង រយៈពេលមួយខែក្រោយចិននិងសហភាពសូវៀតបានទទួលស្គាល់សាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យវៀតណាម។[៨៤]:៣៧៧–៣៧៩[២៤]:៨៨ ការផ្ទុះសង្គ្រាមថ្មីនៅកូរ៉េក្នុងខែមិថុនាគឺជាសញ្ញាបញ្ជាក់ទៅទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនថាសង្គ្រាមនៅឥណ្ឌូចិនគឺជាឧទាហរណ៍មួយបន្ថែមទៀតនៃការវាតទីនិយមនៃលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត ដែលមានសហភាពសូវៀតនាំមុខ។
ទីប្រឹក្សាយោធាមកពីចិនបានចាប់ផ្តើមចុះមកជួយពួកវៀតមិញនៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៥០។[៨៥]:១៤ គ្រឿងសព្វាវុធ ជំនាញបច្ចេកទេស និងកម្មករពលករចិនបានផ្លាស់ប្តូរវៀតមិញពីកម្លាំងទ័ពព្រៃទៅជាកម្លាំងទ័ពនិយ័តមួយ។[២៤]:២៦[៨៦] នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៥០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានបង្កើតក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ជំនួយយោធា (ក.យ.ជ.យ.) ដើម្បីសម្រួលដល់រដ្ឋបាលបារាំង ទាក់ទិននឹងយោបល់យុទ្ធសាស្ត្រ និងការបណ្តុះបណ្តាលទាហានវៀតណាម។.[៨៧]:១៨ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៤ សហរដ្ឋអាមេរិកបានចំណាយទឹកប្រាក់ប្រមាណ ១ ពាន់លានដុល្លារដើម្បីគាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់បារាំង ដោយទទួលបន្ទុក ៨០% នៃការចំណាយសរុបនៅលើសង្គ្រាម។[២៤]:៣៥
សមរភូមិដៀនបៀនហ្វូ
[កែប្រែ]នៅឆ្នាំ១៩៥៤ បារាំងបានព្យាយាមកាត់ផ្ដាច់ខ្សែផ្គត់ផ្គង់របស់វៀតមិញនៅក្រុងដៀនបៀនហ្វូក្បែរព្រំដែនប្រទេសឡាវ។ កងកម្លាំងវៀតមិញ ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកវ៉ក ង្វៀនសាបបានឡោមព័ទ្ធកងទ័ពបារាំង ហើយបានចល័តកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់និងកងកាំភ្លើងធំប្រឆាំងយន្តហោះបន្ថែម ដើម្បីបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងបារាំង។ ជាបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតមិញក៏បានបើកការវាយប្រហារម្តងហើយម្តងទៀតរហូតដល់ដាច់ប្រព័ន្ធភស្តុភារផ្គត់ផ្គង់បារាំង និងធ្វើឱ្យបារាំងចុះខ្សោយជាខ្លាំង។[៨៨]
ក្នុងកំឡុងសមរភូមិដៀនបៀនហ្វូនៃឆ្នាំ១៩៥៤ នាវាដឹកយន្តហោះរបស់អាមេរិកបានចូលមកដល់ឈូងសមុទ្រតុងកឹង រួចក៏បានបង្ហោះយន្តហោះឈ្លបយកការណ៍។ ដំណាលគ្នានោះដែរ បារាំងនិងអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមពិភាក្សាគ្នាអំពីលទ្ធភាពប្រើប្រាស់អាវុធយុទ្ធសាស្ត្រនុយក្លេអ៊ែរ ប៉ុន្តែគេនៅមិនទាន់ច្បាស់ថាតើកិច្ចពិភាក្សានោះត្រូវបានមន្ត្រីបារាំង-អាមេរិកពិចារណាម៉ត់ចត់ប៉ុណ្ណា និងផ្ដើមដោយអ្នកណាប្រាកដ។[៨៩][២៤]:៧៥ តាមរយៈអនុប្រធានាធិបតីអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោករីឆាដ និចសុនបានឱ្យដឹងថា ផែនការប្រើអាវុធនុយក្លេអ៊ែរនោះត្រូវបាននាយអគ្គសេនាធិការរួមអាមេរិកគូសវាសឡើងដើម្បីគាំទ្រជួយបារាំង។[៨៩] ប្រធានាធិបតី លោកដ្វាយត៍ ឌី អាយសិនហោវើបានបញ្ជាក់ថា អាមេរិកនឹងចូលរួមក្នុងសង្គ្រាមលុះត្រាតែមានការគាំទ្រពីអង់គ្លេស ប៉ុន្តែត្រូវទីក្រុងឡុងដ៍បានបដិសេដ។[៧]:៧៦ នៅទីបំផុត លោកអាយសិនហោវើក៏បានសម្រេចចិត្តមិននាំអាមេរិកបញ្ច្រៀតចូលក្នុងសង្គ្រាម[២៤]:៧៥–៧៦ ខណៈចារកម្មអាមេរិកបានកើតការសង្ស័យចំពោះឱកាសជោគជ័យរបស់បារាំង។[៩០]
នៅខែឧសភា កងកម្លាំងបារាំងនៅដៀនបៀហ្វូបានប្រកាសសុំចុះចាញ់ ដោយជាសញ្ញាបង្ហាញនូវទីបញ្ចប់នៃអន្តរាគមន៍យោធាបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន។ នៅឯសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ បារាំងបានចរចារព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ជាមួយពួកវៀតមិញ ហើយបានបញ្ជាក់ប្រគល់ឯករាជ្យភាពដល់កម្ពុជា ឡាវ និងវៀតណាម ដោយប្រទេសវៀតណាមត្រូវពុះខណ្ឌចែកជាជើង-ត្បូងជាបណ្ដោះអាសន្ន។[៩១][៩២]
សម័យអន្តរកាល
[កែប្រែ]
វៀតណាមត្រូវបានបែងចែកជាបណ្ដោះអាសន្ននៅខ្សែស្របទី១៧ និងនៅក្រោមលក្ខន្តិកៈនៃកិច្ចព្រមព្រៀងហ្សឺណែវ ពួកអសេនិកជនត្រូវផ្ដល់ឱកាសដើម្បីបម្លាស់ទីដោយសេរីរវាងរដ្ឋបណ្ដោះអាសន្នទាំងពីរក្នុងរយៈកាលបីរយថ្ងៃ។ លោកហូ ជីមិញប៉ងចង់បន្តសង្គ្រាមនៅភាគខាងត្បូងវៀតណាម ប៉ុន្តែត្រូវបានសម្ព័ន្ធមិត្តចិនហាមឃាត់ ដោយបានណែនាំថា រូបលោកអាចយកឈ្នះបានតាមរយៈមធ្យោបាយបោះឆ្នោត។[៩៣][២៤]:៨៧–៨៨ ការបោះឆ្នោតទូទាំងប្រទេសគឺនឹងត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលរួបរួមជាតិមួយ។[២៤]:៨៨–៩០ យ៉ាងណា សហរដ្ឋអាមេរិបានចេញមុខជំទាស់នឹងការបោះឆ្នោតនោះផ្ទាល់នៅក្នុងសន្និសីទ ដោយទទួលបានការគាំទ្រតែពីតំណាងបាវ ដាយប៉ុណ្ណោះ។[៦៧]
ក្នុងរយៈពេល ៣០០ ថ្ងៃនោះ ប្រជាជនអ្នកស្រុកវៀតណាមខាងជើងប្រមាណមួយលាននាក់បាននាំគ្នារត់គេចទៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយខ្លាចត្រូវធ្វើទុក្ខបុកម្នេញដោយរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្ត[២៤]:៩៦[៩៤] ដោយក្នុងចំណោមអ្នករត់នោះរួមមាន អ្នកកាន់សាសនាកាតូលិក ៥០០,០០០ នាក់ ពុទ្ធសាសនិក ២០០,០០០ នាក់ និងសហគមន៍ជនជាតិភាគតិចរាប់ពាន់នាក់ទៀត។[៥៨] ចលនាផ្លាស់ទីនេះត្រូវបានសម្របសម្រួលគាំទ្រដោយកម្មវិធីប្ដូរទីលំនៅរបស់អាមេរិកប្រមាណ ៩៣ លានដុល្លារ ដោយមានកងនាវាបារាំង និងអាមេរិកជួយចម្លងជនភៀសខ្លួនទាំងនោះ។[៩៥] ក្រុមជនភៀសខ្លួននេះក៏ជាកម្លាំងចលករពង្រឹងរបបង៉ូ ឌិញឌៀមឱ្យកាន់តែស្អប់ខ្ពើមពួកកុម្មុយនីស្តខាងជើងបន្ថែមដែរ។[៩៦] យុទ្ធជនវៀតមិញជាង ១០០,០០០ នាក់បានទៅភាគខាងជើងដើម្បីបង្កើតជា បុនក្រុមការ ដោយរំពឹងថានឹងត្រឡប់ទៅភាគខាងត្បូងវិញក្នុងរយៈកាលក្រោមពីរឆ្នាំ។[៥២]:៩៨ ពួកវៀតមិញនេះដែរបានបន្សល់ទុកកម្មាភិបាលប្រហែលពី ៥,០០០ ទៅ ១០,០០០ នាក់នៅភាគខាងត្បូងត្រៀមបង្កកុបកម្ម។[២៤]:១០៤ ពួកទាហានបារាំងចុងក្រោយបានចាកចេញពីវៀតណាមនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៦[២៤]:១០៤ ខណៈចិនវិញបានបង្ហើយការដកទ័ពរបស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនៅក្បែរៗពេលដូចគ្នានេះដែរ។[៨៥]:១៤
នៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៥៦ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតកំណែទម្រង់កសិកម្មផ្សេងៗ រួមមាន ការកាត់បន្ថយថ្លៃជួល និង កំណែទម្រង់ដីធ្លី។ ក្នុងកំឡុងកំណែទម្រង់ដីធ្លី ប្រភពចេញពីសក្សីវៀតណាមខាងជើងបានឱ្យដឹងថាមានមនុស្សម្នាក់ក្នុងចំណោមអ្នកភូមិ ១៦០ នាក់ត្រូវបានគេចាប់ប្រហារជីវិត ឬសរុបប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់។ យុទ្ធនាការសម្លាប់រង្គាលនេះភាគច្រើនបានប្រព្រឹត្តិធ្វើឡើងនៅក្នុងតំបន់ដីសណ្ដទន្លេក្រហម ដោយដូច្នេះ ចំនួនអ្នកស្លាប់ដែលវិជ្ជាករទូទៅច្រើនទទួលស្គាល់គឺ ៥០,០០០ នាក់។[៩៧]:១៤៣[៩៨][៩៩]:៥៦៩[១០០] ឯកសារពីបណ្ណសារវៀតណាមនិងហុងគ្រីវិញបានរាប់ចំនួនអ្នកស្លាប់តិចជាងនេះ ពោលគឺលើសពី ១៤,០០០ នាក់បន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។[១០១][១០២][១០៣] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ ថ្នាក់ដឹកនាំទីក្រុងហាណូយបានសារភាពពី "ភាពហួសហេតុ"ក្នុងការអនុវត្តកម្មវិធីនេះ និងបានប្រគល់ដីធ្លីឱ្យពួកម្ចាស់កម្មសិទ្ធិដើមវិញ។[២៤]:៩៩–១០០
នៅភាគខាងត្បូងវិញ រដ្ឋវៀតណាមដែលមានបាវ-ដាយជាអធិរាជ និងង៉ូ ឌិញឌៀមជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនោះ មិនបានចុះហត្ថលេខាអ្វីនៅក្នុងសន្និសីទក្រុងហ្សឺណែវឆ្នាំ១៩៥៤ ឡើយ។ គណៈប្រតិភូវៀតណាមមិនមែនកុម្មុយនីស្តបានបដិសេធយ៉ាងដាច់អហង្ការចំពោះការបែងចែកប្រទេសវៀតណាមជាពីរ ប៉ុន្តែត្រូវអសារបង់នៅពេលបារាំងបានទទួលស្គាល់សំណើរបស់ប្រតិភូវៀតមិញហ្វាម វ៉ាន់ដុង[១០៤]:១៣៤ ដែលបានស្នើសុំវិធីបង្រួបបង្រួមវៀតណាមតាមរយៈការបោះឆ្នោតក្រោមការត្រួតពិនិត្យនៃ "គណៈកម្មាការតំបន់"។[១០៤]:១១៩ អាមេរិកបានប្រតិកម្មតបវិញជាមួយនឹង "ផែនការអាមេរិក" ដោយទទួលការគាំទ្រពីវៀតណាមខាងត្បូង និងសហរាជាណាចក្រ។[១០៤]:១៤០ ផែនការអាមេរិកនោះបានចាត់ចែងធ្វើការបោះឆ្នោតបង្រួបបង្រួមដូចគ្នា តែត្រូវស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតមើលពីអង្គការសហប្រជាជាតិ ប៉ុន្តែចុងក្រោយ វាត្រូវបានជំទាស់ដោយគណៈប្រតិភូសូវៀត។[១០៤]:១៤០ សហរដ្ឋអាមេរិកបានលើកឡើងថា៖ "ដោយការគោរពលើសេចក្ដីថ្លែងការណ៍នៃរដ្ឋវៀតណាម សហរដ្ឋអាមេរិកសុំនិយាយបញ្ជាក់ពីគោលជំហរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនឡើងវិញ នោះគឺប្រជាជនគ្រប់រូបត្រូវទទួលបានសិទ្ធកំណត់អនាគតរបស់ខ្លួនផ្ទាល់ ហើយសាមីខ្លួននឹងមិនចូលរួមក្នុងសំណើ ឬផែនការណាមួយដែលបិទរារាំងដំណើរការនោះឡើយ"។[១០៤]:៥៧០–៥៧១ លោកប្រធានាធិបតីអាយសិនហោវើបានសរសេរនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៤ ថា៖
"ខ្ញុំមិនដែលបាននិយាយ ឬទាក់ទងគ្នាជាមួយមនុស្សដែលមានចំណេះដឹងក្នុងកិច្ចការឥណ្ឌូចិន ដែលគេមិនយល់ស្របថាការបោះឆ្នោតត្រូវធ្វើឡើងក្នុងរយៈកាលនៃជម្លោះសង្គ្រាមទេ ប្រហែលជាប៉ែតសិបភាគរយនៃប្រជាជនទាំងអស់នឹងបោះឆ្នោតឱ្យហូ ជីមិញកុម្មុយនីស្តជាមេដឹកនាំរបស់ខ្លួនជាជាងអគ្គរដ្ឋបាវ ដាយ។ ពិតមែនទៅ កង្វះពួកមេដឹកនាំ ហើយការដឹកនាំខាងបាវ ដាយគឺជាកត្តាមួយដែលក្នុងអារម្មណ៍ជាទូទៅចំណោមជនវៀតណាមដែលថាពួកគេគ្មានអ្វីត្រូវប្រយុទ្ធដើម្បីបាវ ដាយឡើយ។"[១០៥]
ផ្អែកតាមរយៈ ឯកសារបញ្ចកោណ បានចាត់ទុកឌៀមជាបេក្ខជនដែលមានប្រជាប្រិយភាពឆ្ងាយជាងបាវ ដាយទាក់ទិននឹងរឿងប្រឆាំងនឹងលោកហូ ដោយសរសេរថា៖ "ប្រាកដណាស់នៅឆ្នាំ១៩៥៦ ចំនួនសមាមាត្រប្រជាជនដែលអាចបោះឆ្នោតឱ្យលោកហូ (ប្រៀបនឹងឌៀម) នៅក្នុងការការបោះឆ្នោតសេរីគឺមិនតិចជាងប៉ែតសិបភាគរយឡើយ"។[១០៦] ក្នុងឆ្នាំ១៩៥៧ ក្រុមអ្នកសង្កេតការណ៍ឯករាជ្យមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ប៉ូឡូញ និងកាណាដាដែលតំណាងឱ្យគណៈកម្មាការត្រួតពិនិត្យអន្តរជាតិ (គ.ត.អ.) បានថ្លែងថា ការបោះឆ្នោតដែលយុត្តិធម៌ និងមិនលម្អៀងតែម្តងគឺមិនអាចទៅរួចទេ ដោយរាយការណ៍បន្ថែមថា ទាំងភាគីខាងជើងនិងខាងត្បូងមិនបានគោរពប្រកាន់ដល់យុទ្ធសន្តិភាពទេ។[១០៧]
ចាប់ពីខែមេសា ដល់ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកដៀមបានប្រើអំណាចវាយប្រហារទៅលើក្រុមបក្សពួកដែលប្រឆាំងនឹងរូបលោកតាមរយៈការផ្ដើមប្រតិបត្តិការប្រឆាំងនឹងពួកគណៈសាសនាដូចជា កាវដៃ និងគណៈនិកាយផ្វាហ៊ែវរបស់បាគុត។ យុទ្ធនាការរបស់ឌៀមក៏បានទៅប៉ះទង្គិចជាមួយនឹងក្រុមឧក្រិដ្ឋកម្មប៊ីញស្វៀនផងដែរ ដែលត្រូវជាសម្ព័ន្ធមិត្តនឹងពួកសមាជិកនៃនគរបាលសម្ងាត់កុម្មុយនីស្ត បំពាក់ដោយអាវុធយោធាខ្លះៗ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាក៏បានផ្ទុះឡើងនៅសៃហ្គនរវាងក្រុមមួយនេះជាមួយនឹងរដ្ឋាភិបាលរបស់ឌៀម ហើយទីបំផុតក៏ត្រូវចាញ់ប្រៀបនឹងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាលក្នុងខែមេសានៃឆ្នាំនោះ។ ខណៈដែលចំនួនអ្នកប្រឆាំងនឹងយុទ្ធសាស្ត្រដ៏ឃោរឃៅរបស់ឌៀមបានកំពុងកើនឡើង លោកក៏បានបង្វែរកំហុងចោទប្រកាន់លើពួកកុម្មុយនីស្តថាជាឬសគល់នៃបញ្ហា។[៧]
នៅក្នុងប្រជាមតិមួយស្ដីអំពីអនាគតនៃរដ្ឋវៀតណាមដែលធ្វើឡើងក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៥ លោកឌៀមបានលួចបន្លំសន្លឹកឆ្នោតដោយមានការជួយទំនុកបម្រុងពីបងប្អូនរបស់លោកគឺ ង៉ូ ឌិញញូ ហើយជាលទ្ធផលបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៨.២ ភាគរយ ដោយក្នុងនោះរួមមាន ១៣៣% នៅក្នុងសៃហ្គន។ ថ្វីបើពួកទីប្រឹក្សាអាមេរិករបស់លោកបានផ្ដល់អនុសាសន៍ឱ្យមានការឈ្នះដោយសមហេតុសមផលត្រឹមចន្លោះពី "៦០ ទៅ ៧០ ភាគរយ" ក្ដី តែលោកឌៀមបានមើលឃើញប្រជាមតិនេះថាជាការសាកល្បងនូវអំណាច។[១០៨] បីថ្ងៃក្រោយមក លោកក៏បានប្រកាសវៀតណាមខាងត្បូងជារដ្ឋឯករាជ្យមួយក្រោមឈ្មោះថា សាធារណរដ្ឋវៀតណាម (ស.វ.) ដែលមានខ្លួនលោកជាប្រធានាធិបតី។[២៤] ដូចគ្នានេះដែរ លោកហូ ជីមិញ និងបក្សពួកមន្ត្រីកុម្មុយនីស្តបានឈ្នះទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៩៩% នៅក្នុងការបោះឆ្នោតដែលបានធ្វើឡើងនៅវៀតណាមខាងជើង។[៩៧]:១៩៣–១៩៤, ២០២–២០៣, ២១៥–២១៧
ទ្រឹស្ដីដូមីណូ ដែលបានលើកឡើងថា បើប្រទេសមួយធ្លាក់ទៅក្រោមលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត នោះប្រទេសដទៃៗទៀតដែលនៅជុំវិញក៏ធ្លាក់ទៅតាមដូចគ្នា ត្រូវបានស្នើឡើងជាគោលនយោបាយដំបូងដោយរដ្ឋបាលអាយសិនហោវើ។[៨៤]:១៩ លោកចន ផ្វ. ខេនណឹឌី ដែលកាលនុះជាសមាជិកព្រឹទ្ធសភាអាមេរិក បាននិយាយថ្លែងថា៖ "ប្រទេសភូមា ថៃ ឥណ្ឌា ជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ហើយជាក់ស្ដែង ឡាវ និងកម្ពុជា សន្តិសុខរបស់ពួកគេទាំងអស់នឹងត្រូវរងការគំរាមកំហែង ប្រសិនបើរលកក្រហមនៃកុម្មុយនីស្តហូរចូលក្ដោបប្រទេសវៀតណាម"។[១០៩]
សម័យឌៀម ឆ្នាំ១៩៥៤–១៩៦៣
[កែប្រែ]របបគ្រប់គ្រង
[កែប្រែ]
ឌៀមគឺជាបុគ្គលម្នាក់ដែលមានការជឿស៊ប់លើសាសនារ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ជាអ្នកប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តឥតងាករេ ជាតិនិយម និងអភិរក្សសង្គមមួយរូប។ ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា៖ "លោកជាមនុស្សតំណាងឱ្យលទ្ធិជាតិនិយមដ៏តូចចង្អៀតនិងជ្រុលនិយម បូករួមជាមួយនឹងការនិយមអត្តាធិបតេយ្យ និងបក្ខពួកនិយម"។[៨៤]:២០០–២០១ ប្រជាជនវៀតណាមដែលភាគច្រើនជាពុទ្ធសាសនិកបានកើតក្ដីបារម្ភចំពោះសកម្មភាពបូជាកិច្ចនៃប្រទេសជាតិដោយឌៀមទៅព្រះម៉ែម៉ារី (មាតាព្រះយេស៊ូ)។
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៥[១១០] លោកឌៀមបានចាប់ផ្តើមយុទ្ធនាការ "បរិហារកុម្មុយនីស្ត" ពោលគឺការចាប់ខ្លួន ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតក្រុមអ្នកគាំទ្រលទ្ធិកុម្មុយនីស្ត និងក្រុមប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលផ្សេងៗទៀត។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៥៦ លោកបានប្រកាសអនុវត្តច្បាប់ប្រហារជីវិតចំពោះបុគ្គលណាដែលត្រូវបានចោតជាជនកុម្មុយនីស្ត។[១១១] រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងបានអះអាងថា គិតត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៧ ប្រជាជនវៀតណាមជាង ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាការ និង ២,១៤៨ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។[១១២] ចូលមកដល់ឆ្នាំ១៩៥៩ អ្នកជាប់ពន្ធនាគារជាលទ្ធផលនៃយុទ្ធនាការនេះបានសល់ត្រឹម ៤០,០០០ នាក់។[៥២]:៨៩ នៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ លោកឌៀមបានប្រកាសកម្មវិធីកំណែទម្រង់ដីធ្លី ដោយបានកំណត់ទំហំដីកសិកម្មស្រូវក្នុងមួយម្ចាស់ម្នាក់។ ដីកសិកម្មទំហំ ១.៨ លានហិចតា ត្រូវបានដាក់លក់ជូនអ្នកដែលគ្មានកម្មសិទ្ធិដីធ្លី។ មកត្រឹមឆ្នាំ១៩៦០ កំណែទម្រង់មួយនេះបានជាប់គាំង ដោយសារតែអ្នកគាំទ្រធំៗរបស់ឌៀមភាគច្រើនជាម្ចាស់ដីធ្លីធំៗដែរ ដោយពួកគេមិនសុខចិត្តបាត់បង់ដីរបស់គេ។[១១៣]:១៤–១៦
នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៧ លោកឌៀមធ្វើដំណើរទស្សនកិច្ចរយៈពេលដប់ថ្ងៃទៅកាន់សហរដ្ឋអាមេរិក។ ប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកអាយសិនហោវើបានសន្យាផ្តល់ជំនួយគាំទ្រជាបន្តបន្ទាប់ដល់វៀតណាមខាងត្បូង ហើយថែមទាំងប្រារព្ធធ្វើពិធីដង្ហែរក្បួនសម្រាប់លោកដៀមកំឡុងទស្សនកិច្ចលោកទៀតផង។ ចំពោះរដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសអាមេរិក លោកចន ហ្វរស្ទើរ ដុលស៍វិញ គឺមិនសូវជាពេញចិត្តនឹងឌៀមប៉ុន្មានទេ ប៉ុន្តែលោកត្រូវបង្ខំចិត្តគាំទ្រព្រោះកាលនោះគឺគ្មាននរណាម្នាក់អាចមានប្រៀបដូចនឹងឌៀមឡើយ។[១១៤]
កុបកម្មនៅភាគខាងត្បូង ឆ្នាំ១៩៥៤–៦០
[កែប្រែ]នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៧ រដ្ឋាភិបាលឌៀមបានទទួលជោគជ័យក្នុងការទប់ស្កាត់កោលាហលទ្រង់ទ្រាយធំដែលបានផ្ទុះឡើងនៅតាមទីជនបទ។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៥៧ ពួកឧទ្ទាមបានបើកយុទ្ធនាការលបធ្វើឃាតដ៏ធំមួយ ដោយសម្ដៅហៅថា "ការប្រល័យជនក្បត់ជាតិ"។[១១៥] នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឌៀម បានចាត់ទុកសកម្មភាពប្រឆាំងរដ្ឋាភិបាលដោយហិង្សាជាទោសប្រហារជីវិត តាយរយៈការអនុវត្តច្បាប់លេខ ១០/៥៩។ [១១៦] ប្រវត្តិវិទូលោកដូក្លាស ផៃស៍ បានប៉ាន់ប្រមាណថា ក្រុមពួកឧទ្ទាមបានចាប់ជំរិតមនុស្សប្រហែល ២,០០០ នាក់ និងព្រមទាំងធ្វើឃាតសម្លាប់មន្ត្រី មេភូមិ បុគ្គលិកមន្ទីរពេទ្យ និងគ្រូបង្រៀនប្រមាណ ១,៧០០ នាក់ ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៧ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦០។[២៤]:១០៦[១១១]
នៅខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦០ ការិយាល័យកណ្ដាលសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង (ក.ក.វ.ណ.ត.) ដែលត្រូវជាទីស្នាក់ការកណ្តាលរបស់វៀតណាមខាងជើងនៅវៀតណាមភាគខាងត្បូង បានបញ្ជាឱ្យមានសកម្មភាពបះបោរព្រមៗគ្នានៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយមិនយូរប៉ុន្មាន ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយភាគបីក៏ធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយក្រុមកុម្មុយនីស្ត។[២៤]:១០៦–១០៧ នៅក្នុងខែធ្នូ វៀតណាមខាងជើងបានបង្កើតក្រុមវៀតកុង (វ.ក.) ឡើង ដោយមានគោលដៅបង្រួបបង្រួមពួកក្រុមឧទ្ទាមទាំងអស់ដែលមាននិន្នាការប្រឆាំងនឹងរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូងឱ្យស្ថិតក្រោមការដឹកនាំរបស់ខ្លួន។ វៀតកុងត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅស្រុកមេមត់ក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ក្រោមការដឹកនាំរបស់ ក.ក.វ.ណ.ត.។[៨៥]:៥៥–៥៨
ការចូលរួមរបស់វៀតណាមខាងជើង
[កែប្រែ]នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៥៦ មេដឹកនាំកុម្មុយនីស្តភាគខាងត្បូង លោកឡេ ស៊ួនបានបង្ហាញផែនការមួយដើម្បីស្ដារការបះបោរក្រោមឈ្មោះថា "មាគ៌ាទៅភាគខាងត្បូង" ទៅកាន់ការិយាល័យនយោបាយនៅទីក្រុងហាណូយ។ ដោយសារតែប្រទេសចិននិងសូវៀតនាពេលនោះបានប្រឆាំងនឹងការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមទាំងពីរភាគ ដូច្នេះផែនការរបស់លោកក៏ត្រូវបានរំសាយចោល។[៨៥]:៥៨ ទោះជាយ៉ាងណា នៅខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរនោះ ថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងក៏បានសម្រេចអនុម័តវិធានការស្ដារការបះបោរសាកល្បង។[១១៧] នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៥៨ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាមជ្ឈមណ្ឌលដឹកជញ្ជូននៅស្រុកសេពុញភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ ក្បែរតំបន់គ្មានយោធារវាងវៀតណាមខាងជើង និងវៀតណាមខាងត្បូង។[១១៨]:២៤
បក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានអនុម័ត "សង្គ្រាមប្រជាជន" លើវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៥៩[២៤]:១១៩–១២០ ហើយក្នុងខែឧសភា ក្រុមលេខ៥៥៩ ក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីអភិវឌ្ឍន៍ផ្លូវលំហូជីមិញ ហើយបន្ទាប់មក ដំណើរសាងសង់ផ្លូវរយៈពេលប្រាំមួយខែឆ្លងកាត់ព្រៃភ្នំប្រទេសឡាវក៏បានដំណើរការ។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែកក្កដា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវបានឈ្លានពានប្រទេសឡាវ ដោយប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងកងទ័ពភូមិន្ទឡាវតាមបណ្តោយតំបន់ព្រំដែន។[១១៩]:២៦ ក្រោយពីធ្វើខ្សែផ្លូវរួច កម្លាំងវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ៥០០ នាក់ត្រូវបានបញ្ជូនចូលវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងឆ្នាំដំបូងនៃប្រតិបត្តិការសង្គ្រាមប្រជាជនរបស់ខ្លួន។[១២០] ការដឹកជញ្ជូនគ្រឿងសព្វាអាវុធឆ្លងកាត់ផ្លូវនេះលើកដំបូងត្រូវបានបញ្ចប់នៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៥៩។ នៅខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦០ វៀតណាមខាងជើងបានចាត់អនុវត្តកម្មវិធីកំណែនទាហានសម្រាប់កងទ័ព។[១២១] ទាហានកុម្មុយនីស្តប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានលបចូលវៀតណាមខាងត្បូងរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៦៣។[៨៥]:៧៦
អាណត្តិខេនណឹឌី, ឆ្នាំ១៩៦១–៦៣
[កែប្រែ]
បន្ទាប់ពីយកឈ្នះរ៉ូណាល់ និចសុននៅក្នុងការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីឆ្នាំ១៩៦០ ចន ផ្វ. ខេនណឹឌីបានប្ដេជ្ញាបន្តគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តដែលបន្សល់ពីរដ្ឋបាលទ្រូមែន និងអាយសិនហោវើ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦១ បន្ទាប់ពីអាមេរិកបានរងបរាជ័យធំៗជាប់ៗគ្នា (ដូចជា ការឈ្លានពានឆកសមុទ្រជ្រូក និងវិបត្តិមីស៊ីលគុយបា) ខេនណឹឌីបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងកុម្មុយនីស្តរបស់អាមេរិក ដោយធ្វើយ៉ាងណានឹងបិទខ្ទប់ក្រុមកុម្មុយនីស្តវៀតណាមកុំឱ្យទទួលជោគជ័យបាន។[១២២]
គោលនយោបាយខេនណឹឌីផងដែរបានកំណត់មិនបញ្ជូនទាហានអាមេរិកមកច្បាំងលើទឹកដីវៀតណាមឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ លោកចង់ឃើញរដ្ឋាភិបាលឌៀមប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងវៀតណាមកុម្មុយនីស្តដោយខ្លួនឯងជាមួយនឹងជំនួយសព្វាវុធនិងបច្ចេកទេសពីអាមេរិក។[១២៣] តែយ៉ាងណា កម្រិតគុណភាពក្នុងជួរកងទ័ពទាហានវៀតណាមខាងត្បូងគឺនៅខ្វះខាតច្រើន គួបផ្សំជាមួយនឹងអំពើពុករលួយនិងបក្សពួកនិយមពីលើបន្ថែម។ ការគាំទ្ររបស់ទីក្រុងហាណូយចំពោះវៀតមិញបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងការកំណត់ជំនោរនៃសង្គ្រាមនេះពិតមែន ប៉ុន្តែភាពផុយស្រួយរបស់រដ្ឋាភិបាលនិងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏ជាកត្តាសំខាន់មួយផងដែរ។[៨៤]:៣៦៩
ទីប្រឹក្សាលោកខេនណឹឌីចំនួនពីររូបគឺលោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រ និងវ៉លត៍ រ៉ូស្តូវបានណែនាំខេនណឹឌីឱ្យបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្លែងពួកគេជាកម្មករជួយសង្គ្រោះក្នុងគ្រោះទឹកជំនន់ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ខេនណឹឌីបានបដិសេដនឹងគំនិតពួកគេ ហើយបែរមកផ្ដោតលើការបញ្ជូនជំនួយផ្គត់ផ្គង់យោធាវិញ។[១២៤] នៅក្នុងអាណត្តិអាយសិនហោវើ អាមេរិកបានបញ្ជូនទីប្រឹក្សាយោធា ៩០០ នាក់មកវៀតណាម រួចមកដល់ឆ្នាំ១៩៦១ ក្រោមប្រធានាធិបតីខេនណឹឌី ទីប្រឹក្សាអាមេរិកនៅវៀតណាមបានកើនហក់ឡើងមក ១៩,០០០ នាក់។[២៤]:១៣១
កម្មវិធីយុទ្ធសាស្ត្រភូមិតូចត្រូវបានផ្តួចផ្តើមឡើងនៅចុងឆ្នាំ១៩៦១ រវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងដោយផ្លាស់ប្ដូរទីលំនៅប្រជាពលរដ្ឋតាមទីជនបទទៅកាន់ទីទួលដែលមានសុវត្ថិភាពពីពួកវៀតកុង។ ក៏ប៉ុន្តែគិតមកត្រឹមខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣ វឌ្ឍនភាពកម្មវិធីមួយនេះក៏បានថយចុះ ហើយទីបំផុតក៏បានបិទបញ្ចប់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤។[៧]:១០៧០ រំលងមកខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៦២ ប្រទេសចំនួន ១៤ រួមមានប្រទេសចិន វៀតណាមខាងត្បូង សហភាពសូវៀត វៀតណាមខាងជើង និងសហរដ្ឋអាមេរិកបានរួមគ្នាចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិស្តីពីអព្យាក្រឹតភាពឡាវ។
រដ្ឋប្រហារ និងឃាតកម្មលើង៉ូ ឌិញឌៀម
[កែប្រែ]នៅលើសមរភូមិវិញ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបរាជ័យយ៉ាងអាម៉ាស់ ពិសេសនៅក្នុងសមរភូមិអាប់ប៉ាក ថ្វីបើខ្លួនមានកម្លាំងច្រើនជាងនិងអាវុធទំនើបជាងវៀតកុងក្ដី។[១២៥]:២០១–២០៦ មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្ដើមសង្ស័យនិងមន្ទិលចំពោះសមត្ថភាពថ្នាក់ដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង ពិសេសគឺលោកប្រធានាធិបតីឌៀមនោះឯង។ ឌៀមខ្លួនលោកផ្ទាល់ ក្រោយពីប្រឈមនឹងរដ្ឋប្រហារប៉ុនប៉ងផ្ដួលអំណាចលោកនៅឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៦២ លោកក៏ចាប់ផ្ដើមកើតក្ដីសង្ស័យនឹងមនុស្សជុំវិញខ្លួន ដោយដូច្នេះ លោកច្រើនតែផ្ដោតលើការការពារអំណាចតាមរយៈការតម្លើងតំណែងរបស់មនុស្សជំនិតរបស់លោកជាជាងការធ្វើសង្គ្រាមនឹងពួកកុម្មុយនីស្ត។ ប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីខេនណឹឌីគឺលោករ៉ូបឹត ផ្វ. ខេនណឹឌីបានកត់សម្គាល់ថា "ឌៀមគឺមិនព្រមចុះចេញរំលែកអំណាចឡើយ។ គាត់ជាបុគ្គលម្នាក់ដែលពិបាកនិយាយជាមួយណាស់..."។[១២៦]
នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៣ ពុទ្ធសាសនិកវៀតណាមខាងត្បូងនៅទីក្រុងហ្វេបានចេញធ្វើបាតុកម្មប្រឆាំងនឹងបម្រាមរដ្ឋាភិបាលដែលហាមឃាត់ការបង្ហោះទង់ព្រះពុទ្ធសាសនានៅថ្ងៃបុណ្យវិសាខបូជា។ កងកម្លាំងសន្តិសុខក្រោមរបបឌៀមបានបើកការបាញ់ប្រហារដោយសម្លាប់បាតុករចំនួនប្រាំបួននាក់ បង្កបង្កើតជាវិបត្តិព្រះពុទ្ធសាសនា។ ចលនាប្រឆាំងរបបឌៀមក្នុងចំណោមពុទ្ធសាសនិកបានរីកធំឡើងៗ ហើយនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៣ កងកម្លាំងពិសេសរបស់យោធាវៀតណាមក្រោមបញ្ជាការវរសេនីយ៍ឯកឡេ ក្វាងទុងដែលស្មោះស្ម័គ្រភក្ដីភាពចំពោះប្អូនប្រុសប្រធានាធិបតីឌៀមគឺង៉ូ ឌិញញូដែលនិយមកាន់សាសនាកាតូលិកនោះ បានចូលវាយបំផ្លាញវត្តអារាម បណ្តាលឱ្យមនុស្សរាប់រយនាក់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។[១២៧]
មន្ត្រីអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមពិភាក្សាអំពីការផ្លាស់ប្តូររបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងក្នុងអំឡុងឆ្នាំ១៩៦៣។ ខណៈក្រសួងការបរទេសអាមេរិកមាននិន្នាការគាំទ្រឱ្យមានរដ្ឋប្រហារ ប៉ុន្តែមន្ទីរបញ្ចកោណវិញចង់បន្តរក្សាឌៀមជាក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំវៀតណាមខាងត្បូង។ ក្នុងចំណោមចំណុចប្តូររបបដែលបានស្នើឡើងនោះគឺ ការដកអំណាចប្អូនប្រុសរបស់ឌៀមឈ្មោះញូ ដែលកាលនុះកំពុងគ្រប់គ្រងនគរបាលសម្ងាត់និងកងកម្លាំងពិសេស ហើយត្រូវបានអាមេរិកមើលឃើញថាជាអ្នកនៅពីក្រោយការបង្ក្រាបគាបសង្កត់បាតុកម្មពុទ្ធសាសនិក និងជាបុគ្គលគ្រប់គ្រងគ្រួសារត្រកូលង៉ូ។ ទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា របស់អាមេរិកបានទាក់ទងក្រុមឧត្តមសេនីយ៍ដែលមានគម្រោងប៉ុនប៉ងដកអំណាចរបស់ឌៀម ហើយបានប្រាប់ពួកគេថា សហរដ្ឋអាមេរិកនឹងមិនប្រឆាំង ហើយក៏មិនដាក់ទោសពួកគេតាមការកាត់ផ្តាច់ជំនួយដែរ ប្រសិនបើពួកគេអនុវត្តតាមផែនការនោះ។ ទីបំផុត ឌៀមក៏ត្រូវបានគេផ្តួលរំលំ និងត្រូវប្រហារជីវិតរួមជាមួយប្អូនប្រុសរបស់លោកនៅថ្ងៃទី២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកម៉ាក់ស្វែល ថេល័រនឹកឃើញថា បន្ទាប់ពីដំណឹងបានឆ្លងទៅដល់ខេនណឹឌី គាត់បាន "ប្រញាប់ប្រញាល់រត់ចេញពីបន្ទប់អមដោយទឹកមុខភ្ញាក់ផ្អើល និងចិត្តស្រងាក" ពោលគឺខេនណឹឌីមិនបានរំពឹងទុកជាមុនថាលោកឌៀមនឹងត្រូវបានគេសម្លាប់ដូចនេះសោះ។[១២៨]
ក្រោយពីរដ្ឋប្រហារទម្លាក់ឌៀម វៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ទៅក្នុងភាពវឹកវរភ្លាមៗបង្កបង្កើតជាអស្ថេរភាពនយោបាយ ដោយរដ្ឋាភិបាលបង្កើតថ្មីៗត្រូវបានផ្ដួលរំលំម្តងហើយម្តងទៀតពីសំណាក់ក្រុមយោធា។ ដោយឃើញពីភាពចលាចលក្នុងរបបដឹកនាំនៅវៀតណាមខាងត្បូងបែបនេះ ទីក្រុងហាណូយក៏បានឆ្លៀតឱកាសបង្កើនការគាំទ្ររបស់ខ្លួនបន្ថែមចំពោះវៀតកុង និងបានចាត់ទុករបបនីមួយៗនៃវៀតណាមខាងត្បូងថាសុទ្ធតែជាអាយ៉ងរបស់អាមេរិក។[៨៤]:៣២៨ អាមេរិកវិញនៅតែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការបញ្ជូនទ័ព ដោយមជ្ឈដ្ឋានថ្នាក់ដឹកនាំ និងស្ថាប័នផ្សេងៗបានខ្វែងគំនិតគ្នាទៅលើរបៀបអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាមនេះ។[១២៩][១៣០][១៣១] មេបញ្ជាការកងកម្លាំងអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងត្បូងគឺលោកឧត្តមសេនីយ៍ផោល ហារឃីនស៍ បានទស្សន៍ទាយដោយមានទំនុកចិត្តថា វៀតណាមខាងត្បូងនឹងទទួលបានជ័យជម្នះនៅត្រឹមកំឡុងពិធីបុណ្យណូអែលនៃឆ្នាំ១៩៦៣[៨៧]:១០៣ ប៉ុន្តែទីភ្នាក់ងារស៊ើបការណ៍សម្ងាត់ សេអ៊ីអា វិញបានសម្ដែងចេញនូវទុទិដ្ឋិនិយម ដោយព្រមានថា "វៀតកុងជាក់ស្ដែងកំពុងគ្រប់គ្រងលើតំបន់ទឹកដីជនបទភាគច្រើននៅវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនាពេលថ្មីៗនេះបានកំពុងបង្កើនកិច្ចប្រឹងប្រែងយោធារបស់ពួកគេ"។[១៣២]
ឈូងសមុទ្រតុងកឹង និងអាណត្តិចនសុន ឆ្នាំ១៩៦៣–៦៩
[កែប្រែ]ប្រធានាធីបតីខេនណឹឌីត្រូវបានគេលបធ្វើឃាតនៅថ្ងៃទី២២ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៣។ លោកអនុប្រធានាធិបតីលីនដឹន ប. ចនសុនដែលបានឡើងស្នងពីខេនណឹឌី ដើមឡើយរូបលោកមិនសូវជាជាប់ទាក់ទងនឹងគោលនយោបាយប្រឆាំងលទ្ធិកុម្មុយនីស្តប៉ុន្មានទេ[១៣៣] ប៉ុន្តែក្រោយពីក្លាយជាប្រធានាធិបតីនោះ លោកចនសុនក៏បានប្រឡូកចូលក្នុងគោលនយោបាយទាំងមូលនោះភ្លាមៗ។[១៣៤]
ហេតុការណ៍ឈូងសមុទ្រតុងកឹង
[កែប្រែ]
នៅថ្ងៃទី២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៤ នាវាចម្បាំងឈ្មោះ ម៉ាដដុក របស់អាមេរិក ដែលកំពុងស៊ើបការណ៍សម្ងាត់តាមបណ្តោយឆ្នេរសមុទ្រវៀតណាមខាងជើង បានធ្វើការបាញ់ប្រហារលើ និងបំផ្លាញទូកដឹកគ្រាប់របស់វៀតណាម នៅក្នុងបរិវេណឈូងសមុទ្រតុងកឹង។[៥២]:១២៤ ហេតុការណ៍វាយប្រហារលើកទីពីរត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានកើតឡើងនៅរយៈពេលពីរថ្ងៃក្រោយមក ចំពោះនាវាចម្បាំងអាមេរិកពីរគ្រឿងឈ្មោះ ធើនណឺរ ជ័យ និងម៉ាដដុក ប៉ុន្តែការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះមិនមានរបាយការណ៍បញ្ជាក់ជាក់លាក់ច្បាស់លាស់ដូចមុនទេ។[១៣៥] របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់ទីភ្ញាក់ងារសន្តិសុខជាតិអាមេរិកនៅឆ្នាំ២០០៥ បានបង្ហាញថា គ្មានភស្តុងតាងណាបានបញ្ជាក់ពីការវាយប្រហារលើកងនាវាអាមេរិកនៅថ្ងៃទី៤ ខែសីហាឡើយ។[១៣៦] អ្វីដែលធ្វើឱ្យការវាយប្រហារលើកទីពីរនេះពិសេសនោះគឺវាបានបើកដៃឱ្យអាមេរិកវាយតបតវិញ និងបានជំរុញឱ្យសភាអនុម័តសេចក្តីសម្រេចឈូងសមុទ្រតុងកឹងនៅថ្ងៃទី៧ ខែសីហា ពោលគឺការប្រកាសសង្គ្រាមលើវៀតណាមខាងជើង។[១៣៧]:២២២–២៤៤
ក្រោយការអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខជាតិអាមេរិកបានណែនាំឱ្យរដ្ឋាភិបាលអាមេរិកបង្កើនការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅវៀតណាមខាងជើង។ បន្ទាប់ពីវៀតកុងបានវាយប្រហារលើមូលដ្ឋានទ័ពអាមេរិកក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៦៥[១៣៨] ចំពេលតែមួយនៃដំណើរទស្សនកិច្ចផ្លូវរដ្ឋនៅវៀតណាមខាងជើងដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីសូវៀត លោកអាឡិចស៊ី កូស៊ីហ្គីន។ អាមេរិកក៏បានឆក់យកឱកាសនេះជាលេសដើម្បីផ្តួចផ្តើមយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់ខ្លួនដោយបានអូសបន្លាយអស់រយៈពេលបីឆ្នាំ[១៣៩] ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្ដាច់ការគាំទ្រវៀតកុងពីវៀតណាមខាងជើង។[១៤០]
ការទម្លាក់គ្រាប់បែកនៅឡាវ
[កែប្រែ]ការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកគឺមិនបានកំណត់ចំពោះតែវៀតណាមខាងជើងឡើយ ពោលគឺយុទ្ធនាការតាមផ្លូវអាកាសនេះអាចប៉ះពាល់ដល់ប្រទេសទាំងអស់ដែលមានវត្តមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើង ដូចជាប្រទេសឡាវ និងកម្ពុជាជាដើមដែលមានផ្លូវលំហូជីមិញរត់ឆ្លងកាត់។ ប្រទេសឡាវដែលប្រកាន់អព្យាក្រឹតភាពពីមុនបានក្លាយជាសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលបង្ហូរឈាមដ៏ព្រៃផ្សៃមួយទៀត ដោយក្រុមប៉ៈថេតឡាវដែលគាំទ្រដោយវៀតណាមខាងជើងបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងរាជរដ្ឋាភិបាលឡាវនាពេលនោះដែលមានអាមេរិកជាសម្ព័ន្ធមិត្ត។
ការទម្លាក់គ្រាប់បែកតាមអាកាសប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងប៉ៈថេតឡាវនិងវៀតណាមខាងជើងគឺត្រូវធ្វើឡើងដើម្បីការពារការដួលរលំនៃរដ្ឋាភិបាលក្នុងស្រុក និងដើម្បីកម្ទេចផ្លូវលំហូជីមិញនោះ។ ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៤ និងឆ្នាំ១៩៧៣ សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកចំនួនពីរលានតោនទៅលើប្រទេសឡាវ ស្រដៀងគ្នាទៅនឹងបរិមាណគ្រាប់បែកចំនួន ២.១ លានតោនដែលសាមីខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុបនិងអាស៊ីកាលពីកំឡុងសម័យសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដោយនេះបានធ្វើឱ្យឡាវក្លាយជាប្រទេសដែលទទួលរងគ្រាប់ទម្លាក់ច្រើនជាងគេបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។[១៤១] តែយ៉ាងណា គោលដៅចម្បងដែលប៉ងកម្ទេចវៀតកុង និងវៀតណាមខាងជើងតាមរយៈការទម្លាក់គ្រាប់បែកនេះគឺមិនបានសម្រេចទេ។[១៤២]
ការវាយលុកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៤
[កែប្រែ]
នៅពេលអាមេរិកអនុម័តសេចក្តីសម្រេចតុងកឹង ទីក្រុងហាណូយភ្លាមៗបានរំពឹងទុកជាមុនអំពីវត្តមានឆាប់ៗនៃកងទ័ពអាមេរិក ហើយក៏បានបង្កើននិងពង្រឹងកងកម្លាំងរបស់ខ្លួន ក៏ដូចជាការបញ្ជូនទ័ពបន្ថែមទៅភាគខាងត្បូង។[១៤៣][១៤៤] ប្រវត្តិវិទូបានកត់សម្គាល់ថា "ជួរកងទ័ពវៀតកុងបានកើនពីកម្លាំងប្រមាណត្រឹម ៥,០០០ នាក់នៅដើមឆ្នាំ១៩៥៩ ឡើងរហូតដល់ប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៤ ... ចន្លោះឆ្នាំ១៩៦១-៦៤ កម្លាំងវៀតកុងបានកើនឡើងបន្ថែមដល់ប្រមាណ ៨៥០,០០០ នាក់ជិតមួយលាននាក់"។[១៤៥] ចំណែកឯចំនួនកងទ័ពអាមេរិកនៅវិញគឺមានកម្រិតទាបជាងច្រើនឆ្ងាយណាស់ ពោលគឺមានប្រមាណ ២,០០០ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៦១ ហើយកើនបានត្រឹមតែ ១៦,៥០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅឆ្នាំ១៩៦៤។[១៤៦]
នៅក្នុងខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៤ វៀតកុងបានទទួលជ័យជម្នះដ៏ធំនៅក្នុងសមរភូមិបិញហ្សា[១៤៧] ដោយពីមុនវៀតកុងធ្លាប់តែប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រទ័ពព្រៃវាយរួចដកថយ ប៉ុន្តែលើកនេះ វៀតកុងបានបំបាក់កម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងដ៏រឹងមាំដោយប្រើសង្គ្រាមកិច្ចតាមអនុសញ្ញា។[១៤៨]:៥៨ ជាបន្តបន្ទាប់ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវទទួលបរាជ័យម្តងទៀតនៅក្នុងខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៦៥ ក្នុងសមរភូមិដុងស្វាយ។[១៤៨]:៩៤
សង្គ្រាមដីគោកអាមេរិក
[កែប្រែ]
នៅថ្ងៃទី៨ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៥ កងម៉ារីនអាមេរិកចំនួន ៣,៥០០ នាក់បានចុះចតនៅជិតទីក្រុងដាណាងក្នុងប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូង[១៤៩] ដែលជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីការចាប់ផ្តើមនៃសង្គ្រាមដីគោកដោយអាមេរិក។ មតិសាធារណៈអាមេរិកវិញបានគាំទ្រយ៉ាងភ្លូកទឹកភ្លូកដីចំពោះការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមនេះ។[១៥០] ភារកិច្ចដំបូងរបស់កងម៉ារីននៅវៀតណាមគឺការពារមូលដ្ឋានទ័ពអាកាសដាណាង។ មកដល់ខែធ្នូនៃឆ្នាំដដែរ ចំនួនទ័ពអាមេរិកបានហក់ឡើងដល់ ២០០,០០០ នាក់។[៨៤]:៣៤៩–៣៥១
ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាមនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ឹល្លៀម វ៉ិសស្មលែន្ត៍បានគូសបញ្ជាក់ពីផែនការបីចំណុច៖
- ដំណាក់កាលទី១៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវប្ដេជ្ញាធ្វើយ៉ាងមិចឱ្យបង្វែរជោគវាសនាលើសមរភូមិមកឈ្នះលើសត្រូវវិញនៅត្រឹមចុងឆ្នាំ១៩៦៥។
- ដំណាក់កាលទី ២៖ កងកម្លាំងអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តត្រូវធ្វើសកម្មភាពវាយលុកទ្រង់ទ្រាយធំដើម្បីកម្ទេចកម្លាំងទ័ពព្រៃ និងរាល់កម្លាំងសត្រូវទាំងឡាយទៀត។ ដំណាក់កាលនេះនឹងបញ្ចប់ នៅពេលដែលកម្លាំងសត្រូវត្រូវបានកម្ទេចស្ទើរទាំងស្រុង និងដកថយចេញពីតំបន់មានប្រជាជនរស់នៅច្រើន។
- ដំណាក់កាលទី៣៖ ប្រសិនបើសត្រូវនៅបន្តតតាំងវិញ នោះដំណាក់កាលទី២ នឹងត្រូវបន្តរយៈពេល ១២–១៨ ខែបន្ទាប់ ដើម្បីបំផ្លាញកម្លាំងសត្រូវដែលនៅសេសសល់តាមតំបន់មូលដ្ឋានដាច់ស្រយាល។[១៥១]
ផែនការខាងលើត្រូវបានអនុម័តដោយចចសុន ដោយវាបានសម្គាល់ពីការចាកឆ្ងាយពីគោលនយោបាយមុនៗដែលអាមេរិកធ្លាប់គ្រាន់តែជាអ្នកផ្ដល់ជំនួយ ខណៈវ៉ិសស្មលែន្ត៍វិញបានព្យាករណ៍ទាយថាខ្លួននឹងទទួលបានជ័យជម្នះត្រឹមខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៦៧។[១៥២] ថ្វីបើអាមេរិកមកដល់ចំណុចនេះបានប្រកាន់យកគោលនយោបាយបែបប្រទូសប្រឆាំងវៀតកុងនៅវៀតណាមខាងត្បូងមែន ប៉ុន្តែចចសុនបានបដិសេដមិនវាយឆ្លងចូលដល់វៀតណាមខាងជើងឡើយ ដោយបារម្ភខ្លាចចិននិងសូវៀតចូលអន្តរាគមន៍ផ្ទាល់ដូចខ្លួនដែរ។[១៥៣] វត្តមានរបស់ទ័ពអាមេរិកបានធ្វើឱ្យសេដ្ឋកិច្ចវៀតណាមខាងត្បូងផ្លាស់ប្ដូរ និងបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងក្លាដល់សង្គម។ ទំនិញផលិតកម្មបរទេសជាច្រើនបាននាំចូលមកវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងវ៉ាស៊ីនតោនបានលើកទឹកចិត្តសម្ព័ន្ធមិត្តស៊ីតូរបស់ខ្លួនឱ្យចូលរួមចំណែកបញ្ជូនកងទ័ពមកជួយវៀតណាមខាងត្បូង ដោយក្នុងនោះមានប្រទេសអូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ ថៃ និងហ្វីលីពីនបានទទួលយល់ព្រម។[១៥៤] តែយ៉ាងណា សម្ព័ន្ធមិត្តសំខាន់ៗមួយចំនួនទៀតដូចជា កាណាដា និងចក្រភពអង់គ្លេស បានបដិសេធសំណើសុំជំនួយទ័ពពីអាមេរិក។[១៥៥]
សហរដ្ឋអាមេរិកនិងរួមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនបានបើកប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចយ៉ាងកំរោល។ នៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៦៥ ទាហានអាមេរិកបានប៉ះទង្គិចគ្នាជាមួយកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាលើកដំបូងនៅក្នុងសមរភូមិអ៊ីយ៉ាដ្រាង[១៥៦] ដោយនេះជាសមរភូមិដំបូងដែលអាមេរិកបានប្រើប្រាស់ឧទ្ធម្ភាគចក្រវាយប្រហារលើសត្រូវ ក៏ដូចជាយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បី-៥២ ស្ត្រាតូហ្វរត្រេស។[១៥៧] យុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះបានអូសបន្លាយក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦–៦៧ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ពួកទាហានវៀតកុងនិងវៀតណាមខាងជើងនៅតែបន្តលេចមុខចេញម្តងហើយម្តងទៀត ដែលនេះបញ្ជាក់ពីភាពបត់បែនខាងយុទ្ធសាស្ត្ររបស់ពួកគេ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ សង្គ្រាមបានរុញឱ្យមានជនភៀសខ្លួនក្នុងស្រុកចំនួនពីរលាននាក់នៅវៀតណាមខាងត្បូង ដោយមានប្រជាជនប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់ត្រូវបានជម្លៀសចេញពីផ្ទះសម្បែងពួកគេដោយគ្មានជម្រកអ្វីជ្រកកោន ជាលទ្ធផលនៃប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចទ្រង់ទ្រាយធំរបស់អាមេរិក។[១៥៨] ប្រតិបត្តិការស្វែងរកនិងកម្ទេចរបស់អាមេរិកនេះផងដែរមានប្រសិទ្ធភាពតែដំបូងនោះទេ ដោយរយៈពេលត្រឹមតែបួនខែប៉ុណ្ណោះ គេបានឃើញមានវត្តមានទាហានវៀតកុងជាថ្មីនៅក្នុងតំបន់ធ្លាប់ស្ថិតក្រោមប្រតិបត្តិការនោះ។[១៥៩]:១៥៣–១៥៦
ទន្ទឹមគ្នានេះដែរ នយោបាយវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្តើមមានស្ថិរភាពឡើងវិញបណ្ដើរៗ បន្ទាប់ពីការឡើងកាន់អំណាចជានាយករដ្ឋមន្ត្រីដោយលោកសេនាប្រមុខអាកាសង្វៀន កាវកី និងប្រមុខរដ្ឋ នាយឧត្តមសេនីយ៍ង្វៀន វ៉ាន់ធៀវនៅកំឡុងពាក់កណ្តាលឆ្នាំ១៩៦៥។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៧ លោកធៀវបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី ដោយមានកីជាអនុប្រធានាធិបតី បន្ទាប់ពីអ្នកទាំងពីរបានយកឈ្នះក្នុងការបោះឆ្នោតដ៏ពុករលួយមួយ។ ទោះបីជាមានឈ្មោះជារដ្ឋាភិបាលស៊ីវិលក្ដី ប៉ុន្តែកីបានក្ដោបក្ដាប់អំណាចតាមរយៈស្ថាប័នយោធានៅពីក្រោយឆាក ខណៈលោកវ៉ាន់ធៀវបានបន្តកាន់តំណែងជាប្រធានាធិបតីរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។[១៦០]
ប្រតិបត្តិការវាយលុកតេត
[កែប្រែ]
នៅចុងឆ្នាំ១៩៦៧ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានប្រទាញកងកម្លាំងអាមេរិកមកប្រយុទ្ធគ្នានៅទីតំបន់ដាច់ស្រយាលក្នុងភូមិសាស្ត្រដាក់តូ និងខេសាញ់ ដោយនេះជាយុទ្ធសាស្ត្របង្វែរទិសដៅបញ្ឆោតកម្លាំងអាមេរិកឱ្យមកប្រយុទ្ធក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល។[១៦១] ដំណាលគ្នានេះ ប្រតិបត្តិការតេតបានកំពុងតែគ្រោងទុក ដោយក្នុងនោះ គេបានចាត់ឱ្យកងកម្លាំងក្រោមបញ្ជាការនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទានស៊ុង "បើកការវាយប្រហារផ្ទាល់ទៅលើទីតាំងទាហានអាមេរិក និងអាយ៉ងរបស់ពួកគេ ដូចនៅក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ហ្វេ ដាណាំង ទីប្រជុំជននានា និងមូលដ្ឋានសំខាន់ៗផ្សេងទៀត [...]"។[១៦២] លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍ឡេ ស៊ួនបានលើកឡើងថា យើងអាចទទួលជោគជ័យតាមផែនការនេះបានដោយបញ្ឆេះឱ្យមានការបះបោរនៅតាមទីក្រុង និងទីប្រជុំជនផ្សេងៗ[១៦៣]:៩០–៩៤:១៤៨ បន្ថែមពីលើការរត់ចោលជួរក្នុងចំណោមអង្គភាពវៀតណាមខាងត្បូងមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងកុម្មុយនីស្ត។[១៦៤]
ប្រតិបត្តិការតេតបានចាប់ផ្តើមនៅកំឡុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៦៨ នៅពេលដែលទីប្រជុំជននៅវៀតណាមខាងត្បូងជាង ១០០ ទីតាំងត្រូវរងការវាយប្រហារពីសំណាក់កងទ័ពវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណជាង ៨៥,០០០ នាក់ ដោយការវាយប្រហារនីមួយៗច្រើនផ្ដោតលើទីតាំងយោធា ទីស្នាក់ការកណ្តាល និងអគាររដ្ឋាភិបាល រួមទាំងស្ថានទូតអាមេរិកនៅទីក្រុងសៃហ្គនផងដែរ។[៨៤]:៣៦៣–៣៦៥ កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានកើតការភ្ញាក់ផ្អើលយ៉ាងខ្លាំងចំពោះទំហំ និងកម្រិតវាយប្រហារទាំងនោះ ព្រោះថាការបញ្ជូនទាហាន/ទីប្រឹក្សា និងអាវុធយោធានានាចូលក្នុងទីក្រុងប្រជុំជននៃវៀតណាមខាងត្បូង គឺសុទ្ធតែបានធ្វើឡើងដោយសម្ងាត់។[១៦២] ទីក្រុងជាច្រើនត្រូវធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់កម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែត្រូវបានរំដោះវិញក្នុងរយៈពេលត្រឹមមួយ ឬពីរសប្តាហ៍ប៉ុណ្ណោះ លើកលែងតែអតីតរាជធានីហ្វេ ដែលត្រូវបានកងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តកាន់កាប់បានរយៈពេល ២៦ ថ្ងៃ។[១៦៥] ជាលទ្ធផល ពួកគេបានប្រហារជីវិតជនស៊ីវិលប្រមាណ ២,៨០០ នាក់នៅហ្វេ ដែលពួកគេបានសង្ស័យថាជាចារកម្ម[១៦៦][១៦៥] ហើយទីក្រុងប្រមាណ ៨០% ត្រូវរងការខូចខាតជាទម្ងន់ក្រោមការវាយប្រហារពីសហរដ្ឋអាមេរិក។[៥២]:៣០៨–៣០៩ នៅទីក្រុងសៃហ្គនវិញ កម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានដណ្ដើមកាន់កាប់តំបន់នៅជុំវិញទីក្រុង ដោយបានវាយប្រហារទីតាំងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសំខាន់ៗរបស់អាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង មុនពេលត្រូវបានវាយបណ្ដេញចេញវិញ។[១៦៧]
នៅក្នុងខែដំបូងនៃប្រតិបត្តិការតេត ទាហានអាមេរិកនិងសម្ព័ន្ធមិត្តប្រមាណ ១,១០០ នាក់ ព្រមទាំងទាហានវៀតណាមខាងត្បូង ២,១០០ នាក់ និងជនស៊ីវិល ១៤,០០០ នាក់ ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។[១៦៨] បន្ទាប់ពីរយៈពេលពីរខែ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងប្រមាណ ៥,០០០ នាក់ និងកម្លាំងអាមេរិក ៤,០០០ នាក់ត្រូវបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត និងមានអ្នករបួសសរុប ៤៦,០០០ នាក់។[១៦៨] សហរដ្ឋអាមេរិកវិញបានអះអាងថាខ្លួនបានសម្លាប់ទាហានវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១៧,០០០ នាក់ និងបង្ករបួសដល់ទាហាន ១៥,០០០ នាក់។[១៦៩]:១០៤[១៧០]:៨២ កងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តបានបើកការវាយប្រហារជាថ្មីនៅខែឧសភា ដោយនេះបញ្ជាក់ថា ពួកគេនៅតែមានសមត្ថភាពបំផ្ទុះជម្លោះដដែរ ថ្វីបើមានកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងពីអាមេរិកក្ដី។ ពួកវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើងបានបើកការវាយប្រហារដំណាក់កាលទីបីនៅពីរខែបន្ទាប់។ នៅក្នុងប្រតិបត្តិការវាយប្រហារទាំងប៉ុន្មានខាងលើ ពួកកុម្មុយនីស្តបានបាត់បង់កម្លាំងចំនួន ៤៥,២៦៧ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសចំនួន ១១១,១៧៩ នាក់ ដោយភាគច្រើនជាយុទ្ធជនវៀតកុង។[១៧១][១៧២]
ក្នុងកំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍បានពិចារណាប្រើប្រាស់គ្រាប់នុយក្លេអ៊ែរដើម្បីទម្លាក់លើវៀតណាមខាងជើងនៅក្នុងគម្រោងផែនការបម្រុងអាសន្នរបស់លោក ដែលមានរហស្សនាមថា បំណាក់ថ្គាម (Fracture Jaw) ប៉ុន្តែវាត្រូវបានគេទម្លាក់ចោលវិញ នៅពេលដែលផែនការមួយនេះបានលេចបែកធ្លាយទៅដល់សេតវិមាន។[១៧៣] ដោយដូច្នេះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងប្រធានអគ្គសេនាធិការចម្រុះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អ៊ើល វាល្លឺរ ក៏បានបែរមកស្នើសុំបញ្ជូនកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមជាង ២០០,០០០ នាក់។[១៧៤] សំណើនេះក៏បានលេចធ្លាយទៅសាធារណៈ ហើយគួបផ្សំជាមួយការបរាជ័យផ្នែកចារកម្មទៀតនោះ លោកវ៉ិសស្មលែន្ត៍ក៏ត្រូវបានដកចេញពីតំណែងនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដោយមានលោកខ្រាយអឹន អេប្រែមស៍ចូលកាន់តំណែងជំនួស។[១៧៥]
នៅថ្ងៃទី១០ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៨ ដំណើរចរចាសន្តិភាពបានចាប់ផ្តើមរវាងសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងជើងនៅឯទីក្រុងប៉ារីស។ ការចរចានេះបានជាប់គាំងអស់រយៈពេលប្រាំខែ រហូតដល់លោកចនសុនបានបញ្ជាឱ្យឈប់ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើវៀតណាមខាងជើង។ ទីក្រុងហាណូយបានដឹងថាខ្លួនមិនអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះឆៅៗបាននោះទេ ហើយដូច្នេះក៏បានបង្វែរមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រមួយដែលគេស្គាល់ថា "និយាយចរចាពេលកំពុងប្រយុទ្ធ ប្រយុទ្ធពេលកំពុងនិយាយចរចា" ពោលគឺវៀតណាមខាងជើងនៅបន្តការវាយលុកស្របពេលតែមួយនឹងការចរចា។[១៧៦]
ដំណាលគ្នានោះ លោកប្រធានធិបតីចនសុនបានបដិសេធមិនឈរឈ្មោះបោះឆ្នោតបន្តអាណត្តិទីពីររបស់លោកឡើយ ដោយឃើញថាអត្រាអ្នកគាំទ្ររូបលោកបានធ្លាក់ចុះពី ៤៨% មកត្រឹម ៣៦%។[១៧៧] ការប្រឡូកចូលក្នុងសង្គ្រាមដោយផ្ទាល់បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកនីមួយៗកើតមានមតិខ្វែងគ្នា បង្កឱ្យមានយោធិនអាមេរិកស្លាប់អស់ប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់មកដល់ចំណុចនេះ ហើយត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាមូលហេតុធ្វើឱ្យរលួយឈ្មោះលោកចនសុន។[១៧៧]
ថ្វីបើចនសុនមិនបានធ្វើការបង្កើនកម្លាំងទ័ពអាមេរិកក្នុងចំនួនច្រើនដូចដែលនាយឧត្តមសេនីយ៍វ៉ិសស្មលែន្ត៍ និងវាល្លឺរបានស្នើកាលពីប៉ុន្មានសប្តាហ៍មុនមែន ប៉ុន្តែលោកនៅតែបញ្ជូនកម្លាំងទ័ពបន្ថែមក្នុងបរិមាណខ្ពស់មួយមកវៀតណាម។ សហរដ្ឋអាមេរិកមានសមាជិកយោធាប្រមាណ ៥១៥,០០០ នាក់នៅក្នុងប្រទេសវៀតណាមក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ ហើយចំនួននេះបានកើនដល់ ៥៣៦,០០០ នាក់នៅរយៈពេលពីរខែបន្ទាប់។[១៧៨] នៅក្នុងមេសា ទោះជាលោកបានបង្រួមទីតាំងទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិកមកត្រឹមតំបន់ផ្នែកខាងត្បូងនៃវៀតណាមខាងជើងក៏ពិតមែន ប៉ុន្តែចំនួនគ្រាប់ត្រូវបានកើនឡើងប្រមាណទ្វេដងបើប្រៀបធៀបទៅនឹងចំនួនគ្រាប់ដែលបានទម្លាក់កាលពីខែមីនានៅទូទាំងវៀតណាមខាងជើង។ បើក្រឡេកមកមើលឥណ្ឌូចិនទាំងមូលវិញ ចំនួនគ្រាប់បែកទម្លាក់ដោយអាមេរិកត្រូវបានកើនឡើង។ ចំនួនគ្រាប់ច្រើនបំផុតដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់នៅឥណ្ឌូចិនក្នុងរយៈពេលណាមួយនៃសង្គ្រាមមុនខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៨ គឺមានប្រមាណ ៩៨,០០០ តោន ហើយនៅក្នុងខែមេសា ឆ្នាំ១៩៦៨ តួលេខនេះបានកើនដល់ជិត ១១៣,០០០ តោន។[១៧៩]
វៀតណាមគឺជាវិបត្តិបញ្ហាដ៏ក្ដៅគគុកមួយនៅកំឡុងការបោះឆ្នោតប្រធានាធិបតីសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨។ លោករីឆាដ និចសុន ដែលជាបេក្ខជនគណបក្សសាធារណរដ្ឋ បានឈ្នះការបោះឆ្នោតនេះ ដោយលោកបានបានអះអាងថាខ្លួនលោកគឺមានផែនការសម្ងាត់មួយដើម្បីបិទបញ្ចប់សង្គ្រាម។[១៨០][១៨១]
វៀតណាមនីយកម្ម ឆ្នាំ១៩៦៩–១៩៧២
[កែប្រែ]ការគំរាមកំហែងនុយក្លេអ៊ែរ និងការទូត
[កែប្រែ]លោកនិចសុនបានចាប់ផ្តើមដកទ័ពអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៩។ ដំណើរដកទ័ពនេះត្រូវជាផ្នែកមួយនៃគោលនយោបាយ "វៀតណាមនីយកម្ម" ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អាមេរិកក៏បានបង្កើនជំនួយហ្វឹកហ្វឺន និងបច្ចេកទេសបន្ថែមដល់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរដើម្បីបណ្ដុះសមត្ថភាពរបស់ពួកគេក្នុងការការពារខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង។ ដោយអាមេរិកលែងប្រឡូកប្រយុទ្ធផ្ទាល់បែបនេះ លោកនាយឧត្តមសេនីយ៍អេប្រែមស៍ក៏បានបង្វែរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រកម្ទេចប្រព័ន្ធភស្តុភាររបស់សត្រូវវិញ ក៏ដូចជាបង្កើនកិច្ចសហប្រតិបត្តិការបន្ថែមជាមួយភាគីកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។[១៨២] នៅក្នុងខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យយន្តហោះទម្លាក់គ្រាប់បែកប្រភេទ បេ-៥២ ប្រដាប់ដោយអាវុធនុយក្លេអ៊ែរ ឱ្យហោះទៅកៀកដែនអាកាសរបស់សូវៀត ដោយយោងតាមទ្រឹស្តីមនុស្សឆ្កួត លោកនិចសុនមានបំណងបង្ហាញសូវៀតថាលោកហ៊ានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងដើម្បីបញ្ចប់សង្គ្រាមនៅវៀតណាម។[១៨៣][១៨៤] ស្របគ្នានោះដែរ និចសុនបានផ្ដើមអ្វីដែលគេហៅថា ដេតង់ត៍ (បន្ថយភាពតានតឹង) ជាមួយនឹងសហភាពសូវៀត និងបានស្ដារទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសចិនឡើងវិញ ហើយជាលទ្ធផល ភាពតានតឹងរវាងមហាអំណាចទាំងពីរបានកាត់បន្ថយគួរឱ្យកត់សម្គាល់ និងការប្រកួតប្រជែងខាងអាវុធនុយក្លេអ៊ែរក៏បានអន់ថយជាងមុនផងដែរ។ ទោះយ៉ាងណា សហភាពសូវៀតនៅតែបន្តបញ្ជូនជំនួយផ្សេងៗដល់វៀតណាមខាងជើងដដែរ។[១៨៥][១៨៦]
យុទ្ធសាស្ត្រសឹកទីក្រុងហាណូយ
[កែប្រែ]
នៅថ្ងៃទី២ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៩ ហូ ជីមិញបានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត។[១៨៧] ភាពបរាជ័យនៃប្រតិបត្តិការតេតបានធ្វើឱ្យជួរយោធាកុម្មុយនីស្តនៅភាគខាងត្បូងងើបតវ៉ានឹងថ្នាក់លើ ជាហេតុនាំឱ្យយុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមទីក្រុងហាណូយប្ដូរទិសដៅភ្លាមៗ[១៨៨]:២៧២–២៧៤ ដូចជាការមកប្រកាន់នូវក្បួនយុទ្ធសាស្ត្រសឹកតាមអនុសញ្ញាជាដើម។[១៦៣]:១៩៦–២០៥ កងកម្លាំងខ្លួនបានបំបែកទៅជាអង្គភាពតូចៗដើម្បីមានភាពងាយស្រួលក្នុងការចល័ត[១៨៨] ហើយបានចាប់ផ្ដើមប្រើប្រាស់គ្រឿងយន្តបន្ថែមគួបផ្សំនឹងកម្លាំងទាហានធម្មតា។[១៨៨]:១៨៩
វិបត្តិផ្ទៃក្នុងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក
[កែប្រែ]ចលនាប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមបានចាប់ផ្ដើមរីកធំឡើងបន្តិចម្តងៗ ហើយក៏ហក់ស្ទុះឡើងកាន់តែខ្ពស់ បន្ទាប់ពីដំណឹងអំពីការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ បានលេចឡើង ដោយក្នុងនោះ កងអង្គភាពអាមេរិកមួយក្រុមបានរំលោភនិងសម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមស្លូតត្រង់ប្រមាណ ៥០០ នាក់។[១៨៩] ការធ្លាក់ទឹកចិត្ត និងការមិនគោរពបទបញ្ជាបានចាក់ឬសបណ្ដើរៗនៅក្នុងជួរយោធាអាមេរិក[១៩០]:៣៤៩–៣៥០[១៩១]:១៦៦–១៧៥ ខណៈអត្រារត់ចោលកាតព្វកិច្ចយោធាបានកើនឡើងស្មើបួនដងបើប្រៀបទៅនឹងកម្រិតក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦។[១៩២] នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧០ ក្នុងចំណោមអ្នកដែលបានចុះឈ្មោះធ្វើទាហាន ក្នុងនោះមានតែ ២.៥% ប៉ុណ្ណោះដែលបានជ្រើសរើសបម្រើជាទាហានថ្មើរជើង។[១៩២] ចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះចូលកងបណ្តុះបណ្តាលមន្រ្តីបម្រុងបានថយចុះពី ១៩១,៧៤៩ នាក់ក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ មកត្រឹម ៧២,៤៥៩ នាក់នៅឆ្នាំ១៩៧១[១៩៣] និងបានឈានដល់ចំនួនទាបបំផុតគឺ ៣៣,២២០ នាក់នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៤[១៩៤] ដោយបង្កជាហេតុធ្វើឱ្យសហរដ្ឋអាមេរិកខ្វះថ្នាក់ដឹកនាំបន្តវេនយោធាក្នុងទ្រង់ទ្រាយច្រើននាពេលនោះ។
វៀតណាមនីយកម្ម
[កែប្រែ]
ចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៩ កងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ព្រំដែនជាមួយវៀតណាមខាងជើង ដែលជាទីប្រយុទ្ធប៉ះគ្នាសកម្ម ហើយបានមកឈរជើងនៅតាមបណ្តោយតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ និងផ្នែកកណ្ដាលនៃប្រទេសវៀតណាមខាងត្បូងវិញ។ បន្ទាប់ពីត្រូវបានដកចេញពីតំបន់ប្រយុទ្ធសកម្ម ចំនួនទាហានស្លាប់ និងរបួសរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ បានធ្លាក់ដល់កម្រិតមួយតិចជាងប្រមាណពាក់កណ្តាលប្រើប្រៀបនឹងឆ្នាំ១៩៦៩។[១៩៥] ខណៈដែលកងកម្លាំងអាមេរិកកំពុងដកចេញពីទល់ដែន កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង (ARVN) បានទទួលនូវកាតព្វកិច្ចបន្តប្រតិបត្តិការប្រយុទ្ធនឹងកម្លាំងកុម្មុយនីស្តដោយផ្ទាល់ក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ ជាហេតុនាំឱ្យទាហានវៀតណាមខាងជើងជាច្រើននាក់បានស្លាប់ និងរបួសរហូតដល់ទៅទ្វេដងនៃចំនួនទាហានអាមេរិកនៅឆ្នាំ១៩៦៩ ហើយបានបន្តកើនឡើងដល់ទៅបីដងនៅឆ្នាំ១៩៧០។[១៩៦] ក្រោមកងកម្លាំងតំបន់ និងកងជីវពលវៀតណាមខាងត្បូងផងដែរ ភូមិស្រុកជាច្រើនបានទទួលនូវសន្តិសុខការពារប្រសើរជាងកាលនៅក្រោមកងកម្លាំងអាមេរិក។[១៩៦]
នៅឆ្នាំ១៩៧០ លោកនិចសុនបានប្រកាសការដកកងទ័ពអាមេរិកបន្ថែមចំនួន ១៥០,០០០ នាក់ ដែលកាត់បន្ថយចំនួនកងទ័ពអាមេរិកឈរជើងនៅវៀតណាមសរុបមកត្រឹម ២៦៥,៥០០ នាក់។[១៩៥] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ ដដែរ សមាជិកយុទ្ធជនវៀតកុងជិត ៧០% មានប្រភពដើមកំណើតមកពីវៀតណាមខាងជើង ដែលបញ្ជាក់ថា កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងជាច្រើនពីមួយឆ្នាំទៅមួយឆ្នាំត្រូវបានបញ្ជូនមកចូលជួរទាហានវៀតកុង។[១៩៧] នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៩ និងឆ្នាំ១៩៧១ កងទ័ពវៀតកុង និងកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួនបានប្ដូរមកប្រើយុទ្ធសាស្ត្រអង្គភាពតូចៗ ជំនួសឱ្យប្រតិបត្តិការវាយលុកគ្របដណ្ដប់ទូទាំងប្រទេស។[១៦៣] នៅឆ្នាំ១៩៧១ អូស្ត្រាលី និងនូវែលសេឡង់បានដកទាហានរបស់ពួកគេចេញទាំងអស់ ខណៈកងទ័ពអាមេរិកត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹម ១៩៦,៧០០ នាក់ ដោយមានថ្ងៃកំណត់ដកទ័ពបន្ថែមចំនួន ៤៥,០០០ នាក់ទៀតត្រឹមខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧២។ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏បានកាត់បន្ថយអង្គភាពគាំទ្រដែរ ហើយនៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧១ ក្រុមកងកម្លាំងពិសេសទីប្រាំ ដែលជាអង្គភាពអាមេរិកដំបូងគេដែលបានបញ្ជូនមកវៀតណាម ត្រូវបានដកចេញទាំងស្រុង។[១៩៨]:២៤០
កម្ពុជា
[កែប្រែ]
ព្រះអង្គម្ចាស់នរោត្តម សីហនុបានប្រកាសពីអព្យាក្រឹត្យភាពប្រទេសកម្ពុជាចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៥៥ មកម៉្លេះ[១៩៩] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ព្រះអង្គនៅតែអនុញ្ញាតបណ្ដោយឱ្យវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងប្រើប្រាស់កំពង់ផែក្រុងព្រះសីហនុ និងផ្លូវលំសីហនុដើម្បីបញ្ជូនកម្លាំងនិងគ្រឿងសព្វាវុធចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ នៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៦៩ លោកប្រធានាធិបតីនិចសុនបានបញ្ជាឱ្យបើកយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែកសម្ងាត់មួយក្រោមឈ្មោះថា ប្រតិបត្តិការមីនុយ ដើម្បីកម្ទេចទីតាំងពួកកុម្មុយនីស្តនៅតាមបណ្តោយព្រំដែនកម្ពុជា/វៀតណាម។
នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះនរោត្តម សីហនុត្រូវបានទម្លាក់ចេញពីអំណាចដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីនិយមគាំទ្រអាមេរិករបស់ព្រះអង្គគឺលោកសេនាប្រមុខលន់ នល់ ហើយក្រោយមក លោកលន់ នល់ក៏បានទាមទារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងអស់ត្រូវដកខ្លួនចេញពីទឹកដីប្រទេសកម្ពុជា បើមិនដូច្នោះនឹងត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងយោធាកម្ពុជា។[២០០] មិនយូរប៉ុន្មាន លោកលន់ នល់បានបញ្ជាឱ្យចាប់សម្លាប់ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមនៅកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យផ្ទុះប្រតិកម្មពីរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងជើងនិងខាងត្បូង។[២០១] នៅចន្លោះខែមេសាដល់ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ វៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលឈ្លានពានប្រទេសកម្ពុជាទៅតាមសំណើស្នើសុំរបស់ខ្មែរក្រហម ក្រោយការចរចាគ្នាត្រូវរ៉ូវជាមួយលោកនួន ជា។ ង្វៀន កូថាច់បានរំលឹកថា "នួន ជាបានស្នើសុំជំនួយ ហើយយើងក៏បានរំដោះខេត្តកម្ពុជាចំនួនប្រាំក្នុងរយៈពេលដប់ថ្ងៃ"។[២០២] កងកម្លាំងអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងបានបើកយុទ្ធនាការកម្ពុជានៅក្នុងខែឧសភា ក្នុងគោលដៅវាយមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមកុម្មុយនីស្ត។ មកដល់ឆ្នាំ១៩៧១ កងកម្លាំងកម្ពុជាបានផ្ដើមប្រតិបត្តិការចេនឡា ២ ក្នុងគោលបំណងវាយបណ្ដេញទ័ពវៀតណាមខាងជើង ប៉ុន្តែយ៉ាងណា វាត្រូវបរាជ័យដោយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តនៅរក្សាកាន់កាប់តំបន់ព្រំដែន និងបានបំផ្លាញកងកម្លាំងកម្ពុជាក្នុងតំបន់ស្ទើរទាំងអស់។
ការអន្តរាគមន៍របស់អាមេរិកចូលក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបង្កឱ្យមានបាតុកម្មតវ៉ាផ្ទុះឡើងនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈឯលោកនិចសុនបានសន្យាថានឹងកាត់បន្ថយសកម្មភាពអាមេរិក។ នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៧០ និស្សិតអាមេរិកចំនួនបួននាក់ត្រូវបានបាញ់សម្លាប់ដោយឆ្មាំជាតិក្នុងកំឡុងបាតុកម្មតវ៉ានៅសាកលវិទ្យាល័យរដ្ឋឃែនត៍ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាជនអាមេរិកកាន់តែកើតកំហឹងស្អប់រដ្ឋាភិបាលពួកគេ។ ដោយឃើញថារដ្ឋបាលគ្មានប្រតិកម្មអើពើអ្វីនោះ ចលនាប្រឆាំងសង្គ្រាមនៅវៀតណាមក៏ចាប់ផ្ដើមកើនប្រជាប្រិយភាពបន្ថែម។[១៩១]:១២៨–១២៩ យ៉ាងណា អាជ្ញាធរអាមេរិកនៅតែបន្តប្រតិបត្តិការទម្លាក់គ្រាប់បែកមកលើកម្ពុជា ដែលគេតែងនិយមហៅថា ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីដឹមឌៀល នោះ។
ឡាវ
[កែប្រែ]ដោយមើលឃើញពីភាពជោគជ័យរបស់កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងនៅកម្ពុជា និងដើម្បីតេស្តសាកល្បងកម្មវិធីវៀតណាមនីយកម្មបន្ថែមទៀត យោធាវៀតណាមខាងត្បូងក៏បានចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការឡាំសឺន ៧១៩ នៅកំឡុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៧១ ក្នុងគោលដៅវាយបណ្ដាច់ផ្លូវលំហូជីមិញ។ នេះក៏ជាលើកដំបូងផងដែរ ដែលយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្វើតេស្តសាកល្បងប្រើកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរួមរបស់ខ្លួននៅលើសមរភូមិ។[១៦៣]: ពីរបីថ្ងៃដំបូងៗនៃប្រតិបត្តិកានេះ កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានទទួលជោគជ័យច្រើន ប៉ុន្តែក្រោយមក កម្លាំងរុញប្រយុទ្ធពួកគេក៏ចាប់ផ្ដើមចុះថមថយក្រោយពីទាហានវៀតណាមខាងជើងបានវាយតបបកមកវិញ។ ធៀវបានបញ្ជាឱ្យបញ្ឈប់ដំណើររុញច្រានបន្តទៅមុខទៀត ដែលជាហេតុនាំឱ្យកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវធ្លាក់ក្នុងការឡោមព័ទ្ធដោយកងពលរថពាសដែកវៀតណាមខាងជើង។[២០៣]
ធៀវបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងអាកាសវាយប្រហារលើចំណុចបំបែកផ្លូវលំហូជីមិញនៅស្រុកសេពុញរួចចាំដកថយចេញវិញ ថ្វីបើកម្លាំងខ្លួនត្រូវប្រឈមនឹងកម្លាំងសត្រូវដែលមានចំនួនច្រើនជាងរហូតដល់ទៅបួនដងក៏ដោយ។ ខណៈពេលកំពុងតែដកថយ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានវាយបកលើកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង ដែលធ្វើឱ្យពួកគេកើតការស្លន់ស្លោ ហើយជាលទ្ធផល ប្រមាណពាក់កណ្តាលនៃកងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានសត្រូវចាប់បាន ឬសម្លាប់ចោល ហើយពាក់កណ្តាលនៃឧទ្ធម្ភាគចក្រវៀតណាមខាងត្បូង/អាមេរិកត្រូវបានបាញ់ទម្លាក់។ ប្រតិបត្តិការនេះគឺជាបរាជ័យដ៏ធ្ងន់ធ្ងរបំផុតមួយ និងជាសញ្ញាបញ្ជាក់ពីសមត្ថភាពនៅទន់ជ្រាយរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង។[២០៤]
យុទ្ធនាការវស្សាន-និទាឃរដូវ និងកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ឆ្នាំ១៩៧២
[កែប្រែ]
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧២ វៀតណាមខាងជើងបានប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រសង្គ្រាមអនុសញ្ញាដោយលើកទ័ពប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ និងរថក្រោះរាប់រយគ្រឿងវាយឈ្លានពានចូលវៀតណាមខាងត្បូង។ កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានត្រួតត្រាខេត្តភាគខាងជើងរបស់វៀតណាមខាងត្បូង និងបានវាយចេញពីប្រទេសកម្ពុជាសម្ដៅទៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយគំរាមហែកវៀតណាមខាងត្បូងជាពីរ។ ការប្រយុទ្ធគ្នាត្រូវបានធ្វើឡើងក្នុងទ្រង់ទ្រាយធំ និងយ៉ាងស្វិតស្វាញរវាងកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងនិងត្បូង ជាពិសេសនៅសមរភូមិអានលុក និងកនទូម។[២០៥]
ទោះជាសហរដ្ឋអាមេរិកបានកំពុងដកទ័ពចេញពីវៀតណាមក៏ដោយក៏អាមេរិកនៅតែបន្តផ្ដល់ជំនួយយោធាតាមផ្លូវអាកាសដើម្បីការពារកងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងដែរ ដោយគេច្រើនស្គាល់ជំនួយនោះថា ប្រតិបត្តិការឡាញប៊ែខឺរ។ នៅទីបំផុត ប្រតិបត្តិការនេះក៏បានផ្អាកបន្ទាប់ពីគេសង្កេតឃើញថាមានចំនួនទាហាននិងជនស៊ីវិលទាំងសងខាងស្លាប់របួសច្រើនពេករហូតដល់ទៅជាង ២០០,០០០ នាក់ឯណោះ។[២០៦] ដោយឡែក កងទ័ពជើងទឹកអាមេរិកវិញបានចាប់ផ្ដើមប្រតិបត្តិការទម្លាក់មីនសមុទ្រនៅក្បែរកំពង់ផែទីក្រុងហាយហ្វងនៅក្នុងខែឧសភាក្នុងគោលបំណងបិទបង្ខាំងផ្លូវផ្គត់ផ្គង់ពីបរទេសចូលវៀតណាមតាមច្រកសមុទ្រ។[២០៧]
.jpg)
នៅថ្ងៃទី១៥ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៣ សកម្មភាពយោធារបស់អាមេរិកទាំងឡាយត្រូវបានបញ្ឈប់ ហើយភាគីសង្គ្រាមទាំងសងខាងក៏បានព្រមព្រៀងគ្នាចុះកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសនៅថ្ងៃទី២៧ ខែមករា។[១៥៩]:៥០៨–៥១៣ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះបានបិទបញ្ចប់ការចូលប្រឡូកដោយផ្ទាល់ពីសហរដ្ឋអាមេរិកនៅក្នុងសង្គ្រាម ក៏ដូចជាបង្កើតបទឈប់បាញ់រវាងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតណាមខាងត្បូង ធានានូវបូរណភាពទឹកដីវៀតណាមក្រោមសន្និសីទទីក្រុងហ្សឺណែវ អំពាវនាវឱ្យមានការបោះឆ្នោត ឬដំណោះស្រាយនយោបាយរវាង រ.ប.ប. និងវៀតណាមខាងត្បូង អនុញ្ញាតឱ្យទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ២០០,០០០ នាក់បន្តឈរជើងនៅទីតាំងពួកគេកាន់កាប់នៃវៀតណាមខាងត្បូង និងយល់ព្រមលើការដោះដូរឈ្លើយសឹក។ កិច្ចព្រមព្រៀងនេះផងដែរបានកំណត់រយៈពេល ៦០ ថ្ងៃដើម្បីឱ្យអាមេរិកដកកម្លាំងខ្លួនចេញទាំងអស់[២០៨] ហើយទីបំផុតនៅខែមីនា កងកម្លាំងយោធាអាមេរិកទាំងប៉ុន្មានក៏ត្រូវបានដកចេញពីវៀតណាមដូចការកំណត់ពិតមែន។[៨៧]:២៦០
ការចាកចេញរបស់អាមេរិក និងយុទ្ធនាការចុងក្រោយ ឆ្នាំ១៩៧៣–៧៥
[កែប្រែ]
មុននឹងបទឈប់បាញ់ចូលធរមានក្នុងថ្ងៃទី២៨ ខែមករា ភាគីទាំងពីរបានព្យាយាមវាយដណ្ដើមកាន់កាប់ទឹកដីតាមដែលអាចធ្វើទៅបាន។ តែយ៉ាងណា ការប្រយុទ្ធគ្នានៅតែបន្តទោះជាបទឈប់បាញ់បានចូលធរមានហើយក្ដី។[១៥៩]:៥០៨–៥១៣
មេដឹកនាំវៀតណាមខាងជើងបានរំពឹងថាលក្ខខណ្ឌក្នុងបទឈប់បាញ់នឹងផ្ដល់អត្ថប្រយោជន៍ឱ្យសាមីខ្លួនមានប្រៀបជាងគូសត្រូវ ប៉ុន្តែទីក្រុងសៃហ្គន ដោយប្រើប្រាស់ជំនួយអាមេរិកដែលបានបញ្ជូនមកនៅមុនពេលបទឈប់បាញ់ បានចាប់ផ្តើមវាយច្រានកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងចេញពីទឹកដីខ្លួនបណ្ដើរៗ។ យោងតាមលោកជិន វ៉ាន់ចា ដើម្បីទប់ទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង វៀតណាមខាងជើងបានរៀបចំយុទ្ធសាស្ត្រចម្បាំងថ្មីនៅក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៣។[២០៩] ដោយគ្មានការទម្លាក់គ្រាប់បែកពីអាមេរិកទៀត អាជ្ញាធរវៀតណាមខាងជើងបានចាប់ផ្ដើមពង្រឹងពង្រីកផ្លូវលំហូជីមិញ និងរចនាសម្ព័ន្ធភស្តុភារផ្សេងៗទៀត។ ប្រព័ន្ធភស្តុភារនឹងសម្រួលឱ្យវៀតណាមខាងជើងមានសមត្ថភាពគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការបើកវគ្គឈ្លានពានថ្មីចូលវៀតណាមខាងត្បូង ដែលអាចនឹងប្រព្រឹត្តិទៅនៅកំឡុងរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៥–៧៦។ លោកវ៉ាន់ចាបានគណនាថា នេះគឺជាឱកាសចុងក្រោយរបស់ហាណូយក្នុងការវាយប្រហារ មុនពេលកងទ័ពសៃហ្គនអាចពង្រឹងហ្វឹកហ្វឺនសមត្ថភាពខ្លួនបាន។[២០៩] ទីបំផុត វៀតណាមខាងជើងក៏បានបើកប្រតិបត្តិការវាយលុកនោះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំ១៩៧៣ ហើយត្រឹមខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកគេបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលបានបាត់បង់កាលរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំមុនមកវិញ។
នៅវៀតណាមខាងត្បូង ការដកខ្លួនរបស់អាមេរិកនិងវិបត្តិប្រេងឆ្នាំ១៩៧៣ បានរង្គោះរង្គាយសេដ្ឋកិច្ចជាតិខ្លួនដែលទម្លាប់ពឹងលើជំនួយ និងវត្តមានកងទ័ពអាមេរិក។ ក្រោយការប៉ះទង្គិចគ្នាដែលបានបណ្តាលឱ្យទាហានវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៥៥ នាក់បាត់បង់ជីវិត លោកធៀវបានប្រកាសនៅក្នុងខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៤ ថា សង្គ្រាមត្រូវបានចាប់ផ្តើមឡើងវិញ ហើយកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពលែងមានសុពលភាពតទៀតហើយ។ នៅកំឡុងបទឈប់បាញ់ ចំនួនមនុស្សស្លាប់របួសខាងវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅ ២៥,០០០ នាក់។[២១០][២១១]:៦៨៣ លោកជេរ៉ល់ដ៍ ហ្វដបានឡើងកាន់អំណាចជាប្រធានាធិបតីអាមេរិកនៅក្នុងខែសីហា ឆ្នាំ១៩៧៤ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក សភាអាមេរិកបានសម្រេចកាត់បន្ថយជំនួយហិរញ្ញវត្ថុដល់វៀតណាមខាងត្បូងពី ១ ពាន់លានដុល្លារអាមេរិកក្នុងមួយឆ្នាំ មកត្រឹម ៧០០ លានដុល្លារអាមេរិក។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សភាក៏បានបោះឆ្នោតអនុម័តលើការរឹតបន្តឹងជំនួយមូលនិធិទាំងឡាយជាដំណាក់ៗនៅពេញមួយឆ្នាំ១៩៧៥ ក្នុងគោលដៅកាត់ផ្តាច់ជំនួយមូលនិធិទាំងស្រុងនៅឆ្នាំ១៩៧៦។[២១២]
ភាពជោគជ័យពីយុទ្ធនាការវាយលុកក្នុងរដូវប្រាំងឆ្នាំ១៩៧៣–៧៤ បានជម្រុញឱ្យវ៉ាន់ចាធ្វើដំណើរទៅហាណូយនៅខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៤ ដើម្បីសុំស្នើកម្លាំងទ័ពបន្ថែមសម្រាប់បើកការវាយលុកកម្រិតធំជាងនេះនៅរដូវប្រាំងនៃឆ្នាំបន្ទាប់។ នៅក្នុងដំណើរទៅទីក្រុងហាណូយ លោកវ៉ាន់ចាបានកត់សម្គាល់ពីហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវប្រសើរនិងធំជាងមុន ដែលជាទិដ្ឋភាពខុសពីមុនឆ្ងាយ ពោលកាលដែលផ្លូវលំហូជីមិញធ្លាប់ឆ្លងកាត់ឡើងចុះភ្នំនិងព្រៃក្រាស់ៗ។[២១៣] សំណើលោកវ៉ាន់ចាត្រូវបានទទួលយកដោយលេខាបក្សកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺលោកឡេ ស៊ួន។ ផែនការវាយលុកថ្មីរបស់វ៉ាន់ចានឹងផ្ដើមចេញពីប្រទេសកម្ពុជាចូលទៅក្នុងខេត្តភឿកឡុង។ ការវាយប្រហារនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាភស្តុភារ វាស់ស្ទង់ប្រតិកម្មរបស់កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងកំណត់ថាតើសហរដ្ឋអាមេរិកនឹងត្រឡប់មកវិញឬអត់។[២១៤] នៅថ្ងៃទី១៣ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៧៤ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានវាយចូលខេត្តភឿកឡុង ហើយទីរួមខេត្តភឿកប៊ិញក៏បានដួលរលំនៅថ្ងៃទី៦ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៥។ ហ្វដបានខិតខំស្នើសុំសភាឱ្យអនុញ្ញាតបើកថវិកាដើម្បីជួយនិងផ្គត់ផ្គង់ដល់វៀតណាមខាងត្បូងឡើងវិញ[២១៥] ប៉ុន្តែសភាបានបដិសេដ។[២១៥]
ល្បឿនរហ័សនៃភាពជោគជ័យនេះបាននាំឱ្យការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមកុម្មុយនីស្តវាយតម្លៃពីស្ថានភាពសង្គ្រាមឡើងវិញ។ ក្នុងនោះ ពួកគេបានសម្រេចថាប្រតិបត្តិការនៅតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាលនឹងត្រូវប្រគល់ឱ្យលោកឧត្តមសេនីយ៍វ៉ាន់ ទៀនស៊ុងទទួលរ៉ាប់រង ហើយទីក្រុងលៃគូគួរត្រូវវាយកាន់កាប់ឱ្យបានឆាប់ៗតាមតែអាចធ្វើបាន។[២១៦] នៅដើមឆ្នាំ១៩៧៥ កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូងមានកាំភ្លើងធំច្រើនជាងខាងជើងដល់ទៅបីដង ព្រមទាំងរថក្រោះនិងរថពាសដែកច្រើនជាងកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប្រមាណពីរដង។ តែយ៉ាងណា កំណើនតម្លៃប្រេងខ្ពស់មានន័យថាអាវុធទាំងនេះគឺមិនអាចប្រើប្រាស់បានពេញលេញនោះទេ។ លើសពីនេះ ដោយសារគោលនយោបាយវៀតណាមនីយកម្ម កងយោធាវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវប្រឈមនឹងកង្វះគ្រឿងបន្លាស់ និងក្រុមបច្ចេកទេសផ្សេងៗសម្រាប់ផ្គត់ផ្គង់គ្រឿងសព្វាវុធទាំងនោះ។[១៩០]:៣៦២–៣៦៦
យុទ្ធនាការ ២៧៥
[កែប្រែ]នៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៧៥ លោកទៀនស៊ុងបានផ្ដើមយុទ្ធនាការ ២៧៥ ដែលត្រូវជាការវាយលុកមានកំណត់ចូលទៅក្នុងតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល ដោយមានការគាំទ្រពីកងរថក្រោះ និងកាំភ្លើងធំធុនធ្ងន់។ គោលដៅចម្បងនៃយុទ្ធនាការនេះគឺកាន់កាប់ក្រុងបួនម៉ាធួត។ ការកាន់កាប់ទីក្រុងនេះគឺប្រៀបបានដូចជាបើកទ្វារឱ្យកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបន្តយុទ្ធនាការពួកគេចូលទៅត្រួតត្រាទីរួមខេត្តលៃគូ និងផ្លូវផ្សេងៗទៅតំបន់ឆ្នេរអញ្ចឹង។[៧]:
លោកធៀវបានប្រែមកអនុវត្តយុទ្ធសាស្ត្រ "ស្រាលលើ ធ្ងន់ក្រោម" ពោលលោកបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនដកថយពីតំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងទីតាំងផ្សេងៗដែលពិបាកការពារ។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងភាគច្រើនដែលព្យាយាមរត់ដកថយ បានបន្សល់ទុកនូវអង្គភាពតូចៗនៅបន្តឈរប្រយុទ្ធតតាំងនឹងសត្រូវ។ នាយឧត្តមសេនីយ៍វៀតណាមខាងត្បូងឈ្មោះភូបានបញ្ជាឱ្យកម្លាំងខ្លួនបោះបង់ក្រុងលៃគូ និងកនទូមចោល ហើយដកថយទៅតំបន់ឆ្នេរវិញ។[២១៧] នៅថ្ងៃទី២០ ខែមីនា ធៀវបានផ្លាស់ប្តូរយុទ្ធសាស្ត្រមួយចំនួនដោយបញ្ជាឱ្យដាច់ខាតត្រូវតែការពារទីក្រុងហ្វេ ដែលត្រូវជាទីប្រជុំជនវៀតណាមធំបំផុតទីបីនៅកាលនុះ។ នៅថ្ងៃទី២២ ខែមីនា កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបើកការវាយប្រហារលើទីក្រុងហ្វេ ដែលជាហេតុបង្ខំឱ្យប្រជាជនស៊ីវិលជាច្រើនរត់ទៅផ្ដុំគ្នានៅអាកាសយានដ្ឋាន និងកំពង់ផែក្រុងដោយសង្ឃឹមថាពួកគេនឹងអាចចាកចេញរួច។ នៅពេលដែលកម្លាំងការពារទីក្រុងហ្វេបានរលំ កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមបានបង្វែរមកផ្តោលលើទីក្រុងដាណាងម្តងដោយបានបាញ់បំផ្លោងគ្រាប់រ៉ុក្កែតជាច្រើនចូលក្រុង និងព្រមទាំងអាកាសយានដ្ឋានផង។ នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមីនា កងទ័ពកុម្មុយនីស្តចំនួន ៣៥,០០០ នាក់បានត្រៀមខ្លួនប្រុងប្រៀបវាយប្រហារជាយក្រុងដាណាង។ នៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា កងទ័ពវៀតណាមខាងត្បូង ដែលគ្មានមេបញ្ជាការដឹកនាំចំនួន ១០០,០០០ នាក់បានទម្លាក់អាវុធចុះចាញ់ ខណៈកងទ័ពកុម្មុយនីស្តបានសម្រុកចូលទីក្រុងដាណាងជាក្បួនៗ។ ក្រោយក្រុងហ្វេនិងដាណាងបានដួលរលំ វៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបាត់បង់តំបន់ខ្ពង់រាបកណ្តាល និងខេត្តភាគខាងជើងទាំងអស់ទៅពួកកុម្មុយនីស្ត។[២១៨]
យុទ្ធនាការវាយបកចុងក្រោយដោយវៀតណាមខាងជើង
[កែប្រែ]
បន្ទាប់ពីពាក់កណ្ដាលនៃទឹកដីវៀតណាមខាងត្បូងបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកកុម្មុយនីស្ត ការិយាល័យនយោបាយវៀតណាមខាងជើងក៏បានបញ្ជាឱ្យទៀនស៊ុងបើកវគ្គវាយលុកចុងក្រោយ។ គោលដៅក្នុងគម្រោងយុទ្ធនាការហូជីមិញគឺធ្វើយ៉ាងណាត្រូវវាយដណ្តើមកាន់កាប់ទីក្រុងសៃហ្គនឱ្យបាននៅមុនថ្ងៃទី១ ខែឧសភា។ ក្រោយទទួលបានជ័យជម្នះជាប់ៗគ្នាកន្លងមក កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងបានបន្តរុញចូលកាន់កាប់ទីក្រុងញ៉ាត្រាង កាំរ៉ាញ និងដាឡាត។[២១៩]
នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងពលធំនៃកម្លាំងកុម្មុយនីស្តចំនួនបីបានវាយលុកស្រុកស៊ួនឡុក ដែលមានចម្ងាយ ៦៤ គីឡូម៉ែត្រពីទីក្រុងសៃហ្គន។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូងបានប្រឹងប្រែងការពារយ៉ាងស្វិតស្វាញ ប៉ុន្តែនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា ពួកគេត្រូវបង្ខំដកថយទៅសៃហ្គនវិញ។[២២០] លោកធៀវបានលាលែងពីតំណែងដោយទឹកមុខក្រៀមក្រំនិងទឹកភ្នែកសស្រាក់សស្រាំ ដោយថ្លែងថា សហរដ្ឋអាមេរិកបានផិតក្បត់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ធៀវបានបន្ថែមទៀតថា លោកឃីស៊ីងហ្គ័របានបោកបញ្ឆោតឱ្យលោកព្រមចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ដោយសន្យានឹងផ្តល់ជំនួយយោធា ដែលមកទល់ពេលនេះគឺគ្មានបានផ្លែផ្កាអ្វីសោះឡើយ។ បន្ទាប់ពីធៀវបានផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យជិន វ៉ាន់ហឿងនៅថ្ងៃទី២១ ខែមេសា លោកក៏បានចាកចេញទៅតៃវ៉ាន់។[២២១] នៅសហរដ្ឋអាមេរិកវិញ បន្ទាប់ពីសភាបានបដិសេដកញ្ចប់ជំនួយថវិកាចំនួន ៧២២ លានដុល្លារសម្រាប់វៀតណាមខាងត្បូង លោកប្រធានាធិបតីហ្វដបានថ្លែងសុន្ទរកថាតាមកញ្ចក់ទូរទស្សន៍នៅថ្ងៃទី២៣ ខែមេសា ថា សង្គ្រាមនៅវៀតណាមបានបិទបញ្ចប់ហើយ ចំណែកឯជំនួយអាមេរិកក៏លែងមានទៀតដែរ។[២២២][២២៣]
នៅចុងខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបែកជួររលំស្ទើរទាំងអស់លើកលែងតែនៅតំបន់ដីសណ្តមេគង្គ ខណៈជនភៀសសឹកជាច្រើននាក់បានរត់មកប្រមូលផ្ដុំនៅប៉ែកខាងត្បូងប្រទេស។ នៅថ្ងៃទី៧ ខែមេសា កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បានចូលឡោមព័ទ្ធទីក្រុងសៃហ្គន ខណៈកងការពារវៀតណាមខាងត្បូងមានត្រឹមតែប្រមាណ ៣០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះ។ ដើម្បីពន្លឿនការចូលកាន់កាប់ក្រុង កងទ័ពវៀតណាមខាងជើងបានបាញ់គ្រាប់ផ្លោងចូលក្នុងអាកាសយានដ្ឋានតាន់សឺនញ៉ាត់ ជាហេតុបង្ខំឱ្យវាបិទទ្វារ ក៏ដូចជាកាត់ផ្ដាច់មធ្យោបាយចាកចេញរបស់ប្រជាជនស៊ីវិលផងដែរ។[២២៤]
ការដួលរលំនៃទីក្រុងសៃហ្គន
[កែប្រែ]ច្បាប់អាជ្ញាសឹកត្រូវបានប្រកាសនៅពេលដែលឧទ្ធម្ភាគចក្រអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមជម្លៀសប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងមួយចំនួន ក៏ដូចជាជនជាតិអាមេរិក និងជនបរទេសផ្សេងៗទៀតចេញតាមព្រលានតាន់សឺនញ៉ាត់ និងបរិវេណស្ថានទូតបរទេសផ្សេងៗ។ ប្រតិបត្តិការហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ ត្រូវបានពន្យាររហូតដល់នាទីចុងក្រោយបំផុតតាមដែលអាចប្រព្រឹត្តិទៅបាន ដោយសារតែឯកអគ្គរដ្ឋទូតអាមេរិកនាពេលនោះគឺលោកក្រាហាម ម៉ាទីនបានយល់ឃើញថា ទីក្រុងសៃហ្គនប្រហែលជាអាចតតាំងការពារខ្លួនបានបន្តទៀត ហើយដំណោះស្រាយនយោបាយអាចនឹងត្រូវសម្រេចបានមុនពេលទីក្រុងនេះដួលទាំងស្រុង។ ហ្វ្រីក្វឹនវីនដ៍ផងដែរគឺជាបេសកកម្មជម្លៀសមនុស្សតាមឧទ្ធម្ភាគចក្រដ៏ធំបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ។ នៅព្រឹកប្រលឹមថ្ងៃទី៣០ ខែមេសា កងម៉ារីនអាមេរិកចុងក្រោយគេត្រូវបានជម្លៀសចេញពីស្ថានទូតដោយឧទ្ធម្ភាគចក្រ ខណៈដែលជនស៊ីវិលដែលនៅសេសសល់បាននាំគ្នារុលចូលបរិវេណ និងទីធ្លានៃស្ថានទូត។[២២៥]
កងទ័ពកុម្មុយនីស្តវៀតណាមខាងជើងបានដើរចូលក្នុងទីក្រុងសៃហ្គន ដោយកម្ចាត់ចោលនូវរបាំងការពារទាំងអស់ដែលនៅនឹងផ្លូវរបស់ខ្លួន និងព្រមទាំងដណ្តើមកាន់កាប់អគារនិងទីតាំងសំខាន់ៗនៅជុំវិញទីក្រុងផង។[២២៦] រថក្រោះនៃកងពលទីពីរបានបុកទម្លាយច្រកទ្វារនៃវិមានឯករាជ្យវៀតណាម ហើយទង់វៀតកុងត្រូវបានលើកបង្ហោះនៅលើដំបូលនៃវិមាននោះ។[២២៧] ប្រធានាធិបតីសឿង វ៉ាន់មិញដែលបានឡើងបន្តតំណែងពីលោកវ៉ាន់ហឿងកាលពីពីរថ្ងៃមុន បានប្រគល់រូបខ្លួនទៅឱ្យលោកវរសេនីយ៍ទោប៊ូយ វ៉ាន់ទុង ដែកជាស្នងការនយោបាយនៃកងពលតូចរថក្រោះទី២០៣។[២២៨][២២៩][២៣០]:៩៥–៩៦ វ៉ាន់មិញត្រូវបានវៀតកុងអមដំណើរទៅកាន់ស្ថានីយ៍វិទ្យុទីក្រុងសៃហ្គន ដើម្បីប្រកាសពីការទទួលចុះចាញ់របស់វៀតណាមខាងត្បូង។[២៣១]:៨៥ សេចក្តីប្រកាសថ្លែងការណ៍នោះត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយនៅវេលាម៉ោង ២:៣០ រសៀល។[២៣០]
ការចូលរួមពីប្រទេសក្រៅ
[កែប្រែ]ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងហាណូយ
[កែប្រែ]ចិនជាប្រទេសដែលបានផ្តល់ជំនួយគាំទ្រដ៏សំខាន់មួយដល់វៀតណាមខាងជើង ពិសេសនៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិកបានចាប់ផ្តើមចូលធ្វើអន្តរាគមន៍ ដោយជំនួយចិនទាំងនោះរួមមានជំនួយហិរញ្ញវត្ថុ និងអ្នកជំនាញយោធារាប់រយរាប់ពាន់នាក់។ ប្រទេសចិនបានអះអាងថាសាមីខ្លួនបានផ្ដល់ជំនួយយោធា និងសេដ្ឋកិច្ចដល់វៀតណាមខាងជើងសរុបស្មើនឹង ១៦០ ពាន់លានដុល្លារ (តម្លៃរៀបតម្រូវសម្រាប់ឆ្នាំ២០២២)។[៦]: នៅរដូវក្ដៅនៃឆ្នាំ១៩៦២ លោកម៉ៅ សេទុងបានយល់ព្រមផ្គត់ផ្គង់អាវុធកាំភ្លើងវែងខ្លីចំនួន ៩០,០០០ ដើមដល់ហាណូយដោយមិនគិតថ្លៃ ហើយចាប់ផ្តើមនៅឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនអង្គភាពប្រឆាំងយន្តហោះ និងកងវរសេនាធំវិស្វកម្ម ដើម្បីជួសជុលការខូចខាតដែលបង្កឡើងដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។ ពួកគេទាំងនោះបានជួយរៀបចំប្រព័ន្ធអាគុយប្រឆាំងយន្តហោះ សាងសង់ផ្លូវថ្នល់និងផ្លូវដែកឡើងវិញ ដឹកជញ្ជូនសម្ភារៈភស្តុភារ និងអនុវត្តការងារវិស្វកម្មផ្សេងៗទៀត។ សកម្មភាពទាំងអស់នេះបានបន្សល់តែការងារប្រយុទ្ធលើសមរភូមិឱ្យតែអង្គភាពកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមប៉ុណ្ណោះ។ ដោយឡែក ប្រទេសចិនបានបញ្ជូនទ័ពខ្លួនចំនួន ៣២០,០០០ នាក់ និងដឹកជញ្ជូនអាវុធចូលវៀតណាមខាងជើងប្រចាំឆ្នាំមានតម្លៃ ១៨០ លានដុល្លារ។[២៣២]:១៣៥
ចំពោះសហភាពសូវៀតវិញ ពួកគេបានផ្គត់ផ្គងជំនួយដូចជា សម្ភារៈវេជ្ជសាស្ត្រ គ្រឿងសព្វាអាវុធ រថក្រោះ យន្តហោះ ឧទ្ធម្ភាគចក្រចម្បាំង កាំភ្លើងធំ គ្រាប់មីស៊ីលប្រឆាំងយន្តហោះ និងគ្រឿងបរិក្ខារយោធាផ្សេងៗ។ បន្ទាប់ពីការរំលាយសហភាពសូវៀតនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩១ ប្រទេសរុស្ស៊ីបានទទួលស្គាល់ថា សហភាពសូវៀតបានបញ្ជូនទាហានខ្លួនប្រមាណរហូតដល់ទៅ ៣,០០០ នាក់មកប្រទេសវៀតណាម។[២៣៣] អង្គភាពយោធាសូវៀតចំនួន ១៦ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិតក្នុងសមរភូមិកំឡុងធ្វើសង្គ្រាម។[២៣៤]
ពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៩១ គ្រឿងបរិក្ខារដែលបានបរិច្ចាគដោយសហភាពសូវៀតមកវៀតណាមខាងជើងមានដូចជា៖ រថក្រោះចំនួន ២,០០០ គ្រឿង, រថពាសដែកចំនួន ១,៧០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងធំចំនួន ៧,០០០ ដើម, កាំភ្លើងប្រឆាំងយន្តហោះជាង ៥,០០០ គ្រឿង, កាំភ្លើងបាញ់មីស៊ីលពីដីទៅអាកាសចំនួន ១៥៨ គ្រឿង, និងឧទ្ធម្ភាគចក្រចំនួន ១២០ គ្រឿង។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូវៀតក៏បានដឹកជញ្ជូនអាវុធមកឱ្យវៀតណាមខាងជើងក្នុងមួយឆ្នាំៗតម្លៃ ៤៥០ លានដុល្លារផងដែរ។[២៣៥][២៣៦]
ប្រទេសគាំទ្រទីក្រុងសៃហ្គន
[កែប្រែ]ដោយសារតែវៀតណាមខាងត្បូងជាផ្នែកមួយនៃសម្ព័ន្ធភាពយោធាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក អូស្ត្រាលី នូវែលសេឡង់ បារាំង ចក្រភពអង់គ្លេស ប៉ាគីស្ថាន ថៃ និងហ្វីលីពីនស្រាប់ ដូច្នេះសម្ព័ន្ធភាពនេះបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ផងដែរនៅក្នុងសង្គ្រាម។ ចក្រភពអង់គ្លេស បារាំង និងប៉ាគីស្ថានបានបដិសេធមិនចូលរួមផ្ទាល់ឡើយ ខណៈកូរ៉េខាងត្បូង តៃវ៉ាន់ និងអេស្ប៉ាញបានចូលរួមក្នុងនាមជាដៃគូសម្ព័ន្ធមិត្តក្រៅសន្ធិសញ្ញា។
ឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាម
[កែប្រែ]ភាគីជម្លោះទាំងសងខាងបានប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋសង្គ្រាមច្រើនចំនួនដូចគ្នារួមមាន ការរំលោភសេពសន្ថវៈ ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិល ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីតាំងស៊ីវិល អំពើភេរវកម្មផ្សេងៗ ការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រហារជីវិតឈ្លើយសឹកដោយសង្ខេប។ បទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗទៀតរួមមាន ចោរកម្ម ការដុតបំផ្លាញគេហដ្ឋាន និងការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិដែលមិនជាប់ចំណងយោធា។[២៣៧]
វៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិក
[កែប្រែ]
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៦ សាលាក្ដីរុស្សែលត្រូវបានរៀបចំឡើងដោយឥស្សរជនដែលប្រឆាំងនឹងសង្គ្រាមម្នាក់ឈ្មោះប៊ឺត្រានដ៍ រុស្សែល ដើម្បីអនុវត្តគោលការណ៍នៃច្បាប់អន្តរជាតិ។ សាលាក្ដីលោកបានរកឃើញថាសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លួនគឺមានទោសពីបទឈ្លានពាន ការប្រើប្រាស់អាវុធហាមឃាត់ដោយច្បាប់សង្គ្រាម ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើគោលដៅដែលមានលក្ខណៈស៊ីវិលសុទ្ធសាធ ការប្រព្រឹត្តអំពើទុក្ខទោសលើឈ្លើយ និងអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ជាដើម។ ដោយសារតែកង្វះអំណាចផ្លូវច្បាប់របស់សាលាក្ដីមួយនេះ សហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដូចជារដ្ឋាភិបាលដទៃទៀតបានមើលរំលងមិនអើពើ។ តែយ៉ាងណា សវនាការនៅក្នុងសាលាក្ដីបានរួមចំណែកដល់ការប្រមូលផ្ដុំភស្តុតាងបង្កើតជាមូលដ្ឋានការពិតសម្រាប់ធ្វើនិទានកថាប្រឆាំងនឹងយុត្តិកម្មរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកចំពោះសង្គ្រាម និងបានជម្រុញបន្តសវនាការ កិច្ចជំនុំជម្រះក្ដីផ្សេងៗ និងការស៊ើបអង្កេតផ្នែកច្បាប់នៅជុំវិញសង្គ្រាមនេះ។[២៣៨]
នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ក្រុមការងារប្រឆាំងឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមវៀតណាមត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយក្រុមការងាររបស់មន្ទីរបញ្ចកោណ ក្រោយព័ត៌មានអំពីការសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃបានបែកធ្លាយ ក្នុងគោលបំណងស៊ើបអង្កេតអំពីអំណះអំណាងនៃឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបង្កឡើងដោយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ក្នុងចំណោមឧក្រិដ្ឋកម្មដែលបានរាយការណ៍ទៅអាជ្ញាធរយោធាអាមេរិក ភស្តុតាងស្បថដោយសាក្សី និងរបាយការណ៍ស្ថានភាពជាក់ស្ដែងបានបង្ហាញថា ឧប្បត្តិហេតុចំនួន ៣២០ ករណីគឺស្ថិតក្នុងមូលដ្ឋានការពិតមិនអាចប្រកែកបាន។[២៣៩] ករណីដែលមានភស្តុតាងគាំទ្រទាំងនោះរួមមាន ករណីសម្លាប់រង្គាលចំនួនប្រាំពីរលើកនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦៧ និងឆ្នាំ១៩៧១ ដោយប្រជាជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចចំនួន ១៣៧ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិត បូករួមទាំងការវាយប្រហារបន្ថែមចំនួន ៧៨ ករណីទៀតដែលកើតមានទៅលើបុគ្គលមិនកាន់អាវុធ បង្កឱ្យមនុស្សស្លាប់ចំនួន ៥៧ នាក់ និងការរំលោភផ្លូវភេទលើមនុស្សចំនួន ១៥ នាក់ ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរកឃើញផងដែរអំពីការធ្វើទារុណកម្មចំនួន ១៤១ ករណីប្រព្រឹត្តិឡើងដោយទាហានអាមេរិកចំពោះប្រជាជនស៊ីវិលកំពុងជាប់ឃុំឃាំង ឬឈ្លើយសឹក ដោយប្រើកណ្តាប់ដៃវៃ ដំបង ទឹក ឬចរន្តឆក់អគ្គិសនី។[២៣៩]
នៅកំឡុងប្រតិបត្តិការសង្គ្រាម កងកម្លាំងអាមេរិកបានបង្កើត "តំបន់បាញ់សេរី" ឡើង[២៤០] ពោលគឺរាល់បុគ្គលណាដែលឆ្លងចូលតំបន់នោះនឹងចាត់ទុកថាជាសត្រូវ ហើយនឹងត្រូវទាហានអាមេរិកបាញ់សម្លាប់ដោយមិនរើសមុខ។[២៤១] អ្នកសារព័ត៌មានស៊ើបអង្កេតនីក ធើសបានចង្អុលបង្ហាញថា មូលហេតុមួយដែលជំរុញឱ្យចំនួនអ្នកស្លាប់របួសក្នុងសង្គ្រាមកើនឡើងខ្ពស់គឺមកពីតំបន់បាញ់សេរីនេះឯង ដោយក្នុងករណីជាច្រើន អ្នកដែលរត់ចូលក្នុងតំបន់នេះគឺភាគច្រើនជាជនស៊ីវិលដែលបានរត់គេចវេះពីការទម្លាក់គ្រាប់ ឬការបាញ់ប្រហារនៅក្នុងតំបន់ក្បែរៗនោះ។[២៤២]:២៥១ របាយការណ៍មួយរបស់ Newsweek បានបង្ហាញថា មានជនស៊ីវិលយ៉ាងតិចប្រមាណ ៥,០០០ នាក់អាចត្រូវបានសម្លាប់ក្នុងបរិវេណនៃតំបន់បាញ់សេរីទាំងនោះ ហើយចំនួនដែលស្រង់ដោយទាហានអាមេរិកវិញគឺមានរហូតដល់ទៅ ១០,៨៨៩ នាក់ដែលគេអះអាងថាសុទ្ធតែជាយុទ្ធជនរបស់សត្រូវ។[២៤៣]
ចំពោះវៀតណាមខាងត្បូងវិញ បើយោងតាមលោកសាស្ត្រាចារ្យអ. ជេ. រុម្មែល មនុស្សប្រមាណ ៣៩,០០០ នាក់ត្រូវបានសម្លាប់ផ្ដាច់ជីវិតក្នុងសម័យឌៀមជាលក្ខណៈប្រជាឃាត[២៩]: ហើយនៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៦៤–៧៥ លោកបានប៉ាន់ប្រមាណបន្តទៀតថាមានមនុស្សស្លាប់ក្នុងករណីប្រជាឃាតចំនួន ៥០,០០០ នាក់បន្ថែម។ ដូច្នេះ ចំនួនមនុស្សស្លាប់សរុបដែលបង្កឡើងដោយវៀតណាមខាងត្បូងមានរហូតដល់ទៅជាង ៨០,០០០ នាក់។ កម្មវិធីហ្វីនិកស៍ ដែលមានការសម្របសម្រួលពីសេអ៊ីអា ក្នុងគោលដៅបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធនយោបាយរបស់វៀតកុងនោះ បានសម្លាប់ជីវិតមនុស្សពីប្រមាណ ២៦,០០០ ទៅ ៤១,០០០ នាក់ ដោយក្នុងនោះ គេមិនបានដឹងថាមានចំនួនជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ស្លាប់ប៉ុន្មាននាក់នោះទេ។[១៥៩]:៣៤១–៣៤៣[២៤៤][២៤៥][២៤៦]
ការធ្វើទារុណកម្ម និងទុក្ខទោសយ៉ាងកំរោលទៅលើឈ្លើយសឹក ក៏ដូចជាអ្នកទោសស៊ីវិល ត្រូវបានអនុវត្តជារឿយៗដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូង។[២៤៧]:៧៧ នៅក្នុងដំណើរទស្សនកិច្ចទៅកាន់ពន្ធនាគារគោនសឺនក្នុងឆ្នាំ១៩៧០ សមាជិកសភាអាមេរិកចំនួនពីររូបបានកត់សម្គាល់ឃើញអ្នកទោសឃុំឃាំងនៅក្នុង "ទ្រុងខ្លា" តូចចង្អៀត ឬត្រូវជាប់ច្រវាក់នៅនឹងបន្ទប់របស់ពួកគេ ហើយអាហាររបស់ពួកគេគឺស្ទើរតែគ្មានជីវជាតិអ្វីទៅហើយ។ ក្រុមគ្រូពេទ្យអាមេរិកបានរកឃើញដែរថាអ្នកទោសកំពុងបង្ហាញនូវរោគសញ្ញាដែលបណ្តាលមកពីការធ្វើទារុណកម្ម។[២៤៧]:៧៧ នៅកំឡុងដំណើរទស្សនកិច្ចរបស់កាកបាទក្រហមអន្តរជាតិទៅកាន់មណ្ឌលឃុំឃាំងប្រតិបត្តិដោយអាមេរិក គេបានកត់ត្រាករណីជាច្រើនដែលជាលទ្ធផលនៃការធ្វើទារុណកម្ម និងការប្រព្រឹត្តអំពើអមនុស្សធម៌ផ្សេងៗចំពោះអ្នកទោស។[២៤៧]:៧៨ ការធ្វើទារុណកម្មទាំងនោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានធ្វើឡើងដោយអាជ្ញាធរវៀតណាមខាងត្បូងដោយមានការឃុបឃិតជាមួយសេអ៊ីអា។[២៤៨][២៤៩] ខុសពីករណីសម្លាប់រង្គាលនៅមីឡៃ របាយការណ៍ផ្សព្វផ្សាយអំពីការធ្វើទារុណកម្មទៅលើឈ្លើយសឹកដោយកងកម្លាំងវៀតណាមខាងត្បូង និងអាមេរិកមិនបានបង្កើតសំឡេងតវ៉ាខ្លាំងៗជាសាធារណៈនៅសហរដ្ឋអាមេរិកឡើយ។[២៥០]
វៀតណាមខាងជើង និងវៀតកុង
[កែប្រែ]
ចំនួនការសម្លាប់ជាគោលដៅ និងចំនួនករណីស្លាប់របស់ប្រជាជនស៊ីវិល ក្រោមថ្វីដៃវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុងត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាមានជាង ១៨,០០០ នាក់នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៦៦ ដល់ឆ្នាំ១៩៦៩។[២៥១] មន្ទីរបញ្ចកោណបានប៉ាន់ប្រមាណថា កងកម្លាំងវៀតកុង/វៀតណាមខាងជើង បានផ្ដាច់ជីវិតមនុស្សចំនួន ៣៦,០០០ ករណី និងចាប់ជំរិតចំនួន ៥៨,០០០ ករណី ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៩៧២ និងអាចឆ្លងចូលដល់ឆ្នាំ១៩៧៣ ទៅទៀត។[២៥២] ស្ថិតិសម្រាប់ឆ្នាំ១៩៦៨–៧២ បានបង្ហាញថា "ប្រហែល ៨០ ភាគរយនៃជនរងគ្រោះដោយសកម្មភាពភេរវកម្មកុម្មុយនីស្តវៀតណាមគឺជាជនស៊ីវិលធម្មតា ហើយមានតែប្រហែល ២០ ភាគរយប៉ុណ្ណោះដែលជាមន្ត្រីរដ្ឋាភិបាល នគរបាល សមាជិកនៃកងការពារ ឬកងកម្លាំងសន្តិភាព"។[១៨]:២៧៣
វៀតកុងបានប្រើប្រាស់អំពើភេរវកម្មដើម្បីពង្រីក និងរក្សាអំណាចគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួននៅតាមទីជនបន។ លោកម៉ាក្ស ហាស្ទីងស៍ (Max Hastings) បានសរសេរថា អ្នកគាំទ្រវៀតកុងជាទូទៅប្រមាណពីរភាគបីគឺបណ្ដាលមកពីភាពភ័យខ្លាច។ ឧទាហរណ៍ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦០ កម្មាភិបាលវៀតកុងបានប្រល័យជីវិត "ជនក្បត់" ដោយប្រើប្រាស់ផ្គាក់ កប់ទាំងរស់ និងកាត់ក្បាល។ ក្នុងករណីមួយ ពួកគេបានកាត់ស្រាវពោះវៀនមេភូមិព្រមទាំងភរិយា ខណៈដែលកូនៗពួកគេត្រូវកាត់ក្បាលចោល។[២៥៣]
យុទ្ធសាស្ត្រទន្ទ្រានទឹកដីរបស់វៀតកុងរួមមាន ការបាញ់ផ្លោងលើទីតាំងជនស៊ីវិល ពិសេសក្នុងជំរុំភៀសសឹក និងការដាក់បង្កប់មីននៅលើផ្លូវជាតិធំៗដែលអ្នកភូមិតែងតែប្រើប្រាស់ដើម្បីដឹកជញ្ជូនទំនិញទៅកាន់ទីផ្សារក្នុងទីប្រជុំជន។ មីនមួយចំនួនត្រូវបានកំណត់ឱ្យផ្ទុះនៅពេលរថយន្តធុនធ្ងន់ឆ្លងកាត់ ដែលបណ្តាលឱ្យមានករណីស្លាប់មនុស្សមួយក្រុមៗជាច្រើន ពិសេសចំពោះឡានក្រុង។[១៨]:២៧០–២៧៩
អំពើឃោរឃៅរបស់វៀតកុងដែលគេពេញនិយមស្គាល់បំផុតនោះរួមមាន ការសម្លាប់រង្គាលប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ជាង ៣,០០០ នាក់នៅទីក្រុងហ្វេ[២៥៤] និងការសម្លាប់ជនស៊ីវិលម៉ុងតាញ៉ាចំនួន ២៥២ នាក់ក្នុងកំឡុងការសម្លាប់រង្គាលនៅដាក់សឺន។[២៥៥] ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១៥៥,០០០ នាក់ដែលរត់គេចវេះពីប្រតិបត្តិការវាយលុកនៃវស្សានរដូវរបស់វៀតណាមខាងជើង ត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាត្រូវបានសម្លាប់ ឬចាប់ជំរិតនៅតាមដងផ្លូវទៅកាន់ទីក្រុងទុយហ័រក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥។[២៥៦] កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងបានសម្លាប់ជនស៊ីវិលប្រមាណ ១៦៤,០០០ នាក់ដោយប្រជាឃាតនៅរវាងឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៧៥ នៅវៀតណាមខាងត្បូង។[២៩]: វៀតណាមខាងជើងត្រូវបានគេដឹងផងដែរថាបានប្រព្រឹត្តអំពើឃោរឃៅជាច្រើនចំពោះឈ្លើយសឹកអាមេរិក ជាពិសេសនៅក្នុងពន្ធនាគារហ័រឡ ដែលជាកន្លែងគេធ្វើទារុណកម្មដើម្បីទាញយកចម្លើយសារភាព។[២៥៧]
សហេតុភាព
[កែប្រែ]| ឆ្នាំ | ស.រ.អ.[២៥៨] | វៀតណាមខាងត្បូង |
|---|---|---|
| ១៩៥៦–១៩៥៩ | ៤ | គ្មានទិន្នន័យ |
| ១៩៦០ | ៥ | ២,២២៣ |
| ១៩៦១ | ១៦ | ៤,០០៤ |
| ១៩៦២ | ៥៣ | ៤,៤៥៧ |
| ១៩៦៣ | ១២២ | ៥,៦៦៥ |
| ១៩៦៤ | ២១៦ | ៧,៤៥៧ |
| ១៩៦៥ | ១,៩២៨ | ១១,២៤២ |
| ១៩៦៦ | ៦,៣៥០ | ១១,៩៥៣ |
| ១៩៦៧ | ១១,៣៦៣ | ១២,៧១៦ |
| ១៩៦៨ | ១៦,៨៩៩ | ២៧,៩១៥ |
| ១៩៦៩ | ១១,៧៨០ | ២១,៨៣៣ |
| ១៩៧០ | ៦,១៧៣ | ២៣,៣៤៦ |
| ១៩៧១ | ២,៤១៤ | ២២,៧៣៨ |
| ១៩៧២ | ៧៥៩ | ៣៩,៥៨៧ |
| ១៩៧៣ | ៦៨ | ២៧,៩០១ |
| ១៩៧៤ | ១ | ៣១,២១៩ |
| ១៩៧៥ | ៦២ | គ្មានទិន្នន័យ |
| ក្រោយ ១៩៧៥ | ៧ | គ្មានទិន្នន័យ |
| សរុប | ៥៨,២២០ | >២៥៤,២៥៦[៣០]:២៧៥ |
ចំនួនសហេតុភាព (ស្លាប់ និងរបួស) គឺមានប្រភពច្រើនខុសៗគ្នា ហើយចំនួនប៉ាន់ប្រមាណក៏សុទ្ធតែខុសៗគ្នាដែរ។ នៅក្នុងប្រភពមួយ គេបានបង្ហាញឱ្យឃើញថា មានមនុស្សស្លាប់ដោយហិង្សាសង្គ្រាមនៅវៀតណាមចំនួន ៣.៨ លាននាក់នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៥ និងឆ្នាំ២០០២។[២៥៩][២៦០][២៦១][៤] ការសិក្សាអំពីប្រជាសាស្ត្រមួយបានគណនាថា ការស្លាប់ទាក់ទងនឹងសង្គ្រាមមានចំនួន ៧៩១,០០០–១,១៤១,០០០ នាក់សម្រាប់ប្រទេសវៀតណាម ដោយរាប់ទាំងយោធានិងស៊ីវិលទាំងអស់។[១៧] ប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងចន្លោះពី ១៩៥,០០០ ទៅ ៤៣០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត។[១៨]:៤៥០–៤៥៣[២៨] លោកហ្គេនធើ លូវី (Guenter Lewy) បានប៉ាន់ប្រមាណថា វៀតណាមខាងជើងមានប្រជាជនស៊ីវិលស្លាប់ចំនួន ៦៥,០០០ នាក់។[១៨]:៤៥០–៤៥៣ ចំនួនប្រមាណជនស៊ីវិលស្លាប់ដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយអាមេរិកនៅវៀតណាមខាងជើងមានចាប់ពី ៣០,០០០ នាក់[៧]:១៧៦,៦១៧ ដល់ ១៣២,០០០ នាក់។[១៩] អនុគណៈកម្មាធិការព្រឹទ្ធសភាសហរដ្ឋអាមេរិកឆ្នាំ១៩៧៥ បានប៉ាន់ប្រមាណថា សហេតុភាពប្រជាជនស៊ីវិលវៀតណាមខាងត្បូងមានចំនួន ១.៤ លាននាក់ ដោយក្នុងនោះមានអ្នកស្លាប់ចំនួន ៤១៥,០០០ នាក់។[២៤២]:១២ យោធាវៀតណាមខាងត្បូងបានបាត់បង់កម្លាំងទ័ពប្រមាណ ២៥៤,០០០ នាក់នៅរវាងឆ្នាំ១៩៦០ និងឆ្នាំ១៩៧៤ និងមានទាហានស្លាប់បន្ថែមទៀតពីចន្លោះឆ្នាំ១៩៥៤ និងឆ្នាំ១៩៥៩ ក៏ដូចជាឆ្នាំ១៩៧៥ ផងដែរ។[៣០]:២៧៥ ការប៉ាន់ប្រមាណផ្សេងទៀតបានចុចលើតួលេខខ្ពស់ជាងនេះទៀតដោយមានមនុស្សស្លាប់ និងរបួសចំនួន ៣១៣,០០០ នាក់។[៩០][៤៤][១៧][៤៥][៤៦][៤៧]
តួលេខរបស់ក្រសួងការពារជាតិសហរដ្ឋអាមេរិកសម្រាប់កងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម/វៀតកុងដែលត្រូវបានសម្លាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ គឺមានចំនួន ៩៥០,៧៦៥ នាក់។ មន្ត្រីជាច្រើនជឿថាចំនួនតួលេខនេះគឺទាបជាងចំនួនពិតប្រមាណ ៣០ ភាគរយ។ ប៉ុន្តែចំពោះលោកលូវីវិញបានអះអាងថា មួយភាគបីនៃ "សត្រូវ" ដែលទាហានអាមេរិកបានសម្លាប់នោះគឺជាប្រជាជនស៊ីវិលស្លូតត្រង់ទៅវិញទេ រីឯតួលេខទាហានសត្រូវស្លាប់វិញនោះគឺនៅក្បែរ ៤៤០,០០០ នាក់។[១៨]:៤៥០–៤៥៣
យោងទៅតាមតួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម យុទ្ធជនយោធិនវៀតណាមខាងជើង/វៀតកុងដែលបានស្លាប់មានចំនួន ៨៤៩,០១៨ នាក់គិតចាប់ពីឆ្នាំ១៩៥៥ រហូតដល់ឆ្នាំ១៩៧៥។[២១][២២] តួលេខនេះបានរាប់បញ្ចូលទាំងចំនួនទាហានវៀតណាមស្លាប់នៅក្នុងសមរភូមិនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលឡាវនិងកម្ពុជាផងដែរ ដែលមានកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាមចូលរួមច្បាំងក្នុងនោះ។[២១] យ៉ាងណា តួលេខរបស់រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមនោះមិនបានរាប់បញ្ចូលចំនួនទាហានវៀតណាមខាងត្បូងនិងព្រមទាំងសម្ព័ន្ធមិត្តពួកគេដែលបានស្លាប់នោះទេ[៤៣] ក៏ដូចជាចំនួនបាត់ខ្លួនប្រមាណរបស់កងទ័ពខ្លួនចន្លោះពី ៣០០,០០០–៥០០,០០០ នាក់ដែរ។ ដោយផ្អែកតាមរដ្ឋាភិបាលវៀតណាមដូចគ្នា តួលេខប្រមាណនៃមនុស្សស្លាប់សរុបក្នុងសង្គ្រាមគឺមាន ១.១ លាននាក់ និងមានអ្នកបាត់ខ្លួនប្រមាណ ៣០០,០០០ នាក់ចាប់ពីឆ្នាំ១៩៤៥ រហូតដល់ឆ្នាំ ១៩៧៩ ខណៈពីឆ្នាំ១៩៦០ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ មានអ្នកស្លាប់ប្រមាណ ៨៤៩,០០០ នាក់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ២៣២,០០០ នាក់។[២០]
កម្ពុជាមានមនុស្សស្លាប់ចន្លោះពី ២៧៥,០០០[៤៦] ទៅ ៣១០,០០០ នាក់[៤៧] ដោយក្នុងនោះមានយុទ្ធជននិងជនស៊ីវិលប្រមាណ ៥០,០០០ ទៅ ១៥០,០០០ នាក់បានបាត់បង់ជីវិតដោយការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមេរិក។[២៦២] ឡាវវិញមានមនុស្សស្លាប់ប្រមាណ ២០,០០០–៦២,០០០ នាក់[៤៤] និងបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៨,២៨១ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិត[៣២] ដោយ ១,៥៨៤ នាក់នៅបាត់ខ្លួនមិនទាន់រកឃើញនៅឡើយ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២១។[២៦៣]
ក្រោយសង្គ្រាម
[កែប្រែ]អាស៊ីអាគ្នេយ៍
[កែប្រែ]វៀតណាម
[កែប្រែ].jpg)
នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៧៦ វៀតណាមខាងជើងនិងត្បូងត្រូវបានបង្រូបបង្រួមគ្នាបង្កើតជាសាធារណរដ្ឋសង្គមនិយមវៀតណាម។[២៦៤] ក្រោយវៀតណាមខាងជើងបានទទួលជ័យជម្នះ មន្ទិលសង្ស័យជាច្រើនបានលេចឡើងរួមទាំងដោយប្រធានាធិបតីអាមេរិកលោកនិចសុនផងដែរ ដោយលោកបានពោលពាក្យថា "ជីវិតប្រជាជនស៊ីវិល [វៀតណាមខាងត្បូង] រាប់លាននាក់នឹងត្រូវបាត់បង់" ប៉ុន្តែតាមពិត ការប្រល័យជីវិតដោយរង្គាលខ្នាតធំមិនដែលកើតឡើងនៅវៀតណាមឡើយ។[២៦៥][ស ៣]
ទោះជាមិនមានភស្តុតាងបញ្ជាក់អំពីការសម្លាប់រង្គាលក៏ដោយ ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងជាច្រើននាក់ត្រូវបានគេបញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំ ជាទីកន្លែងដែលពួកគេត្រូវស៊ូទ្រាំនឹងការធ្វើទារុណកម្ម ការអត់ឃ្លាន និងរោគជំងឺផ្សេងៗ ខណៈត្រូវបានគេបង្ខំឱ្យធ្វើការងារពលកម្មធ្ងន់ៗ។[២៦៨][២៦៩] ចំនួនអ្នកទាំងនោះអាចប្រែប្រួលអាស្រ័យទៅលើប្រភពសង្កេតការណ៍ខុសៗគ្នាដូចជា៖ "... "៥០,០០០ ទៅ ៨០,០០០ នាក់" (Le Monde, ១៩៧៨), "១៥០,០០០ ទៅ ២០០,០០០ នាក់" (The Washington Post, ១៩៧៨) និង "៣០០,០០០ នាក់" (Agence France Presse ពីទីក្រុងហាណូយ, ១៩៧៨)"។[២៧០] តួលេខខុសៗគ្នាបែបនេះគឺព្រោះតែ "ចំនួនប្រមាណខ្លះមិនត្រឹមតែរាប់បញ្ចូលអ្នកជាប់ឃុំឃាំងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាប់អ្នកដែលត្រូវបានបញ្ជូនចេញពីទីក្រុងទៅធ្វើការនៅទីជនបទផងដែរ"។ យោងតាមអ្នកសង្កេតការណ៍ក្នុងស្រុកម្នាក់ ឈ្មោះមនុស្សចំនួន ៤៤៣,៣៦០ នាក់ត្រូវចុះចូលនៅក្នុងជំរុំអប់រំនៅទីក្រុងសៃហ្គន ដោយមួយចំនួនត្រូវបានដោះលែងវិញបន្ទាប់ពីស្នាក់នៅតែពីរបីថ្ងៃ តែអ្នកខ្លះវិញត្រូវស៊ូទ្រាំជាប់ឃាំងអស់រយៈពេលជាងមួយទសវត្សរ៍។[២៧១] នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨០ ប្រជាជនខាងជើងជាង ១ លាននាក់បានផ្លាស់ទីធ្វើចំណាកស្រុកមកវៀតណាមខាងត្បូង ហើយក្រោមកម្មវិធីតំបន់សេដ្ឋកិច្ចថ្មី ប្រជាជនខាងត្បូងប្រមាណ ៧៥០,០០០ ទៅជាង ១ លាននាក់ត្រូវបានផ្លាស់ទីដោយបង្ខំទៅរស់នៅក្នុងតំបន់ព្រៃភ្នំ។[២៧២][២៧៣]
សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្រើប្រាស់សិទ្ធិវេតូរបស់ខ្លួនចំនួនបីដងដើម្បីបិទបង្ខាំងនូវដំណើរការទទួលស្គាល់ប្រទេសវៀតណាមនៅឯក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ដោយជាហេតុបង្កឱ្យប្រទេសដទៃពិបាកបញ្ជូនជំនួយមកវៀតណាម។
កម្ពុជា និងឡាវ
[កែប្រែ]មកដល់ឆ្នាំ១៩៧៥ វៀតណាមខាងជើងបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនធ្លាប់មានលើខ្មែរក្រហម។[២៧៤] រដ្ឋធានីភ្នំពេញនាពេលនោះក៏ត្រូវបានធ្លាក់ក្រោមការកាន់កាប់របស់ខ្មែរក្រហម ហើយនៅក្រោមរបបប៉ុល ពត ពួកខ្មែរក្រហមបានសម្លាប់ប្រជាជនកម្ពុជាប្រមាណ ១–៣ លាននាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនសរុប ៨ លាននាក់។[៤៥]:[២៧៥][២៧៦][២៧៧]
ទំនាក់ទំនងរវាងវៀតណាម និងកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យបានកាន់តែរសាត់យ៉ាប់យ៉ឺនឡើងៗ។ ដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងការត្រួតត្រាកោះត្រល់និងកោះថូចៅដោយខ្មែរក្រហម ហើយនឹងជំនឿថាខ្មែរក្រហមបានចាប់សម្លាប់ជនជាតិវៀតណាមប្រមាណ ៥០០ នាក់ពីកោះថូចៅ ប្រទេសវៀតណាមក៏បានបើកយុទ្ធនាការវាយដណ្តើមកោះទាំងនោះមកវិញ។[២៧៨] ដោយការចរចាមិនត្រូវរូវគ្នា ដូច្នេះវៀតណាមក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសកម្ពុជានៅចុងឆ្នាំ១៩៧៨ ហើយបានផ្តួលរបបខ្មែរក្រហមនៅក្នុងសង្គ្រាមកម្ពុជា-វៀតណាម។ ជាប្រតិកម្មនឹងសកម្មភាពវៀតណាម ប្រទេសចិនបានវាយចូលប្រទេសវៀតណាមនៅឆ្នាំ១៩៧៩ បង្កើតជាសង្គ្រាមចិន-វៀតណាម។ នៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៩ ជនជាតិចិនប្រមាណ ៤៥០,០០០ នាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាមតាមទូកជាជនភៀសសឹក ឬត្រូវបាននិរទេសចេញដោយរដ្ឋ។
ពួកប៉ៈថេតឡាវបានផ្តួលរំលំរបបរាជានិយមឡាវនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ដោយបង្កើតសាធារណរដ្ឋប្រជាធិបតេយ្យប្រជាមានិតឡាវជំនួស។ ការប្តូររបបនៅឡាវត្រូវបានប្រវត្តិវិទូកត់សម្គាល់ថាបានប្រព្រឹត្តិទៅដោយ "សន្តិវិធី ប្រៀបបានដូច 'បដិវត្តន៍កម្ញី' នៃទ្វីបអាស៊ី" - បើទោះបីជាមានអតីតមន្ត្រីចំនួន ៣០,០០០ នាក់ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលកុម្មុយនីស្តចាប់បញ្ជូនទៅជំរុំអប់រំក្ដី។[៩៩]:៥៧៥–៥៧៦
យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ
[កែប្រែ]សហរដ្ឋអាមេរិកបានទម្លាក់គ្រាប់បែកជាង ៧ លានតោនមកលើបណ្ដាប្រទេសនៃឥណ្ឌូចិនក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមនេះ ដែលជាចំនួនច្រើនជាងដល់ទៅបីដងប្រៀបនឹងចំនួន ២.១ លានតោនដែលខ្លួនបានទម្លាក់នៅទ្វីបអឺរ៉ុប និងអាស៊ីកាលពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ និងច្រើនជាងដប់ដងនៃចំនួនដែលបានទម្លាក់ក្នុងសង្គ្រាមកូរ៉េ។ គ្រាប់បែកប្រមាណ ៥០០,០០០ តោនត្រូវបានទម្លាក់លើប្រទេសកម្ពុជា, ១ លានតោននៅវៀតណាមខាងជើង និង ៤ លានតោននៅវៀតណាមខាងត្បូង។ បើប្រៀបចំនួនគ្រាប់ទៅនឹងមនុស្សម្នាក់ៗវិញនោះ ឡាវគឺជាប្រទេសដែលត្រូវរងគ្រាប់ទម្លាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរបំផុតនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ពោលគឺសរុប ២ លោនតោន ដែល "មួយតោនៗស្ទើរស្មើនឹងមនុស្សម្នាក់ៗ" ទៅហើយ។[១៤១] ដោយសារតែត្រូវរងផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរពីសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ដូច្នេះឡាវបានក្លាយជាប្រទេសដែលបោះសំឡេងសកម្មបំផុតចំពោះអនុសញ្ញាស្តីពីគ្រាប់បែកចង្កោម ដើម្បីហាមប្រាមបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់គ្រាប់អាវុធប្រភេទមួយនេះ ហើយបានធ្វើជាម្ចាស់ផ្ទះនៃកិច្ចប្រជុំអនុសញ្ញានេះជាលើកដំបូងនៅក្នុងឆ្នាំ២០១០។[២៧៩]
យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ដែលកើតមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែកដោយសហរដ្ឋអាមេរិកនោះ នៅតែបន្តសម្លាប់មនុស្សរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន ហើយបានប្រែក្លាយដីធ្លីជាច្រើនឱ្យទៅជាតំបន់គ្រោះថ្នាក់ និងមិនអាចដាំដុះដំណាំបាន។ គ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌបានសម្លាប់មនុស្សប្រមាណ ៤២,០០០ នាក់ចាប់តាំងពីសង្គ្រាមនេះមក។[២៨០][២៨១] នៅឯប្រទេសឡាវ គ្រាប់បែកមិនទាន់ផ្ទុះចំនួន ៨០ លានគ្រាប់គឺនៅមិនទាន់ដោះ ឬរកឃើញនៅឡើយ។ យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានសម្លាប់ ឬធ្វើឱ្យរបួសដល់ប្រជាជនឡាវជាង ២០,០០០ នាក់ និងមនុស្សប្រហែល ៥០ នាក់បានស្លាប់ ឬរងរបួសជារៀងរាល់ឆ្នាំ។[២៨២][២៨៣] គេប៉ាន់ប្រមាណថា វាអាចនឹងត្រូវការចំណាយពេលជាច្រើនសតវត្សរ៍ដើម្បីអាចបោសសម្អាតគ្រាប់យុទ្ធភណ្ឌទាំងអស់នោះឱ្យអស់ទាំងស្រុងបាន។[២៨៤]
វិបត្តិជនភៀសសឹក
[កែប្រែ]មនុស្សប្រមាណជាង ៣ លាននាក់បានរត់ចេញពីប្រទេសវៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា បង្កើតជាវិបត្តិជនភៀសសឹកឥណ្ឌូចិនក្រោយពីឆ្នាំ១៩៧៥។ បណ្ដាប្រទេសអាស៊ីភាគច្រើនមិនព្រមទទួលយកពួកគេនោះឡើយ ហើយជនភៀសសឹកភាគច្រើនដែរគឺរត់ចេញដំណើរតាមទូក។[២៨៥] នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៧៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ ជនភៀសសឹកប្រមាណ ១.២ លាននាក់មកពីប្រទេសវៀតណាម និងបណ្ដាប្រទេសអាស៊ីអាគ្នេយ៍ដទៃទៀតបានបម្លាស់ទីមករស់នៅនៅសហរដ្ឋអាមេរិក ខណៈដែលប្រទេសកាណាដា អូស្ត្រាលី និងបារាំងបានទទួលជនភៀសសឹកទាំងនោះជាង ៥០០,០០០ នាក់ ខណៈប្រទេសចិនបានទទួលយក ២៥០,០០០ នាក់។[២៨៦] ប្រទេសឡាវបានប្រឈមនឹងសមាមាត្រអ្នករត់ចេញច្រើនជាងគេ ដោយប្រជាជនឡាវ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងចំណោមប្រជាជនខ្លួនសរុប ៣ លាននាក់បានរត់ឆ្លងព្រំដែនចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ។ នៅក្នុងចំណោមពួកគេទាំងនោះ "ប្រមាណ ៩០%" ជា "បញ្ញវន្ត អ្នកបច្ចេកទេស និងមន្ត្រីឡាវ"។[៩៩]:៥៧៥ យោងទៅតាមកវីនិពន្ធលោក Nghia M. Vo និងឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកជនភៀសខ្លួនបានឱ្យដឹងថា អ្នករត់ភៀសខ្លួនតាមទូកចន្លោះពី ២០០,០០០ ទៅ ២៥០,០០០ នាក់បាត់បង់ជីវិតនៅឯនាយសមុទ្រ។[២៨៧][២៨៨]
សហរដ្ឋអាមេរិក
[កែប្រែ]បរាជ័យក្នុងការសម្រេចគោលដៅរបស់សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេវាយតម្លៃខុសៗគ្នាអាស្រ័យទៅតាមស្ថាប័ន និងកម្រិតនីមួយៗ។ មនុស្សមួយចំនួនបានលើកឡើងថាអាមេរិកបានបរាជ័យដោយសារតែអសមត្ថភាពនៃថ្នាក់ដឹកនាំ[២៨៩] ឯអ្នកខ្លះទៀតបានចង្អុលទៅគោលលទ្ធិយោធារបស់ខ្លួន។ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងការពារជាតិអាមេរិក លោករ៉ូបឺត មាំខណឺមែរ៉ាបានថ្លែងថា "គំនិតដែលថាអាមេរិកបានទទួលជ័យជម្នះយោធា...គឺជាមាយាការដ៏គ្រោះថ្នាក់មួយ"។[៨៤]:៣៦៨ ភាពបរាជ័យក្នុងយុទ្ធសាស្ត្រទម្លាក់គ្រាប់បែកដើម្បីចាប់បង្ខំទីក្រុងហាណូយឱ្យចូលតុចរចាបានបង្ហាញពីកំហុសខុសឆ្គងក្នុងការគណនាដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយទៀតរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក ក៏ដូចជាការមិនបានសម្រេចគោលដៅនយោបាយពេញលេញតាមការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធា។[២៩០]
បរាជ័យរបស់អាមេរិកក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមបានក្លាយជាមេរៀនដ៏មានតម្លៃពីអន្តរាគមន៍យោធានៅក្រៅប្រទេស។ ប្រធានាធិបតីរ៉ូណាល់ រីហ្កេនបានបង្កើតពាក្យ "សមាការវៀតណាម" ឡើងដើម្បីសម្ដៅទៅលើភាពស្ទាក់ស្ទើររបស់សាធារណជន និងអ្នកនយោបាយអាមេរិកក្នុងការគាំទ្រអន្តរាគមន៍យោធានៅបរទេសក្រោយបទពិសោធន៍ក្នុងសង្គ្រាមនេះ។ ការស្ទង់មតិនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ បានបង្ហាញថា ជិត ៧២% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថា សង្គ្រាមនេះគឺ "ខុស ហើយអសីលធម៌ជាមូលដ្ឋាន"។[២៩១]{Rp|១០}} ប៉ុន្តែបើក្រឡេកទៅអតីតកាលវិញដូចជានៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៦៥ ប្រជនជនអាមេរិកដែលគេស្រង់មតិប្រមាណ ៦០% ជឿថា ការបញ្ជូនទ័ពមកវៀតណាមគឺជារឿងត្រឹមត្រូវ ហើយមានតែ ២៤% ប៉ុណ្ណោះដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គង។ មតិដែលគិតថាវាជារឿងខុសឆ្គងគឺបន្តស្ថិតនៅក្នុងចំនួនទាបខ្លាំងរហូតដល់ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៦៧ ហើយបន្តស្ថិតក្នុងចំនួនភាគតិចរហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៦៨ ពោលកំឡុងដំណាក់កាលទីបីនៃប្រតិបត្តិការតេត។ ទីបំផុត ចំនួនមតិដែលជឿថាវាជាកំហុសខុសឆ្គងបានក្លាយជាចំនួនភាគច្រើនបន្ទាប់ពីអាមេរិកបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣ ពោលគឺ ៦០% ហើយការស្ទង់មតិរវាងឆ្នាំ១៩៩០ និងឆ្នាំ២០០០ បានរកឃើញថា ៧០% នៃប្រជាជនអាមេរិកបានជឿថាវាជាកំហុសមួយ។[២៩២]
ការចំណាយផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ
[កែប្រែ]| ថ្លៃចំណាយយោធា | ថ្លៃជំនួយយោធា | ថ្លៃជំនួយសេដ្ឋកិច្ច | សរុប | សរុប (តម្លៃគិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៥) |
|---|---|---|---|---|
| ១១១ ពាន់លានដុល្លារ | ១៦ ពាន់លាន | ៧ ពាន់លាន | ១៣៥ ពាន់លាន | ១ ទ្រីលាន |
នៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥៣ និងឆ្នាំ១៩៧៥ សហរដ្ឋអាមេរិកត្រូវបានគេប៉ាន់ប្រមាណថាបានចំណាយទឹកប្រាក់សរុប ១៦៨ ពាន់លានដុល្លារទៅលើសង្គ្រាមវៀតណាម (ស្មើនឹង ១.៧ ទ្រីលានដុល្លារនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥)។[២៩៤] ការចំណាយនេះបានបង្កឱ្យកើតមានឱនភាពថវិកាយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ តួលេខផ្សេងទៀតបានចង្អុលបង្ហាញថា អាមេរិកបានចំណាយថវិកា ១៣៩ ពាន់លានដុល្លារចាប់ពីឆ្នាំ១៩៦៥ ដល់ឆ្នាំ១៩៧៤ (ដោយមិនកែតម្រូវតម្លៃអតិផរណា) ដោយជាចំនួនច្រើនជាង ១០ ដងនៃការចំណាយលើវិស័យអប់រំ និងច្រើនជាង ៥០ ដងនៃការអភិវឌ្ឍលំនៅដ្ឋាននិងសហគមន៍។[២៩៥] ប្រភពមួយបានអះអាងថា ថវិកាចំណាយលើសង្គ្រាមវៀតណាមអាចយកមកបង់ផ្ដាច់ថ្លៃនិក្ខេបទាំងអស់នៅសហរដ្ឋអាមេរិក ហើយអាចនឹងនៅសល់ប្រាក់ទុកបន្ថែមទៀត។[២៩៥] គិតត្រឹមឆ្នាំ២០១៣ រដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិកបានត្រូវចំណាយថវិកាជាង ២២ ពាន់លានដុល្លារជារៀងរាល់ឆ្នាំដល់អតីតយុទ្ធជនវៀតណាមនិងក្រុមគ្រួសាររបស់ពួកគេដើម្បីបង់ថ្លៃសំណងទាមទារទាក់ទិននឹងសង្គ្រាម។[២៩៦][២៩៧]
ឥទ្ធិពលលើយោធាអាមេរិក
[កែប្រែ]
ប្រជាជនអាមេរិកជាង ៣ លាននាក់បានចូលបម្រើការនៅក្នុងជួរយោធា ហើយក្នុងនោះមាន ១.៥ លាននាក់បានចូលដៃប្រយុទ្ធលើសមរភូមិ។[២៩៨] ជាឧទាហរណ៍ "នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៦៨ ជាពេលដែលអាមេរិកកំពុងសកម្មច្រើននៅក្នុងសង្គ្រាម មានបុគ្គលិកយោធាអាមេរិកចំនួន ៥៤៣,៤០០ នាក់បានឈរជើងនៅប្រទេសវៀតណាម ប៉ុន្តែមានតែប្រមាណ ៨០,០០០ នាក់ប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងនោះដែលជា...យុទ្ធជនកាន់អាវុធ"។[២៩៩] កំណែនទ័ពនៅអាមេរិកវិញគឺមានតាំងពីសង្គ្រាមលោកលើកទី២ មកម៉្លេះ ប៉ុន្តែវាត្រូវបានលុបវិញនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៣។[៣០០][៣០១]
ទាហានអាមេរិកចំនួន ៥៨,២២០ នាក់បានស្លាប់បាត់បង់ជីវិត ហើយប្រមាណ ១៥០,០០០ នាក់បានរងរបួស រីឯទាហានអាមេរិកប្រមាណ ២១,០០០ នាក់ទៀតត្រូវពិការជាអចិន្ត្រៃយ៍។[៣០២] អាយុជាមធ្យមនៃទាហានដែលបានបាត់បង់ជីវិតគឺ ២៣ ឆ្នាំ។[៣០៣][៣០៤] អតីតយុទ្ធជនប្រមាណ ៨៣០,០០០ នាក់ ឬ ១៥% បានត្រូវប្រឈមនឹងជំងឺបាក់ស្បាត។[៣០២][៣០៥] ប្រជាជនអាមេរិកប្រមាណ ១២៥,០០០ នាក់បានរត់ទៅប្រទេសកាណាដាដើម្បីគេចវេះកំណែនទ័ព[៣០៦] ហើយទាហានប្រមាណ ៥០,០០០ នាក់បានរត់ចោលជួរ។[៣០៧] នៅឆ្នាំ១៩៧៧ លោកប្រធានាធិបតីជីមី ខាទ័របានលើកលែងទោសដោយគ្មានលក្ខខណ្ឌដល់អ្នកដែលគេចវេះពីកំណែនទ័ពតាមរយៈសេចក្តីប្រកាសលេខ ៤៤៨៣។[៣០៨]
ឥទ្ធិពលនៃអាវុធបំពុលគីមី
[កែប្រែ]
សកម្មភាពដ៏ចម្រូងចម្រាសមួយជ្រុងទៀតនៅក្នុងប្រតិបត្តិការយោធាអាមេរិកគឺការប្រើប្រាស់នូវសារធាតុគីមីបំផ្លាញព្រៃឈើនៅរវាងឆ្នាំ១៩៦១ និងឆ្នាំ១៩៧១។ ថ្នាំនិងសារធាតុតិណឃាតពុលចំនួន ២០ លានហ្គាល្លុង ដូចសារធាតុការកអូរ៉ង់ជាដើម ត្រូវបានបាញ់ស្រោចពីលើព្រៃឈើនិងដំណាំលើផ្ទៃដី ៦ លានហិចតា។[៥៣][៣០៩] សារធាតុពុលនោះត្រូវបានគេប្រើដើម្បីរំលាយសម្លាប់ដើមឈើនិងរុក្ខជាតិផ្សេងៗនៅតានតំបន់ជនបទ ពោលព្រោះវាជាទីកន្លែងលាក់ខ្លួន ជំរុំផ្ទុកលាក់អាវុធ ស្បៀងអាហាររបស់ពួកវៀតកុង។[១៨]:២៣៦ សារធាតុគីមីដែលបានប្រើប្រាស់នោះបន្តជះឥទ្ធិពលប៉ះពាល់រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃដូចជា បង្កជាជំងឺនិងពិការភាពពីកំណើត ហើយបានបំពុលខ្សែសង្វាក់អាហារ[៣១០][៣១១] រួមមានទប់ស្កាត់ដំណើរលូតលាស់របស់រុក្ខជាតិនិងដំណាំមួយចំនួន ក៏ដូចជាបន្សាបចូលទៅក្នុងដីល្បាប់ដែលបានប៉ះពាល់ដល់មច្ឆាជាតិនិងប្រភេទសត្វដទៃៗទៀត។[៣១២] ឯកសារកំណត់ត្រារបស់សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្តល់តួលេខថា ព្រៃឈើ ២០% នៅវៀតណាមខាងត្បូងត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញដោយសារធាតុពុលខាងលើ រួមទាំងព្រៃកោងកាងប្រមាណ ២០-៣៦% ផងដែរ។[៣១៣] វិនាសកម្មបរិស្ថានដែលកើតឡើងក្នុងសង្គ្រាមនេះត្រូវបាននាយករដ្ឋមន្ត្រីស៊ុយអែត លោកអ៊ូឡូហ្វ ផាលមែរ ក៏ដូចជាមេធាវី និងបណ្ឌិតផ្សេងៗសម្ដៅហៅថា បរិស្ថានឃាត។[៣១៤][៣១៥][៥០]
ធាតុគីមីដែលមាននៅក្នុងសារធាតុការកអូរ៉ង់នោះ[៣១៦] អាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់សុខភាព ដូចជាជំងឺប៉ះពាល់ប្រព័ន្ធភាពស៊ាំ ការលូតលាស់មិនប្រក្រតី និងបញ្ហាជាមួយប្រព័ន្ធបន្តពូជ។[៣១៧] ការកអូរ៉ង់ក៏ដូចជានិងសារធាតុពុលស្រដៀងៗគ្នានេះបានបង្កជាបញ្ហាសុខភាពយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រជាជនវៀតណាម និងក៏ដូចជាយោធិនអាមេរិកដែលប្រើប្រាស់វា។ របាយការណ៍ជាច្រើនបានសន្និដ្ឋានថា ជនភៀសសឹកដែលបានប៉ះពាល់នឹងថ្នាំនោះបានបន្តប្រឈមនឹងការឈឺចាប់នៅក្នុងគ្រាប់ភ្នែក ស្បែក និងបញ្ហាក្រពះពោះវៀនជាដើម។ នៅក្នុងលទ្ធផលសិក្សាមួយ ជនរងគ្រោះពីសារធាតុពុល ៩២% បានទទួលរងនូវភាពអស់កម្លាំងឥតឈប់ឈរ ហើយអ្នកខ្លះទៀតត្រូវផ្ដល់វិរូបកំណើត។[៣១៨] លទ្ធផលវិភាគបានរកឃើញថា ឪពុកម្តាយដែលបានរងផលប៉ះពាល់នឹងសារធាតុការកអូរ៉ង់ត្រូវប្រឈមនឹងលទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការផ្ដល់កំណើតឱ្យទារកដែលមានពិការភាព ឬវិរូបភាពនោះឯង។[៣១៩] ភស្តុតាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់បានបញ្ជាក់ឱ្យឃើញផងដែរថា ពិការភាពដែលជាលទ្ធផលនៃការកអូរ៉ង់អាចមានបន្តកើតរហូតដល់ទៅបីជំនាន់ ឬច្រើនជាងនេះ។[៣២០] នៅក្នុងឆ្នាំ២០១៨ អាជ្ញាធរវៀតណាមបានធ្វើប្រព្រឹត្តិកម្មដីដែលមានជាតិពុលចំនួន ១៥០,០០០ ម៉ែត្រគូប។[៣២១]
មើលផងដែរ
[កែប្រែ]- បញ្ជីរាយជម្លោះនៅអាស៊ី
- សង្គ្រាមកូរ៉េ (១៩៥០–១៩៥៣)
- សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទី៣ (១៩៧៨–១៩៩១)
- សង្គ្រាមសូវៀត–អាហ្វហ្កានីស្ថាន (១៩៧៩–១៩៨៩)
ចំណារពន្យល់
[កែប្រែ]- ↑ យោងទៅតាមប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការទីក្រុងហាណូយ វៀតកុងគឺជាស្ថាប័នមួយក្រោមកងទ័ពប្រជាជនវៀតណាម។[២]
- ↑ ចំនួនប៉ាន់ស្មាននេះអាចត្រូវបានរាប់លើសប្រមាណ ៣០% បើប្រៀននឹងតួលេខទាប[១៧][១៨]:450–453
- ↑ ការសិក្សាមួយដោយ Jacqueline Desbarats និង Karl D. Jackson បានប៉ាន់ប្រមាណថា ប្រជាជនវៀតណាមខាងត្បូងចំនួន ៦៥,០០០ នាក់ត្រូវបានប្រហារជីវិតក្រោមហេតុផលនយោបាយនៅរវាងឆ្នាំ១៩៧៥ និងឆ្នាំ១៩៨៣ ដោយផ្អែកទៅលើការស្ទង់មតិលើជនភៀសសឹកវៀតណាមចំនួន ៦១៥ នាក់ដែលគេបានអះអាងថាបានឃើញផ្ទាល់នូវការប្រហារជីវិតចំនួន ៤៧ ករណី។ តែយ៉ាងណា "វិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវរបស់អ្នកទាំងពីរត្រូវបានពិនិត្យ និងរិះគន់ថាមិនត្រឹមត្រូវដោយកវីពីររូបឈ្មោះ Gareth Porter និង James Roberts"។ ក្នុងចំណោមករណីទាំង ៤៧ ដែលប្រើដើម្បីបញ្ជាក់ពី "ការសម្លាប់រង្គាលបង្ហូរឈាម" នោះ មានករណីចំនួនដប់ប្រាំមួយមាន "ការចម្លងគ្នា"។ អត្រាចម្លងខ្ពស់ខ្លាំងនេះ (៣៤%) បានបង្ហាញយ៉ាងច្បាស់ថា Desbarats និង Jackson កំពុងទាញទិន្នន័យតែពីការប្រហារជីវិតមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះ ពោលប្រភពពួកគេគឺស្ថិតតែក្នុងរង្វង់តូច ដោយមិនបែកមែកបានឆ្ងាយឡើយ។[២៦៦] យ៉ាងណាក្ដី ករណីសម្លាប់រង្គាលដែលមិនទាន់បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់នៅតែមានដដែរ។[២៦៧]
ឯកសារយោង
[កែប្រែ]អាគតដ្ឋាន
[កែប្រែ]- ↑ "ALLIES OF THE REPUBLIC OF VIETNAM". Retrieved 24 September 2011.
- ↑ Military History Institute of Vietnam 2002, ទ. 182. "By the end of 1966 the total strength of our armed forces was 690,000 soldiers."
- ↑ Doyle, Edward; Lipsman, Samuel; Maitland, Terence (1986). The Vietnam Experience The North. Time Life Education. pp. 45–49. ល.ស.ប.អ. 978-0-939526-21-5.
- ↑ ៤,០ ៤,១ "China admits 320,000 troops fought in Vietnam". Toledo Blade. Reuters. 16 May 1989. https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19890516&id=HkRPAAAAIBAJ&pg=3769,1925460.
- ↑ Roy, Denny (1998). China's Foreign Relations. Rowman & Littlefield. p. 27. ល.ស.ប.អ. 978-0-8476-9013-8. https://archive.org/details/chinasforeignrel0000royd/page/27.
- ↑ ៦,០ ៦,១ ៦,២ Womack, Brantly (2006). China and Vietnam. Cambridge University Press. p. [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] 179]. ល.ស.ប.អ. 978-0-521-61834-2.
- ↑ ៧,០០ ៧,០១ ៧,០២ ៧,០៣ ៧,០៤ ៧,០៥ ៧,០៦ ៧,០៧ ៧,០៨ ៧,០៩ ៧,១០ Tucker, Spencer C (2011). The Encyclopedia of the Vietnam War: A Political, Social, and Military History. ABC-CLIO. ល.ស.ប.អ. 978-1-85109-960-3.
- ↑ "Area Handbook Series Laos". Archived from the original on 7 March 2016. Retrieved 9 March 2026.
- ↑ O'Ballance, Edgar (1982). Tracks of the bear: Soviet imprints in the seventies. Presidio. p. 171. ល.ស.ប.អ. 978-0-89141-133-8.
- ↑ Pham Thi Thu Thuy (1 August 2013). "The colorful history of North Korea-Vietnam relations". NK News. https://web.archive.org/web/20150424055821/http://www.nknews.org/2013/08/the-colorful-history-of-north-korea-vietnam-relations/.
- ↑ Le Gro, William (1985). Vietnam from ceasefire to capitulation. US Army Center of Military History. p. 28. ល.ស.ប.អ. 978-1-4102-2542-9. https://history.army.mil/html/books/090/90-29/CMH_Pub_90-29.pdf.
- ↑ "The rise of Communism". www.footprinttravelguides.com. Archived from the original on 17 November 2010. Retrieved 9 March 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ "Hmong rebellion in Laos". Members.ozemail.com.au. Archived from the original on April 4, 2023. Retrieved 9 March 2026.
- ↑ "Vietnam War Allied Troop Levels 1960–73". Archived from the original on 2 August 2016. Retrieved 9 March 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help), accessed 9 March 2026 - ↑ Doyle, Jeff; Grey, Jeffrey; Pierce, Peter (2002). "Australia's Vietnam War – A Select Chronology of Australian Involvement in the Vietnam War" (PDF). Texas A&M University Press. Archived from the original (PDF) on November 10, 2022.
- ↑ Blackburn, Robert M. (1994). Mercenaries and Lyndon Johnson's "More Flage": The Hiring of Korean, Filipino, and Thai Soldiers in the Vietnam War. McFarland. ល.ស.ប.អ. 0-89950-931-2.
- ↑ ១៧,០ ១៧,១ ១៧,២ ១៧,៣ ១៧,៤ ១៧,៥ ១៧,៦ (1995)"Vietnamese Casualties During the American War: A New Estimate". Population and Development Review 21 (4): 783–812. DOI:10.2307/2137774.
- ↑ ១៨,០០ ១៨,០១ ១៨,០២ ១៨,០៣ ១៨,០៤ ១៨,០៥ ១៨,០៦ ១៨,០៧ ១៨,០៨ ១៨,០៩ ១៨,១០ Lewy, Guenter (1978). America in Vietnam. Oxford University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-987423-1.
- ↑ ១៩,០ ១៩,១ "Battlefield:Vietnam – Timeline". PBS. Archived from the original on June 4, 2023.
- ↑ ២០,០ ២០,១ ២០,២ Moyar, Mark. "Triumph Regained: The Vietnam War, 1965–1968". Encounter Books, December 2022. Chapter 17 index: "Communists provided further corroboration of the proximity of their casualty figures to American figures in a postwar disclosure of total losses from 1960 to 1975. During that period, they stated, they lost 849,018 killed plus approximately 232,000 missing and 463,000 wounded. Casualties fluctuated considerably from year to year, but a degree of accuracy can be inferred from the fact that 500,000 was 59 percent of the 849,018 total and that 59 percent of the war's days had passed by the time of Fallaci's conversation with Giap. The killed in action figure comes from "Special Subject 4: The Work of Locating and Recovering the Remains of Martyrs From Now Until 2020 And Later Years, "downloaded from the Vietnamese government website datafile on 1 December 2017. The above figures on missing and wounded were calculated using Hanoi's declared casualty ratios for the period of 1945 to 1979, during which time the Communists incurred 1.1 million killed, 300,000 missing, and 600,000 wounded. Ho Khang, ed, Lich Su Khang Chien Chong My, Cuu Nuoc 1954–1975, Tap VIII: Toan Thang (Hanoi: Nha Xuat Ban Chinh Tri Quoc Gia, 2008), 463."
- ↑ ២១,០ ២១,១ ២១,២ "(ជាភាសាវៀតណាម) Chuyên đề 4 CÔNG TÁC TÌM KIẾM, QUY TẬP HÀI CỐT LIỆT SĨ TỪ NAY ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG NĂM TIẾP THEO". Datafile.chinhsachquandoi.gov.vn. Archived from the original on April 4, 2023. Retrieved 9 March 2026.
- ↑ ២២,០ ២២,១ "(ជាភាសាវៀតណាម) Công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từ nay đến năm 2020 và những năn tiếp theo". ក្រសួងការពារជាតិ រដ្ឋាភិបាលវៀតណាម. Archived from the original on 17 December 2018. Retrieved 9 March 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ Joseph Babcock (29 April 2019). "Lost Souls: The Search for Vietnam's 300,000 or More MIAs". Pulitzer Centre. Archived from the original on November 10, 2022. Retrieved 9 March 2026.
- ↑ ២៤,០០ ២៤,០១ ២៤,០២ ២៤,០៣ ២៤,០៤ ២៤,០៥ ២៤,០៦ ២៤,០៧ ២៤,០៨ ២៤,០៩ ២៤,១០ ២៤,១១ ២៤,១២ ២៤,១៣ ២៤,១៤ ២៤,១៥ ២៤,១៦ Hastings, Max (2018). Vietnam an epic tragedy, 1945–1975. Harper Collins. ល.ស.ប.អ. 978-0-06-240567-8.
- ↑ James F. Dunnigan; Albert A. Nofi (2000). Dirty Little Secrets of the Vietnam War: Military Information You're Not Supposed to Know. Macmillan. ល.ស.ប.អ. 978-0-312-25282-3.
- ↑ "North Korea fought in Vietnam War". BBC News Online. 31 March 2000. https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/696970.stm.
- ↑ Pribbenow, Merle (November 2011). "North Korean Pilots in the Skies over Vietnam" (PDF). Woodrow Wilson International Center for Scholars. p. 1. Archived from the original (PDF) on June 5, 2023. Retrieved 9 March 2026.
- ↑ ២៨,០ ២៨,១ Thayer 1985.
- ↑ ២៩,០ ២៩,១ ២៩,២ Rummel, R. J. (1997) (GIF), Vietnam Democide, Archived from the original . You must specify the date the archive was made using the
|archivedate=parameter., https://web.archive.org/web/20230313125242/http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.TAB6.1A.GIF - ↑ ៣០,០ ៣០,១ ៣០,២ Clarke, Jeffrey J. (1988). United States Army in Vietnam: Advice and Support: The Final Years, 1965–1973. Center of Military History, United States Army. "The Army of the Republic of Vietnam suffered 254,256 recorded combat deaths between 1960 and 1974, with the highest number of recorded deaths being in 1972, with 39,587 combat deaths"
- ↑ Hosmer, Stephen T.; Jenkins, Brian Michael; Kellen, Konrad (1978). The Fall of South Vietnam: Statements by Vietnamese Military and Civilian Leaders. Rand. ល.ស.ប.អ. 978-0-8330-0045-3. ម.ប.គ.ល. 855302546. https://www.rand.org/pubs/reports/R2208.html.[ទំព័រត្រូវការ]
- ↑ ៣២,០ ៣២,១ "2021 NAME ADDITIONS AND STATUS CHANGES ON THE VIETNAM VETERANS MEMORIAL"។ Press release។ 4 May 2021។ បានដាក់ទុកឯកសារ ពី[១] នៅថ្ងៃ. Error: If you specify
|archiveurl=, you must also specify|archivedate=ទំព័រគំរូ:Namespace detect showall។ https://web.archive.org/web/20230429132111/https://www.vvmf.org/News/2021-Name-Additions-and-Status-Changes-on-the-Vietnam-Veterans-Memorial/។ - ↑ National Archives–Vietnam War US Military Fatal Casualties, ១៥ ខែសីហា ២០១៦, https://www.archives.gov/research/military/vietnam-war/casualty-statistics#hostile, បានយកមក 29 July 2020
- ↑ "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics: HOSTILE OR NON-HOSTILE DEATH INDICATOR." Archived 26 May 2020 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន. US National Archives. 29 April 2008. Accessed 9 March 2026.
- ↑ Lomperis, Timothy J. (1996). From People's War to People's Rule: Insurgency, Intervention, and the Lessons of Vietnam. University of North Carolina Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-8078-2273-9.
- ↑ "Remembering those who served in the Vietnam War". Australian Government - Department of Veterans' Affairs. 2025. Retrieved 2026-03-09.
- ↑ "Australian casualties in the Vietnam War, 1962–72". Australian War Memorial. Archived from the original on February 14, 2023. Retrieved 9 March 2026.
- ↑ "Overview of the war in Vietnam". New Zealand and the Vietnam War. 16 July 1965. Archived from the original on 26 July 2013. Retrieved 9 March 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ "America Wasn't the Only Foreign Power in the Vietnam War". 2 October 2013. Archived from the original on April 18, 2023. Retrieved 9 March 2026.
- ↑ "Vietnam Reds Said to Hold 17 From Taiwan as Spies". The New York Times. 13 July 1964. ទំព័រគំរូ:ProQuest. https://web.archive.org/web/20230307170856/https://www.nytimes.com/1964/07/13/archives/vietnam-reds-said-to-hold-17-from-taiwan-as-spies.html.
- ↑ Larsen, Stanley Robert; Collins, Jr., James Lawton (2005). Allied Participation in Vietnam. https://history.army.mil/Portals/143/Images/Publications/Publication%20By%20Title%20Images/A%20Titles%20PDF/CMH_Pub_90-5-1.pdf?ver=kNA54nobZmjnmnuA6dNRng%3d%3d.
- ↑ "Asian Allies in Vietnam" (PDF). Embassy of South Vietnam. March 1970. Archived from the original (PDF) on May 21, 2023. Retrieved 9 March 2026.
- ↑ ៤៣,០ ៤៣,១ Shenon, Philip (23 April 1995). "20 Years After Victory, Vietnamese Communists Ponder How to Celebrate". The New York Times. https://web.archive.org/web/20230527230912/https://www.nytimes.com/1995/04/23/world/20-years-after-victory-vietnamese-communists-ponder-how-to-celebrate.html.
- ↑ ៤៤,០ ៤៤,១ ៤៤,២ ៤៤,៣ ៤៤,៤ (23 April 2008)"Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia: analysis of data from the world health survey programme". British Medical Journal 336 (7659): 1482–1486. DOI:10.1136/bmj.a137.
- ↑ ៤៥,០ ៤៥,១ ៤៥,២ Heuveline, Patrick (2001). "The Demographic Analysis of Mortality Crises: The Case of Cambodia, 1970–1979". Forced Migration and Mortality. National Academies Press. pp. 102–104, 120, 124. ល.ស.ប.អ. 978-0-309-07334-9.
- ↑ ៤៦,០ ៤៦,១ ៤៦,២ Banister, Judith; Johnson, E. Paige (1993). Genocide and Democracy in Cambodia: The Khmer Rouge, the United Nations and the International Community. Yale University Southeast Asia Studies. p. 97. ល.ស.ប.អ. 978-0-938692-49-2. https://archive.org/details/genocidedemocrac00kier.
- ↑ ៤៧,០ ៤៧,១ ៤៧,២ Sliwinski, Marek (1995). (ជាភាសាបារាំង) Le Génocide Khmer Rouge: Une Analyse Démographique. L'Harmattan. pp. 42–43, 48. ល.ស.ប.អ. 978-2-7384-3525-5.
- ↑ "Vietnam War". Encyclopædia Britannica. Retrieved 5 March 2008.
Meanwhile, the United States, its military demoralized and its civilian electorate deeply divided, began a process of coming to terms with defeat in its longest and most controversial war
- ↑ Miller, Edward (2024). "Introduction: Points of Departure – The Global and Local Origins of the Vietnam War". ជា Miller, Edward. The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins. Cambridge University Press. pp. 8–23. អ.វ.ល.:10.1017/9781316225240.002. ល.ស.ប.អ. 9781316225240.
- ↑ ៥០,០ ៥០,១ Falk, Richard A. (1973). "Environmental Warfare and Ecocide — Facts, Appraisal, and Proposals". Bulletin of Peace Proposals 4 (1): 80–96. DOI:10.1177/096701067300400105.
- ↑ Chiarini, Giovanni (1 April 2022). "Ecocide: From the Vietnam War to International Criminal Jurisdiction? Procedural Issues In-Between Environmental Science, Climate Change, and Law". Cork Online Law Review.
- ↑ ៥២,០ ៥២,១ ៥២,២ ៥២,៣ ៥២,៤ Kolko, Gabriel (1985). Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. Pantheon Books. ល.ស.ប.អ. 978-0-394-74761-3. https://archive.org/details/anatomyofwarviet00kolk.
- ↑ ៥៣,០ ៥៣,១ Westing, Arthur H. (1984). [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] Herbicides in War: The Long-term Ecological and Human Consequences]. Taylor & Francis. pp. 5ff. ទំព័រគំរូ:GBurl.
- ↑ Kalb, Marvin (22 January 2013). "It's Called the Vietnam Syndrome, and It's Back". Brookings Institution. Archived from the original on December 24, 2022. Retrieved 11 March 2026.
- ↑ Moore, Harold. G and Joseph L. Galloway We Are Soldiers Still: A Journey Back to the Battlefields of Vietnam (p. 57).
- ↑ "Asian-Nation: Asian American History, Demographics, & Issues:: The American / Viet Nam War". Retrieved 18 August 2008.
The Viet Nam War is also called 'The American War' by the Vietnamese
- ↑ ៥៧,០ ៥៧,១ ៥៧,២ Tran, Nu-Anh (2022). Disunion: Anticommunist Nationalism and the Making of the Republic of Vietnam. University of Hawaiʻi Press. ល.ស.ប.អ. 9780824887865. https://uhpress.hawaii.edu/title/disunion-anticommunist-nationalism-and-the-making-of-the-republic-of-vietnam/.
- ↑ ៥៨,០ ៥៨,១ ៥៨,២ ៥៨,៣ ៥៨,៤ ៥៨,៥ Goscha, Christopher (2016). Vietnam: A New History. Basic Books. ល.ស.ប.អ. 9780465094370. https://www.hachettebookgroup.com/titles/christopher-goscha/vietnam/9780465094370/.
- ↑ ៥៩,០ ៥៩,១ Umair Mirza (2017-04-01). The Vietnam War The Definitive Illustrated History. http://archive.org/details/thevietnamwarthedefinitiveillustratedhistory_202002.
- ↑ Reilly, Brett (2017). "Before the First Indochina War: Redefining the Origin of Vietnam's Civil War". Association for Asian Studies, Annual Conference. https://www.researchgate.net/publication/317376173.
Reilly, Brett (31 January 2018). "The True Origin of the Term 'Viet Cong'". The Diplomat. - ↑ Tran, Nu-Anh; Vu, Tuong (2022). "Introduction: Rethinking Vietnamese Republicanism". Building a Republican Nation in Vietnam, 1920–1963. University of Hawaiʻi Press. pp. 1–25. ល.ស.ប.អ. 9780824892111.
- ↑ Vu, Tuong (2019). "In the Service of World Revolution: Vietnamese Communists' Radical Ambitions through the Three Indochina Wars". Journal of Cold War Studies 21 (4): 4–30. DOI:10.1162/jcws_a_00905.
- ↑ Asselin, Pierre (2023). "The Indochinese Communist Party's Unfinished Revolution of 1945 and the Origins of Vietnam's 30-Year Civil War". Journal of Cold War Studies 25 (1): 4–45. DOI:10.1162/jcws_a_01120.
- ↑ (2022). "French Decolonisation and Civil War: The Dynamics of Violence in the Early Phases of Anticolonial War in Vietnam and Algeria, 1940–1956". Journal of Modern European History 20 (4): 513–535. DOI:10.1177/16118944221130231.
- ↑ Jennings, Eric T. (2024). "Indochina during World War II". ជា Miller, Edward. The Cambridge History of the Vietnam War, Volume I: Origins. Cambridge University Press. pp. 84–105. អ.វ.ល.:10.1017/9781316225240.007. ល.ស.ប.អ. 9781316225240.
- ↑ "The OSS in Vietnam, 1945: A War of Missed Opportunities by Dixee Bartholomew-Feis". The National WWII Museum | New Orleans. 2020-07-15. Archived from the original on 15 March 2023. Retrieved 2026-03-11.
- ↑ ៦៧,០ ៦៧,១ Kinzer, Stephen (2013). The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War. Macmillan. pp. [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] 195–196]. ល.ស.ប.អ. 978-1-4299-5352-8.
- ↑ (1972)"Franklin Roosevelt and Indochina". The Journal of American History 59 (2): 353–368. DOI:10.2307/1890195.
- ↑ (September 1978)"The Japanese Period in Indochina and the Coup of 9 March 1945". Journal of Southeast Asian Studies 9 (2): 268–301. DOI:10.1017/S0022463400009784.
- ↑ Guillemot, François (2019). "The Lessons of Yên Bái, or the "Fascist" Temptation: How the Đại Việt Parties Rethought Anticolonial Nationalist Revolutionary Action, 1932–1945". Journal of Vietnamese Studies 14 (3): 43–78. DOI:10.1525/vs.2019.14.3.43.
- ↑ "UQAM | Guerre d'Indochine | 23 SEPTEMBER 1945".
- ↑ (September 2006)"A 'Post-war' War: The British Occupation of French-Indochina, September 1945–March 1946". Small Wars & Insurgencies 17 (3): 263–286. DOI:10.1080/09592310600671596.
- ↑ ៧៣,០ ៧៣,១ Guillemot, François (2004). "Au coeur de la fracture vietnamienne : l'élimination de l'opposition nationaliste et anticolonialiste dans le Nord du Vietnam (1945–1946)". Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945. Paris: Les Indes savantes. pp. 175–216. ល.ស.ប.អ. 9782846540643. https://www.lesindessavantes.com/ouvrage/naissance-dun-etat-parti/.
- ↑ ៧៤,០ ៧៤,១ ៧៤,២ Kort, Michael G. (2017). The Vietnam War Reexamined. Cambridge University Press. អ.វ.ល.:10.1017/9781107110199. ល.ស.ប.អ. 9781107110199.
- ↑ Marr, David G. (2013). Vietnam: State, War, and Revolution (1945–1946). University of California Press. ល.ស.ប.អ. 9780520954977. https://www.ucpress.edu/ebook/9780520954977/vietnam.
- ↑ Holcombe 2020, pp. 35, 38–44.
- ↑ ៧៧,០ ៧៧,១ Reilly, Brett (2018). The Origins of the Vietnamese Civil War and the State of Vietnam (PhD). University of Wisconsin–Madison.
- ↑ (2023). "Denouncing the 'Việt Cộng': Tales of revolution and betrayal in the Republic of Vietnam". Journal of Southeast Asian Studies 53 (4): 686–708. DOI:10.1017/S0022463422000790.
- ↑ Asselin 2024, pp. 73–81.
- ↑ McHale, Shawn (2004). "Freedom, Violence, and the Struggle over the Public Arena in the Democratic Republic of Vietnam, 1945–1958". Naissance d'un État-Parti: Le Viêt Nam depuis 1945. Paris: Les Indes savantes. pp. 81–99. ល.ស.ប.អ. 9782846540643.
- ↑ (2009). "'It's time for the Indochinese Revolution to show its true colours': The radical turn of Vietnamese politics in 1948". Journal of Southeast Asian Studies 40 (3): 519–542. DOI:10.1017/S0022463409990051.
- ↑ Hoang, Tuan (2009). "The Early South Vietnamese Critique of Communism". Dynamics of the Cold War in Asia: Ideology, Identity, and Culture. Palgrave Macmillan. pp. 17–32. អ.វ.ល.:10.1057/9780230101999_2. ល.ស.ប.អ. 9780230101999.
- ↑ Administration, United States National Archives and Records (2006-07-04). Our Documents: 100 Milestone Documents from the National Archives. Oxford University Press, USA. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-530959-1. https://books.google.com/books?id=qqDA6OGvhmUC&pg=PA194។ បានយកមក 12 March 2026.
- ↑ ៨៤,០ ៨៤,១ ៨៤,២ ៨៤,៣ ៨៤,៤ ៨៤,៥ ៨៤,៦ ៨៤,៧ McNamara, Robert S.; Blight, James G.; Brigham, Robert K.; Biersteker, Thomas J.; Schandler, Herbert (1999). Argument Without End: In Search of Answers to the Vietnam Tragedy. New York: PublicAffairs. ល.ស.ប.អ. 978-1-891620-87-4. https://archive.org/details/argumentwithoute00mcna.
- ↑ ៨៥,០ ៨៥,១ ៨៥,២ ៨៥,៣ ៨៥,៤ Ang, Cheng Guan (2002). The Vietnam War from the Other Side. Routledge. ល.ស.ប.អ. 978-0-7007-1615-9.
- ↑ "The History Place – Vietnam War 1945–1960". Archived from the original on March 12, 2023. Retrieved 12 March 2026.
- ↑ ៨៧,០ ៨៧,១ ៨៧,២ Herring, George C. (2001). America's Longest War: The United States and Vietnam, 1950–1975 (4th ed.). McGraw-Hill. ល.ស.ប.អ. 978-0-07-253618-8.
- ↑ Hastings 2018, p. 49-87.
- ↑ ៨៩,០ ៨៩,១ Maclear, Michael (1981). The Ten Thousand Day War: Vietnam 1945–1975. Thames. p. 57. ល.ស.ប.អ. 978-0-312-79094-3. https://archive.org/details/tenthousanddaywa00mich/page/57.
- ↑ ៩០,០ ៩០,១ The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1. pp. 391–404.
- ↑ Goscha, Christopher E. (2011). "Geneva Accords". Historical Dictionary of the Indochina War (1945–1954): An International and Interdisciplinary Approach. NIAS Press. ISBN 9788776940638.
- ↑ "Geneva Accords | history of Indochina | Britannica". www.britannica.com. Archived from the original on 28 October 2022. Retrieved 12 March 2026.
- ↑ "China Contributed Substantially to Vietnam War Victory, Claims Scholar". Wilson Center. 1 January 2001. https://web.archive.org/web/20230502013703/https://www.wilsoncenter.org/article/china-contributed-substantially-to-vietnam-war-victory-claims-scholar.
- ↑ Prados, John (January–February 2005). "The Numbers Game: How Many Vietnamese Fled South In 1954?". The VVA Veteran. Archived from the original on 27 May 2006. Retrieved 12 March 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ Murti, B.S.N. (1964). Vietnam Divided. Asian Publishing House. https://archive.org/details/vietnamdivided0000unse.
- ↑ Karnow 1997, p. 238.
- ↑ ៩៧,០ ៩៧,១ Turner, Robert F. (1975). Vietnamese Communism: Its Origins and Development. Hoover Institution Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-8179-6431-3.
- ↑ Gittinger, J. Price (1959). "Communist Land Policy in North Viet Nam". Far Eastern Survey 28 (8): 113–126. DOI:10.2307/3024603.
- ↑ ៩៩,០ ៩៩,១ ៩៩,២ Courtois, Stephane; Werth, Nicolas; Panne, Jean-Louis; Paczkowski, Andrzej; Bartosek, Karel; Margolin, Jean-Louis (1997). The Black Book of Communism. Harvard University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-674-07608-2.
- ↑ Dommen, Arthur J. (2001). The Indochinese Experience of the French and the Americans. Indiana University Press. p. 340. ល.ស.ប.អ. 978-0-253-33854-9.
- ↑ Vu, Tuong (25 May 2007). "Newly released documents on the land reform". Vietnam Studies Group. Archived from the original on 20 April 2011. Retrieved 13 March 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ Szalontai, Balazs (November 2005). "Political and Economic Crisis in North Vietnam, 1955–56". Cold War History 5 (4): 395–426. DOI:10.1080/14682740500284630.
- ↑ Vu, Tuong (2010). Paths to Development in Asia: South Korea, Vietnam, China, and Indonesia. Cambridge University Press. p. 103. ល.ស.ប.អ. 978-1-139-48901-0.
- ↑ ១០៤,០ ១០៤,១ ១០៤,២ ១០៤,៣ ១០៤,៤ The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 3. Beacon Press. 1971.
- ↑ Eisenhower 1963, p. 372.
- ↑ "Evolution of the War. Origins of the Insurgency" (PDF). National Archives. January 15, 1969. p. 6. Archived (PDF) from the original on 12 September 2023. Retrieved 13 March 2026.
- ↑ Woodruff 2005, ទ. 6 ចែងថា៖ "The elections were not held. South Vietnam, which had not signed the Geneva Accords, did not believe the Communists in North Vietnam would allow a fair election. In January 1957, the International Control Commission (ICC), comprising observers from India, Poland, and Canada, agreed with this perception, reporting that neither South nor North Vietnam had honored the armistice agreement. With the French gone, a return to the traditional power struggle between north and south had begun again.។"
- ↑ Karnow 1997, p. 224.
- ↑ "America's Stakes in Vietnam Speech to the American Friends of Vietnam, June 1956". JFK Library. Archived from the original on 26 June 2012. Retrieved 26 June 2012.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ "Some Clarifications on Lịch sử Nam bộ kháng chiến | Wilson Center". www.wilsoncenter.org. 2025-01-13. Retrieved 2026-03-16.
- ↑ ១១១,០ ១១១,១ "Chapter 5, Origins of the Insurgency in South Vietnam, 1954–1960". The Pentagon Papers (Gravel Edition), Volume 1. Boston: Beacon Press. 1971. Section 3, pp. 314–346. http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/pentagon/pent14.htm។ បានយកមក 10 May 2026. Archived 19 October 2017[Date mismatch] at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.
- ↑ Turner, Robert F. (1975). Vietnamese Communism: Its Origins and Development. Hoover Institution Publications. pp. 174–178. ល.ស.ប.អ. 978-0817964313.
- ↑ Doyle, Edward; Weiss, Stephen (1984). The Vietnam Experience, a Collision of Cultures. Boston Publishing Company. ល.ស.ប.អ. 978-0939526123. https://archive.org/details/collisionofcultu00doyl.
- ↑ Karnow 1997, p. 230.
- ↑ McNamera, Robert S.; Blight, James G.; Brigham, Robert K. (1999). Argument Without End. PublicAffairs. pp. 35. ល.ស.ប.អ. 1-891620-22-3.
- ↑ "Excerpts from Law 10/59, 6 May 1959". Archived from the original on 23 July 2008. Retrieved 20 មេសា 2013.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ Olson & Roberts 2008, p. 67.
- ↑ Prados, John (1999). The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War. Wiley. ល.ស.ប.អ. 9780471254652.
- ↑ Morrocco, John (1985). Rain of Fire: Air War, 1969–1973. Volume 14 of Vietnam Experience. Boston Publishing Company. ល.ស.ប.អ. 9780939526147.
- ↑ Military History Institute of Vietnam 2002, p. xi.
- ↑ Prados, John (2006). "The Road South: The Ho Chi Minh Trail". ជា Wiest, Andrew. Rolling Thunder in a Gentle Land. Oxford: Osprey Publishing. pp. 74–95. ល.ស.ប.អ. 978-1-84603-020-8. https://archive.org/details/rollingthunderin00wies.
- ↑ (1994)"Idealism and Pragmatism in American Foreign Policy Rhetoric: The Case of John F. Kennedy and Vietnam". Presidential Studies Quarterly 24 (3): 515–530. 215692085.
- ↑ Vietnam Task Force (1969). "IV. B. Evolution of the War 4. Phased Withdrawal of U.S. Forces in Vietnam, 1962–64". Report of the Office of the Secretary of Defense Vietnam Task Force. Washington, DC: Office of the Secretary of Defense. pp. 1–2. http://media.nara.gov/research/pentagon-papers/Pentagon-Papers-Part-IV-B-4.pdf.
- ↑ Stavins, Ralph L. (22 July 1971). "A Special Supplement: Kennedy's Private War". The New York Review of Books. https://web.archive.org/web/20230406045200/https://www.nybooks.com/articles/1971/07/22/a-special-supplement-kennedys-private-war/.
- ↑ Sheehan, Neil (1989). A Bright Shining Lie – John Paul Vann and the American War in Vietnam. Vintage. ល.ស.ប.អ. 978-0-679-72414-8. https://archive.org/details/brightshininglie0000shee_r0g3.
- ↑ Live interview by John Bartlow Martin. Was Kennedy Planning to Pull out of Vietnam? New York City. John F. Kennedy Library, 1964, Tape V, Reel 1.
- ↑ Nguyen, Phi-Vân (2018). "A Secular State for a Religious Nation: The Republic of Vietnam and Religious Nationalism, 1946–1963". The Journal of Asian Studies 77 (3): 741–771. DOI:10.1017/S0021911818000505.
- ↑ Karnow 1997, p. 326.
- ↑ "Counterinsurgency in Vietnam: Lessons for Today". The Foreign Service Journal. April 2015. Archived from the original on April 7, 2023.
- ↑ "Pacification". Vietnam War Dictionary. Archived from the original on April 5, 2023.
- ↑ Blaufarb, Douglas S. (1977). The Counterinsurgency Era: U.S. Doctrine and Performance, 1950 to the Present. Free Press. p. 119. ល.ស.ប.អ. 978-0-02-903700-3.
- ↑ Schandler, Herbert Y. (2009). America in Vietnam: The War That Couldn't Be Won. Rowman & Littlefield. p. 36. ល.ស.ប.អ. 978-0-7425-6697-2. https://archive.org/details/americainvietnam0000scha.
- ↑ Karnow 1997, ទទ. 336–339
- ↑ Karnow 1997, ទ. 339.
- ↑ Hastings 2018, pp. 218–219.
- ↑ (2001)"Skunks, Bogies, Silent Hounds, and the Flying Fish". Cryptologic Quarterly 19/20 (4/1): 1–55.
- ↑ Moïse, Edwin E. (2019). Tonkin Gulf and the Escalation of the Vietnam War (revised រ.រ.). Annapolis: Naval Institute Press. ល.ស.ប.អ. 978-1-68247-424-2.
- ↑ Simon, Dennis M. (August 2002). "The War in Vietnam, 1965–1968". Archived from the original on 26 April 2009. Retrieved 23 March 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ Nalty 1998, pp. 97, 261.
- ↑ Tilford, Earl L. (1991). Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why. Air University Press. p. 89. https://media.defense.gov/2017/Apr/07/2001728434/-1/-1/0/B_0040_TILFORD_SETUP.PDF.
- ↑ ១៤១,០ ១៤១,១ (26 April 2015)"Making More Enemies than We Kill? Calculating U.S. Bomb Tonnages Dropped on Laos and Cambodia, and Weighing Their Implications". The Asia-Pacific Journal 13 (17). 4313.
- ↑ Hastings 2018, p. 328.
- ↑ Hastings 2018, p. 223.
- ↑ Vietnam War After Action Reports. BACM Research. p. [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] 84].
- ↑ Demma 1989.
- ↑ Kahin, George; Lewis, John W. (1967). The United States in Vietnam: An analysis in depth of the history of America's involvement in Vietnam. Delta Books.
- ↑ Moyar, Mark (2006). Triumph Forsaken: The Vietnam War, 1954–1965. Cambridge University Press. p. [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] 339]. ល.ស.ប.អ. 978-0-521-86911-9.
- ↑ ១៤៨,០ ១៤៨,១ McNeill, Ian (1993). To Long Tan: The Australian Army and the Vietnam War 1950–1966. Allen & Unwin. ល.ស.ប.អ. 978-1-86373-282-6.
- ↑ Hastings 2018, pp. 246–247.
- ↑ "Generations Divide Over Military Action in Iraq". Pew Research Center. 17 October 2002. Archived from the original on 21 November 2022.
- ↑ United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 5, pp. 8–9.
- ↑ United States – Vietnam Relations, 1945–1967: A Study Prepared by the Department of Defense, vol. 4, pp. 117–19. and vol. 5, pp. 8–12.
- ↑ Lind, Michael (1999). Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict. Free Press. pp. 83–89. ល.ស.ប.អ. 0-684-84254-8.
- ↑ Karnow 1997, p. 556.
- ↑ Church, Peter (2006). A Short History of South-East Asia. John Wiley & Sons. p. 193. ល.ស.ប.អ. 978-0-470-82481-8.
- ↑ Galloway, Joseph (18 October 2010). "Ia Drang – The Battle That Convinced Ho Chi Minh He Could Win". Historynet. Archived from the original on March 22, 2023. Retrieved 2 May 2016.
- ↑ Hastings 2018, pp. 284–285.
- ↑ Ward, Geoffrey C.; Burns, Ken (5 September 2017). The Vietnam War: An Intimate History. Knopf Doubleday Publishing Group. p. [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] 125]. ល.ស.ប.អ. 978-1-5247-3310-0.
- ↑ ១៥៩,០ ១៥៩,១ ១៥៩,២ ១៥៩,៣ Ward, Geoffrey C.; Burns, Ken (2017). The Vietnam War: An Intimate History. Alfred A. Knopf. ល.ស.ប.អ. 978-0-307-70025-4.
- ↑ Karnow 1997, p. 706.
- ↑ "Interview with NVA General Tran Van Tra | HistoryNet". www.historynet.com. 12 June 2006. Archived from the original on April 9, 2023. Retrieved 25 March 2026.
- ↑ ១៦២,០ ១៦២,១ "The Urban Movement and the Planning and Execution of the Tet Offensive". Wilson Center. 20 October 2014. https://web.archive.org/web/20230409152950/https://www.wilsoncenter.org/publication/the-urban-movement-and-the-planning-and-execution-the-tet-offensive.
- ↑ ១៦៣,០ ១៦៣,១ ១៦៣,២ ១៦៣,៣ Nguyen, Lien-Hang T. (2012). Hanoi's War: An International History of the War for Peace in Vietnam. Univ of North Carolina Press. ល.ស.ប.អ. 978-1-4696-2835-6.
- ↑ Wiest, Andrew (1 March 2018). "Opinion | The Tet Offensive Was Not About Americans". The New York Times. https://web.archive.org/web/20230416233243/https://www.nytimes.com/2018/03/01/opinion/tet-offensive-americans-vietnam.html.
- ↑ ១៦៥,០ ១៦៥,១ Bowden 2017, p. 495.
- ↑ Hosmer, Stephen T. (1970). Viet Cong Repression and its Implications for the Future. Rand Corporation. pp. 72–8.
- ↑ Hastings 2018, p. 479.
- ↑ ១៦៨,០ ១៦៨,១ Triều, Họ Trung (5 June 2017). "(ជាភាសាវៀតណាម) Lực lượng chính trị và đấu tranh chính trị ở thị xã Nha Trang trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968". Hue University Journal of Science: Social Sciences and Humanities 126 (6). ISSN 2588-1213. DOI:10.26459/hujos-ssh.v126i6.3770.
- ↑ Ankony, Robert C. (2009). Lurps: A Ranger's Diary of Tet, Khe Sanh, A Shau, and Quang Tri. Rowman & Littlefield Publishing Group. ល.ស.ប.អ. 978-0-7618-3281-2.
- ↑ Villard, Erik B. (2008). The 1968 Tet Offensive Battles of Quang Tri City and Hue. U.S. Army Center of Military History. ល.ស.ប.អ. 978-1-5142-8522-0. https://history.army.mil/html/books/vietnam/tet_battles/tet.pdf.
- ↑ "Tết Mậu Thân 1968 qua những số liệu" (ជាvi-VN). https://web.archive.org/web/20230407184326/https://nhandan.vn/tet-mau-than-1968-qua-nhung-so-lieu-post484868.html.
- ↑ Eyraud, Henri (March 1987). "Anatomy of a War: Vietnam, the United States, and the Modern Historical Experience. By Kolko Gabriel. [New York: Pantheon Books, 1985. 628 pp.]". The China Quarterly 109. DOI:10.1017/s0305741000017653.
- ↑ Sanger, David E. (6 October 2018). "U.S. General Considered Nuclear Response in Vietnam War, Cables Show". The New York Times. https://web.archive.org/web/20230314213812/https://www.nytimes.com/2018/10/06/world/asia/vietnam-war-nuclear-weapons.html.
- ↑ Wheeler to President Johnson, "Report of Chairman, J.C.S., on Situation in Vietnam and MACV Requirements," February 27, 1968, in Sheehan, Neil (1971). The Pentagon Papers as Published by the New York Times. Bantam. pp. 620–621.
- ↑ Sorley, Lewis (1999). A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam. Harvest. pp. 12–16. ល.ស.ប.អ. 0-15-601309-6.
- ↑ "North Vietnam's "Talk-Fight" Strategy and the 1968 Peace Negotiations with the United States". Wilson Center. 16 April 2012. https://web.archive.org/web/20230409174807/https://www.wilsoncenter.org/publication/north-vietnams-talk-fight-strategy-and-the-1968-peace-negotiations-the-united-states.
- ↑ ១៧៧,០ ១៧៧,១ Hastings 2018, p. 486.
- ↑ Littauer, Raphael; Uphoff, Norman (1972). The Air War in Indochina (revised រ.រ.). Beacon Press. pp. 269. ល.ស.ប.អ. 978-0-8131-7369-6.
- ↑ The most detailed and reliable statistics available on the US air war were compiled by USAF Major General Raymond Furlong, and published in Statement of Information, Book XI, Bombing of Cambodia. U.S. Government Printing Office. 1974. pp. 90–111. https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39076007050714&view=1up&seq=108.
- ↑ Hastings 2018, p. 515.
- ↑ Johns, Andrew (2010). Vietnam's Second Front: Domestic Politics, the Republican Party, and the War. University Press of Kentucky. pp. 198. ល.ស.ប.អ. 978-0-8131-7369-6.
- ↑ Hastings 2018, p. 517.
- ↑ (16 June 2003)"The Madman Nuclear Alert: Secrecy, Signaling, and Safety in October 1969". International Security 27 (4): 150–183. DOI:10.1162/016228803321951126. 43692.
- ↑ Evans, Michael. "Nixon's Nuclear Ploy". nsarchive2.gwu.edu. Archived from the original on April 7, 2023. Retrieved 30 March 2026.
- ↑ "Foundations of Foreign Policy, 1969-1972". Foreign Relations, 1969-1976, Volume I. U.S. Department of State. Archived from the original on May 13, 2023. Retrieved 4 July 2021.
- ↑ Van Ness, Peter (December 1986). "Richard Nixon, the Vietnam War, and the American Accommodation with China: A Review Article". Contemporary Southeast Asia 8 (3): 231–245.
- ↑ "Ho Chi Minh Dies of Heart Attack in Hanoi". The Times: p. 1. 4 September 1969.
- ↑ ១៨៨,០ ១៨៨,១ ១៨៨,២ Currey, Cecil B. (2005). Victory at Any Cost: The Genius of Viet Nam's Gen. Vo Nguyen Giap. Potomac Books, Inc.. p. [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] 272]. ល.ស.ប.អ. 978-1-57488-742-6.
- ↑ Hastings 2018, pp. 518–521.
- ↑ ១៩០,០ ១៩០,១ Stewart, Richard (2005). American Military History, Volume II, The United States Army in a Global Era, 1917–2003. United States Army Center of Military History. ល.ស.ប.អ. 978-0-16-072541-8. https://history.army.mil/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter11.htm។ បានយកមក 1 April 2026.
- ↑ ១៩១,០ ១៩១,១ Daddis, Gregory A. (2017). Withdrawal: Reassessing America's Final Years in Vietnam. Oxford University Press. p. [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] 172]. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-069110-3.
- ↑ ១៩២,០ ១៩២,១ Heinl, Robert D. Jr. (7 June 1971). "The Collapse of the Armed Forces". Armed Forces Journal.
- ↑ Sevy, Grace (1991). The American Experience in Vietnam: A Reader. University of Oklahoma Press. p. [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] 172]. ល.ស.ប.អ. 978-0-8061-2390-5.
- ↑ Richard Halloran (12 August 1984). "R.O.T.C. Booming as Memories of Vietnam Fade". The New York Times. https://web.archive.org/web/20230415124225/https://www.nytimes.com/1984/08/12/us/rotc-booming-as-memories-of-vietnam-fade.html.
- ↑ ១៩៥,០ ១៩៥,១ "Vietnamization: 1970 Year in Review". UPI.com. Archived from the original on 31 August 2011.
- ↑ ១៩៦,០ ១៩៦,១ Wiest, Andrew (2007). Vietnam's Forgotten Army: Heroism and Betrayal in the ARVN. NYU Press. pp. [[[:ទំព័រគំរូ:GBurl]] 124]–140. ល.ស.ប.អ. 978-0-8147-9451-7.
- ↑ Porter, Gareth (1993). Vietnam: The Politics of Bureaucratic Socialism. Cornell University Press. p. 26. ល.ស.ប.អ. 978-0-8014-2168-6.
- ↑ Stanton, Shelby L. (2003). Vietnam order of battle. Stackpole Books. ល.ស.ប.អ. 978-0-8117-0071-9.
- ↑ (1958)"Cambodia Neutral: The Dictate of Necessity". Foreign Affairs 36 (4): 582–586. DOI:10.2307/20029312. ទំព័រគំរូ:ProQuest.
- ↑ Sutsakhan, S. (1987). The Khmer Republic at War and the Final Collapse. United States Army Center of Military History. p. 42. https://www.vietnam.ttu.edu/star/images/239/2390505001A.pdf. Archived 12 April 2019[Date mismatch] at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.
- ↑ Lipsman, Samuel; Doyle, Edward (1983). The Vietnam Experience Fighting for time. Boston Publishing Company. p. 145. ល.ស.ប.អ. 978-0-939526-07-9. https://archive.org/details/fightingfortime00lips/page/145.
- ↑ Genocide in Cambodia and Rwanda. 2017. p. 54. អ.វ.ល.:10.4324/9780203790847. ល.ស.ប.អ. 978-0-203-79084-7.
- ↑ Willbanks 2014, p. 89.
- ↑ Karnow 1997, pp. 644–645.
- ↑ Hastings 2018, p. 610-630.
- ↑ Hastings 2018, pp. 606–637.
- ↑ magazine, Marcelo Ribeiro da Silva, Vietnam (2020-01-14). "Inside America's daring plan to mine Haiphong Harbor". Navy Times. Retrieved 2026-04-22.
- ↑ Church, Peter (2006). A Short History of South-East Asia. John Wiley & Sons. pp. 193–194. ល.ស.ប.អ. 978-0-470-82181-7.
- ↑ ២០៩,០ ២០៩,១ Karnow 1997, pp. 672–674.
- ↑ "This Day in History 1974: Thieu announces war has resumed". History.com. Archived from the original on 20 January 2013. Retrieved 23 April 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ Hastings 2018, pp. 683.
- ↑ Hastings 2018, p. 686.
- ↑ Karnow 1997, p. 676.
- ↑ Hastings 2018, pp. 685–690.
- ↑ ២១៥,០ ២១៥,១ "Ford asks for additional aid". history.com. https://www.history.com/this-day-in-history/ford-asks-for-additional-aid.
- ↑ Dougan, Clark; Fulgham, David (1985). The Vietnam Experience The Fall of the South. Boston Publishing Company. p. 22. ល.ស.ប.អ. 978-0-939526-16-1.
- ↑ Hastings 2018, pp. 693–694.
- ↑ Hastings 2018, pp. 699–700.
- ↑ Hastings 2018, pp. 702–704.
- ↑ Hastings 2018, pp. 704–707.
- ↑ Hastings 2018, p. 714.
- ↑ Finney, John W. (12 April 1975). "Congress Resists U.S. Aid In Evacuating Vietnamese". The New York Times. Archived from the original on April 9, 2023. Retrieved 24 April 2026.
- ↑ "Transcript of speech by President Gerald R. Ford - April 23, 1975". Tulane University. Archived from the original on April 9, 2023. Retrieved 24 April 2026.
- ↑ Hastings 2018, p. 716.
- ↑ Hastings 2018, pp. 718–720.
- ↑ The Paris Agreement on Vietnam: Twenty-five Years Later (Conference Transcript). Washington, D.C.: The Nixon Center. April 1998. បានដាក់ទុកឯកសារ ពី[២] នៅថ្ងៃ 1 កញ្ញា 2019. https://web.archive.org/web/20190901153020/https://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/paris.htm។ បានយកមក 26 April 2026.
- ↑ Thai Binh Department of Information and Communications (៣០ ខែកក្កដា ២០២០), Soldier from Thai Binh who put flag on the roof of Independence Palace, Thai Binh, Archived from the original . You must specify the date the archive was made using the
|archivedate=parameter., https://web.archive.org/web/20230409174812/https://thaibinh.gov.vn/english130nam/dat-va-nguoi-thai-binh/soldier-from-thai-binh-who-put-flag-on-the-roof-of-independe.html, បានយកមក 26 April 2026. - ↑ "Reunion of the Veterans organization of Tank Amour force in the South Vietnam". Dinh Độc Lập. 28 April 2020. Archived from the original on April 4, 2023. Retrieved 26 April 2026.
- ↑ Leong, Ernest (៣១ ខែតុលា ២០០៩), Vietnam Tries to Create New Image 30 Years After End of War, Archived from the original . You must specify the date the archive was made using the
|archivedate=parameter., https://web.archive.org/web/20230404085333/https://www.voanews.com/a/a-13-2005-04-27-voa67/397223.html, បានយកមក 14 January 2022. - ↑ ២៣០,០ ២៣០,១ Terzani, Tiziano (1976). Giai Phong! The Fall and Liberation of Saigon. Angus & Robertson (U.K.) Ltd. pp. 92–96. ល.ស.ប.អ. 0207957126.
- ↑ Bui, Tin (1999). Following Ho Chi Minh: The Memoirs of a North Vietnamese Colonel. University of Hawaii Press. pp. 84–86. ល.ស.ប.អ. 9780824822330. https://books.google.com/books?id=2NUl_nVpW-gC។ បានយកមក 26 April 2026.
- ↑ Qiang, Zhai (2000). China and the Vietnam Wars, 1950–1975. University of North Carolina Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-8078-4842-5.
- ↑ "Soviet Involvement in the Vietnam War". Associated Press. historicaltextarchive.com. https://web.archive.org/web/20120222024941/http://historicaltextarchive.com/sections.php?action=read&artid=180.
- ↑ Dunnigan, James F.; Nofi, Albert A. (1999). Dirty Little Secrets of the Vietnam War. St. Martin's Press. p. 284. ល.ស.ប.អ. 0312198574. https://archive.org/details/isbn_9780613656528/page/284/mode/2up?q=16។ បានយកមក 27 April 2026.
- ↑ Sarin, Oleg; Dvoretsky, Lev (1996). Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989. Presidio Press. pp. 93–4. ល.ស.ប.អ. 978-0-89141-421-6. https://archive.org/details/alienwarssovietu00sari.
- ↑ Hastings 2018, pp. 364–371.
- ↑ Solis, Gary D. (2010). The Law of Armed Conflict: International Humanitarian Law in War. Cambridge University Press. pp. 301–303. ល.ស.ប.អ. 978-1-139-48711-5.
- ↑ Tulli, Umberto (2021-06-01). "Wielding the human rights weapon against the American empire: the second Russell Tribunal and human rights in transatlantic relations". Journal of Transatlantic Studies 19 (2): 215–237. DOI:10.1057/s42738-021-00071-4.
- ↑ ២៣៩,០ ២៣៩,១ Nick Turse; Deborah Nelson (6 August 2006). "Civilian Killings Went Unpunished". Los Angeles Times. Archived from the original on 15 December 2012. Retrieved 27 April 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ "Free Fire Zone – The Vietnam War". The Vietnam War. https://web.archive.org/web/20230205052554/https://thevietnamwar.info/free-fire-zone/.
- ↑ Lewis M. Simons. "Free Fire Zones". Crimes of War. Archived from the original on 19 October 2016. Retrieved 28 April 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ ២៤២,០ ២៤២,១ Turse, Nick (2013). Kill Anything That Moves: The Real American War in Vietnam. Metropolitan Books. ល.ស.ប.អ. 978-0-8050-8691-1.
- ↑ Kevin Buckley (19 June 1972). "Pacification's Deadly Price". Newsweek. pp. 42–43. Archived from the original on 10 May 2012. Retrieved 28 April 2026.
- ↑ Otterman, Michael (2007). American Torture: From the Cold War to Abu Ghraib and Beyond. Melbourne University Publishing. p. 62. ល.ស.ប.អ. 978-0-522-85333-9.
- ↑ Hersh, Seymour (15 December 2003). "Moving Targets". The New Yorker. Archived from the original on 12 November 2013. Retrieved 28 April 2026.
- ↑ McCoy, Alfred (2006). A question of torture: CIA interrogation, from the Cold War to the War on Terror. Macmillan. p. 68. ល.ស.ប.អ. 978-0-8050-8041-4.
- ↑ ២៤៧,០ ២៤៧,១ ២៤៧,២ Greiner, Bernd (2010). War Without Fronts: The USA in Vietnam. Vintage Books. ល.ស.ប.អ. 978-0-09-953259-0.
- ↑ "Torture: What the Vietcong Learned and the CIA Didn't". Newsweek. 15 December 2014. https://web.archive.org/web/20230409031604/https://www.newsweek.com/cia-torture-report-vietcong-vietnam-war-292041.
- ↑ "The Man in the Snow White Cell". Central Intelligence Agency. Archived from the original on 13 June 2007. Retrieved 28 April 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ (2 October 2024)"Unheard voices: foreign journalists' coverage of Vietnamese prisoners during the American War in Vietnam". Small Wars & Insurgencies 35 (7): 1260–1284. DOI:10.1080/09592318.2024.2361973.
- ↑ Pedahzur, Ami (2006). Root Causes of Suicide Terrorism: The Globalization of Martyrdom. Taylor & Francis. p. 116. ល.ស.ប.អ. 978-0-415-77029-3. https://books.google.com/books?id=LIGTAgAAQBAJ។ បានយកមក 28 April 2026.
- ↑ Lanning, Michael; Cragg, Dan (2008). Inside the VC and the NVA: The Real Story of North Vietnam's Armed Forces. Texas A&M University Press. pp. 186–188. ល.ស.ប.អ. 978-1-60344-059-2. https://muse.jhu.edu/book/2746។ បានយកមក 28 April 2026.
- ↑ Hastings 2018, p. 124.
- ↑ Kiernan, Ben (2017). Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present. Oxford University Press. p. 444. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-062730-0.
- ↑ Pike, Douglas (1996). PAVN: People's Army of Vietnam. Presidio Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-89141-243-4. https://archive.org/details/pavnpeoplesarmyo00pike.
- ↑ Wiesner, Louis (1988). Victims and Survivors: Displaced Persons and Other War Victims in Viet-Nam, 1954–1975. Greenwood Press. pp. 318–319. ល.ស.ប.អ. 978-0-313-26306-4.
- ↑ Karnow 1997, p. 655.
- ↑ "Vietnam War U.S. Military Fatal Casualty Statistics, Electronic Records Reference Report". U.S. National Archives. 30 April 2019. DCAS Vietnam Conflict Extract File record counts by casualty category (as of April 29, 2008). Retrieved 29 April 2026. (generated from the Vietnam Conflict Extract Data File of the Defense Casualty Analysis System (DCAS) Extract Files (as of 29 April 2008))
- ↑ "fifty years of violent war deaths: data analysis from the world health survey program: BMJ". 23 April 2008. http://www.bmj.com/content/336/7659/1482.
- ↑ Lind, Michael (1999). "Vietnam, The Necessary War: A Reinterpretation of America's Most Disastrous Military Conflict". The New York Times. https://web.archive.org/web/20230307092630/https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/l/lind-vietnam.html.
- ↑ Friedman, Herbert. "Allies of the Republic of Vietnam". Archived from the original on March 7, 2012. Retrieved 29 April 2026.
- ↑ Kiernan, Ben (2004). How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930–1975. Yale University Press. p. xxiii. ល.ស.ប.អ. 978-0-300-10262-8. https://archive.org/details/howpolpotcametop00kier_0.
- ↑ "Vietnam-era unaccounted for statistical report" (PDF). 1 March 2021. Archived from the original (PDF) on April 7, 2023.
- ↑ Robbers, Gerhard (2007). Encyclopedia of world constitutions. Infobase Publishing. p. 1021. ល.ស.ប.អ. 978-0-8160-6078-8.
- ↑ Elliot, Duong Van Mai (2010). "The End of the War". RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era. RAND Corporation. pp. 499, 512–513. ល.ស.ប.អ. 978-0-8330-4754-0. https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA499.
- ↑ Elliot, Duong Van Mai (2010). "The End of the War". RAND in Southeast Asia: A History of the Vietnam War Era. RAND Corporation. pp. 512–513. ល.ស.ប.អ. 978-0-8330-4754-0. https://books.google.com/books?id=g9o8fAo2R6wC&pg=PA512.
cf. (Summer 1988)"Creating a Bloodbath by Statistical Manipulation: A Review of A Methodology for Estimating Political Executions in Vietnam, 1975–1983, Jacqueline Desbarats; Karl D. Jackson.". Pacific Affairs 61 (2): 303–310. DOI:10.2307/2759306. - ↑ មើល Nguyen Cong Hoan' testimony in Human Rights in Vietnam: Hearings Before the Subcommittee on International Organizations of the Committee on International Relations: House of Representatives, Ninety-Fifth Congress, First Session (Report). U.S. Government Printing Office. 26 July 1977. pp. 149, 153. http://catalog.hathitrust.org/Record/002939991។ បានយកមក 30 April 2026.;
មើលផងដែរ (September 1985)"Vietnam 1975–1982: The Cruel Peace". The Washington Quarterly 8 (4): 169–182. DOI:10.1080/01636608509477343. - ↑ Sagan, Ginetta; Denney, Stephen (October–November 1982). "Re-education in Unliberated Vietnam: Loneliness, Suffering and Death". The Indochina Newsletter. Archived from the original on 28 April 2019. Retrieved 30 April 2026.
- ↑ Nghia, M. Vo (2004). The Bamboo Gulag: Political Imprisonment in Communist Vietnam. McFarland. ល.ស.ប.អ. 978-0-7864-1714-8.
- ↑ "Amnesty International Report, 1979". Amnesty International. 1979. p. 116. Archived from the original (PDF) on March 23, 2023. Retrieved 30 April 2026.
- ↑ Huy, Đức. Bên Thắng Cuộc. OsinBook.
- ↑ Desbarats, Jacqueline (1987). Repression in the Socialist Republic of Vietnam: Executions and Population Relocation. Indochina report; no. 11. Singapore: Executive Publications.
- ↑ Chapman, William (17 August 1979). "Hanoi Rebuts Refugees on 'Economic Zones'". The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1979/08/17/hanoi-rebuts-refugees-on-economic-zones/a26c10ab-3791-4d76-9c4a-db4f7d48be32/.
- ↑ Hastings 2018, p. 708.
- ↑ Sharp, Bruce (1 April 2005). "Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia". Archived from the original on 15 November 2013. Retrieved 15 July 2016.
The range based on the figures above extends from a minimum of 1.747 million, to a maximum of 2.495 million.
- ↑ អង្គការមជ្ឈមណ្ឌលឯកសារកម្ពុជារកឃើញរណ្ដៅសពធំៗតាមផែនទីប្រមាណ ២៣,៧៤៥ កន្លែងដែលមានជនរងគ្រោះសង្ស័យប្រមាណ ១.៣ លាននាក់។ ៦០% នៃចំនួនអ្នកស្លាប់សរុបទាំងនោះត្រូវបានគេជឿថាបណ្ដាលមកពីការប្រហារជីវិត។ សូមមើល៖ Seybolt, Taylor B.; Aronson, Jay D.; Fischoff, Baruch (2013). Counting Civilian Casualties: An Introduction to Recording and Estimating Nonmilitary Deaths in Conflict. Oxford University Press. p. 238. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-997731-4.
- ↑ Kiernan, Ben (December 2003). "The Demography of Genocide in Southeast Asia: The Death Tolls in Cambodia, 1975–79, and East Timor, 1975–80". Critical Asian Studies 35 (4): 585–597. DOI:10.1080/1467271032000147041.
- ↑ Farrell, Epsey Cooke (1998). The Socialist Republic of Vietnam and the law of the sea: an analysis of Vietnamese behavior within the emerging international oceans regime. Martinus Nijhoff Publishers. ល.ស.ប.អ. 90-411-0473-9.
- ↑ "Disarmament". The United Nations Office at Geneva. United Nations. November 2011. Archived from the original on 21 September 2013. Retrieved 4 May 2026.
- ↑ "Vietnam War Bomb Explodes Killing Four Children". The Huffington Post. 3 December 2012. Archived from the original on 19 December 2013. Retrieved 4 May 2026.
- ↑ "Vietnam war shell explodes, kills two fishermen".
- ↑ Wright, Rebecca (6 September 2016). "'My friends were afraid of me': What 80 million unexploded US bombs did to Laos". CNN. http://www.cnn.com/2016/09/05/asia/united-states-laos-secret-war/.
- ↑ "Lao PDR - Casualties and Victim Assistance". Landmine and Clustering Munition Monitor. Archived from the original on 7 April 2023. Retrieved 4 May 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ Nguyen 2012, p. 317.
- ↑ Stephen Castles; Mark J. Miller (10 July 2009). "Migration in the Asia-Pacific Region". Migration Policy Institute. Archived from the original on 14 June 2018. Retrieved 4 May 2026.
- ↑ Robinson, William (1998). Terms of refuge: the Indochinese exodus & the international response. Zed Books. p. 127. ល.ស.ប.អ. 978-1-85649-610-0.
- ↑ Vo, Nghia M. (2015). The Vietnamese Boat People, 1954 and 1975-1992. McFarland & Company. p. 167. ល.ស.ប.អ. 978-0786482498.
- ↑ Henningfeld, Diane A. (2023). "Indo-Chinese Boat People Begin Fleeing Vietnam". ebsco.com.
- ↑ Lippman, Thomas W. (9 April 1995). "McNamara Writes Vietnam Mea Culpa". The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1995/04/09/mcnamara-writes-vietnam-mea-culpa/a85cc058-54fe-4074-bda3-b374885ede8f/.
- ↑ Karnow 1997, p. 17.
- ↑ Hagopain, Patrick (2009). The Vietnam War in American Memory. University of Massachusetts Press. pp. 13–4. ល.ស.ប.អ. 978-1-55849-693-4.
- ↑ Newport, Frank; Carroll, Joseph (August 24, 2005). "Iraq Versus Vietnam: A Comparison of Public Opinion". Gallup, Inc. Archived from the original on 9 May 2024. Retrieved May 6, 2026.
- ↑ Dacy, Douglas (1986). Foreign aid, war, and economic development: South Vietnam 1955–1975. Cambridge University Press. p. 242. ល.ស.ប.អ. 978-0-521-30327-9. https://fpc.state.gov/documents/organization/108054.pdf.
- ↑ "How Much Did The Vietnam War Cost?". The Vietnam War. 22 January 2014. https://thevietnamwar.info/how-much-vietnam-war-cost/.
- ↑ ២៩៥,០ ២៩៥,១ "CQ Almanac Online Edition". library.cqpress.com. Retrieved 6 May 2026.
- ↑ "US still making payments to relatives of Civil War veterans, analysis finds". Fox News. Associated Press. 20 March 2013. https://www.foxnews.com/us/us-still-making-payments-to-relatives-of-civil-war-veterans-analysis-finds.
- ↑ Jim Lobe (30 March 2013). "Iraq, Afghanistan Wars Will Cost U.S. 4–6 Trillion Dollars: Report". Inter Press Service. http://www.ipsnews.net/2013/03/iraq-afghanistan-wars-will-cost-u-s-4-6-trillion-dollars-report/.
- ↑ "Echoes of Combat: The Vietnam War in American Memory". Stanford University. Archived from the original on 8 May 2012. Retrieved 8 May 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ Westheider 2007, p. 78.
- ↑ "Military draft system stopped". The Bulletin. UPI (Bend, Oregon): p. 1. January 27, 1973. https://news.google.com/newspapers?id=rjoTAAAAIBAJ&pg=6104%2C3785258.
- ↑ "Military draft ended by Laird". The Times-News. Associated Press (Hendersonville, North Carolina): p. 1. January 27, 1973. https://news.google.com/newspapers?id=_6ojAAAAIBAJ&pg=5837%2C1959488.
- ↑ ៣០២,០ ៣០២,១ "The War's Costs". Digital History. Archived from the original on 5 May 2008. Retrieved 8 May 2026.
{{cite web}}: More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ Combat Area Casualty File, November 1993. (The CACF is the basis for the Vietnam Veterans Memorial, i.e. The Wall), Center for Electronic Records, National Archives, Washington, DC.
- ↑ Kueter, Dale (2007). Vietnam Sons: For Some, the War Never Ended. AuthorHouse. ល.ស.ប.អ. 978-1-4259-6931-8.
- ↑ "The Drugs That Built a Super Soldier: During the Vietnam War, the U.S. Military Plied Its Servicemen with Speed, Steroids, and Painkillers to Help Them Handle Extended Combat". The Atlantic. 8 April 2016. Archived from the original on May 20, 2023.
- ↑ "War Resisters Remain in Canada with No Regrets". ABC News. 19 November 2005. https://web.archive.org/web/20230312063551/https://abcnews.go.com/WNT/story?id=1325339.
- ↑ "Vietnam War Resisters in Canada Open Arms to U.S. Military Deserters". Pacific News Service. 28 June 2005. Archived from the original on 12 August 2014. Retrieved 8 August 2026.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(help); More than one of|archivedate=and|archive-date=specified (help); More than one of|archiveurl=and|archive-url=specified (help) - ↑ "Proclamation 4483: Granting Pardon for Violations of the Selective Service Act, August 4, 1964 To March 38, 1973". 21 January 1977. Archived from the original on April 4, 2023. Retrieved 8 May 2026.
- ↑ "The U.S. Military and the Herbicide Program in Vietnam". Veterans and Agent Orange: Health Effects of Herbicides Used in Vietnam. National Academies Press (US). 1994. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK236347/.
- ↑ Palmer 2007; Stone 2007.
- ↑ Peeples, Lynne (10 July 2013). "Veterans Sick From Agent Orange-Poisoned Planes Still Seek Justice". The Huffington Post. https://www.huffingtonpost.com/2013/07/10/agent-orange-vietnam-veterans_n_3572598.html.
- ↑ "Toxic byproducts of Agent Orange continue to pollute Vietnam environment, study says | College of Agricultural, Consumer & Environmental Sciences | Illinois".
- ↑ Fox, Diane N. (2003). "Chemical Politics and the Hazards of Modern Warfare: Agent Orange". ជា Monica, Casper. Synthetic Planet: Chemical Politics and the Hazards of Modern Life. Routledge Press. http://college.holycross.edu/faculty/dnfox/pdf/chemical_politics.pdf. Archived 2010-07-27 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.
- ↑ Zierler, David (2011). The invention of ecocide: agent orange, Vietnam, and the scientists who changed the way we think about the environment. Athens, Georgia: Univ. of Georgia Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-8203-3827-9.
- ↑ "How Imperative Is It To Consider Ecocide As An International Crime?". IJLLR. 2022-12-18. Retrieved 2026-05-08.
- ↑ "Facts About Herbicides". US Department of Veterans Affairs, Veterans Health Administration.
- ↑ Shaw, William (2020). "Nonmetallic Toxic Chemical Assessment". Textbook of Natural Medicine. pp. 215–222.e2. អ.វ.ល.:10.1016/B978-0-323-43044-9.00025-X. ល.ស.ប.អ. 978-0-323-52342-4.
- ↑ (25 August 1972)"Chemical Spraying as Reported by Refugees from South Vietnam". Science 177 (4050): 710–712. DOI:10.1126/science.177.4050.710.
- ↑ (13 February 2006)"Association between Agent Orange and Birth Defects: Systematic Review and Meta-analysis". International Journal of Epidemiology 35 (5): 1220–1230. DOI:10.1093/ije/dyl038.
- ↑ Ornstein, Charles; Fresques, Hannah; Hixenbaugh, Mike (16 December 2016). "The Children of Agent Orange". ProPublica. Retrieved 23 February 2018.
- ↑ McElwee, Pamela (28 April 2025). Morford, Stacy (ed.). "50 years later, Vietnam's environment still bears the scars of war – and signals a dark future for Gaza and Ukraine".
ឯកសារដកស្រង់
[កែប្រែ]- Bowden, Mark (2017). Hue 1968: A Turning Point of the American War in Vietnam. Atlantic Monthly Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-8021-8924-0.
- Demma, Vincent H. (1989). "The U.S. Army in Vietnam". American Military History. Washington, DC: US Army Center of Military History. pp. 619–694. http://www.history.army.mil/books/AMH/AMH-28.htm។ បានយកមក 10 May 2026. Archived 20 January 2020[Date mismatch] at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន.
- Eisenhower, Dwight D. (1963). Mandate for Change. Doubleday & Company. https://archive.org/details/mandateforchange00eise.
- Hastings, Max (2018). Vietnam: An Epic Tragedy, 1945-1975. HarperCollins. ល.ស.ប.អ. 978-0-06-240566-1.
- Karnow, Stanley (1997). Vietnam: A History (2nd រ.រ.). New York: Penguin Books. ល.ស.ប.អ. 978-0-14-026547-7.
- Nalty, Bernard (1998). The Vietnam War. New York: Barnes and Noble. ល.ស.ប.អ. 978-0-7607-1697-7.
- Olson, James S.; Roberts, Randy (2008). Where the Domino Fell: America and Vietnam 1945–1995 (5th រ.រ.). Malden, MA: Blackwell Publishing. ល.ស.ប.អ. 978-1-4051-8222-5.
- Palmer, Michael G. (2007). "The Case of Agent Orange". Contemporary Southeast Asia 29: 172–195.
- Stone, Richard (2007). "Agent Orange's Bitter Harvest". Science 315 (5809): 176–179. DOI:10.1126/science.315.5809.176.
- Westheider, James E. (2007). The Vietnam War. Westport, CN: Greenwood Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-313-33755-0.
- Willbanks, James H. (2014). A Raid Too Far: Operation Lam Son 719 and Vietnamization in Laos. Texas A&M University Press. ល.ស.ប.អ. 978-1-62349-117-8. https://muse.jhu.edu/book/28613.
អានបន្ថែម
[កែប្រែ]តំណភ្ជាប់ក្រៅ
[កែប្រែ]ជាភាសាអង់គ្លេស
| ស្វែងយល់បន្ថែមអំពីសង្គ្រាមវៀតណាមលើ គម្រោងបងប្អូនរបស់វិគីភីឌា: | |
 |
និយមន័យនិងបំណកប្រែពីវិគីនានុក្រម |
 |
រូបភាពនិងមីឌាពី Wikimedia Commons |
 |
ប្រភពរៀនសូត្រពីវិគីសាកលវិទ្យាល័យ |
 |
សម្រង់ពាក្យសម្ដីពីវិគីសម្រង់ពាក្យ |
 |
សៀវភៅពុម្ពពីវិគីសៀវភៅ |
- ឯកសារទាក់ទិននឹងគោលនយោបាយការបរទេសអាមេរិក–វៀតណាម Archived 13 August 2012 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន. ប្រភពចម្បងអំពីការចូលរួមសង្គ្រាមរបស់អាមេរិក
- កងទ័ព ស.រ.អ. នៅវៀតណាម ប្រវត្តិសាស្ត្រផ្លូវការនៃកងទ័ពសហរដ្ឋអាមេរិក
- ខ្សែកាលសង្គ្រាមវៀតណាម ខ្សែកាលលម្អិតនៃសង្គ្រាមវៀតណាម
- CS1 errors: redundant parameter
- Articles with broken citations
- Pages using deprecated citation archive parameters
- អត្ថបទវិគីភីឌាត្រូវការអាគតដ្ឋានលេខទំព័រពីMay 2025
- Webarchive template warnings
- CS1 errors: dates
- Pages using multiple image with auto scaled images
- អត្ថបទទាំងអស់ជាមួយការថ្លែងគ្មានប្រភព
- អត្ថបទជាមួយការថ្លែងគ្មានប្រភពពីMarch 2026
- Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page
- សង្គ្រាមវៀតណាម
- ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០
- ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០
- ជម្លោះទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០
- សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិន
- សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា
- សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងឡាវ
- សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងនៅវៀតណាម
- ជម្លោះសង្គ្រាមត្រជាក់
- ចក្រពត្តិនិយម
- សង្គ្រាមប្រយោល
- សង្គ្រាមស៊ីវិលបែបបដិវត្តន៍
- សង្គ្រាមមានកម្ពុជាជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានអូស្ត្រាលីជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានឡាវជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមាននូវែលសេឡង់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងជើងជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានកូរ៉េខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានតៃវ៉ាន់ជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានថៃជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិនជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានហ្វីលីពីនជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានសហភាពសូវៀតជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានសហរដ្ឋអាមេរិកជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានវៀតណាមជាប់ពាក់ព័ន្ធ
- សង្គ្រាមមានវៀតណាមខាងត្បូងជាប់ពាក់ព័ន្ធ